Adhyaya 19
Nakṣatra-Śrāddha (Ancestral Rites Connected with Asterisms) — नक्षत्रश्राद्धम्
এই অধ্যায়ত গুৰু–শিষ্য সংলাপৰ ৰূপত শম্যুৱে বৃহস্পতিক সোধে—পিতৃসকলক সৰ্বাধিক তৃপ্তি দিয়া অৰ্ঘ্য কোনটো, কোনটো দান দীঘলীয়া ফল দিয়ে আৰু ‘আনন্ত্য’ অৰ্থাৎ অক্ষয় পুণ্য কেনেকৈ লাভ হয়। বৃহস্পতিয়ে শ্রাদ্ধ-হবিষ্যৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰি তিল, ব্ৰীহি, যৱ, মাষ, জল-ফল আদি পৰা আৰম্ভ কৰি মাছ আৰু বিভিন্ন মাংসলৈকে, প্ৰতিটো দ্ৰব্যে পিতৃতৃপ্তি কিমান দিন থাকে সেয়া জনায় আৰু কিছুমান বস্তুক বিশেষ/স্থায়ী ফলদায়ক বুলি কয়। পিতৃগীতা-শৈলীৰ উপদেশত সন্ততিৰ প্ৰয়োজনীয়তা, গয়া-শ্রাদ্ধৰ মাহাত্ম্য, ত্ৰয়োদশী ব্ৰত আৰু বৃষোৎসৰ্গক পিতৃকল্যাণৰ উপায় হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। অধ্যায়টো বংশকথাতকৈ অধিক বিধি-কালগণনা আৰু বিশেষকৈ গয়া-শ্রাদ্ধ-সম্পৰ্কিত অক্ষয় পুণ্যতত্ত্ব উন্মোচন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः // १८// शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर / किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते
এইদৰে শ্ৰী ব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত, বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদৰ শ্ৰাদ্ধকল্পত ‘নক্ষত্ৰশ্ৰাদ্ধ’ নাম অষ্টাদশ অধ্যায়। শংয়ুৱে ক’লে—হে বাক্যশ্ৰেষ্ঠ! পিতৃসকলৰ তৃপ্তিদায়ক কোন দান? কোনটো দীৰ্ঘকাল ফলদায়ক, আৰু কোনটো অনন্ত ফলৰ কাৰণ হয়?
Verse 2
बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः / तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्
বৃহস্পতিয়ে ক’লে—শ্ৰাদ্ধকল্পত শ্ৰাদ্ধবিদসকলে যি যি হৱিষ্য (অৰ্পণীয় ভোগ) জানে, সেই সকলো মোৰ পৰা শুনা; আৰু সিহঁতৰ ফলও যথাযথকৈ।
Verse 3
तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा / दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः
তিল, ধান (চাউল), যৱ, মাষ (উৰদ), জল আৰু মূল-ফল আদি দি শ্ৰাদ্ধত দান কৰিলে পিতামহসকল এক মাহলৈকে প্ৰসন্ন থাকে।
Verse 4
मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु / शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः
মাছ দি তেওঁলোকে দুমাহ, হৰিণ-মাংস দি তিনিমাহ, শশ (খৰগোশ) দি চাৰিমাহ, আৰু পক্ষীৰ মাংস দি পাঁচমাহলৈকে প্ৰসন্ন হয়।
Verse 5
वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् / अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्
বৰাহৰ মাংসে পিতৃসকল ছয় মাহ তৃপ্ত হয়; ছাগলীৰ মাংসে সাত মাহ। আৰু যি পাৰ্বতক (পাহাৰীয়া) মাংস, সেয়া আঠ মাহ তৃপ্তিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 6
रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः / गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी
ৰৌৰৱৰ মাংসে পিতামহসকল নৱ মাহ প্ৰীত হয়; গৱয়ৰ মাংসে দহ মাহৰ তৃপ্তি হয়।
Verse 7
औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु / श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः
ঔৰভ্ৰৰ মাংসে এগাৰ মাহ তৃপ্তি হয়; হে দ্বিজসকল, শ্ৰাদ্ধত গৰুৰ গাখীৰ এক বছৰ তৃপ্তিদায়ক।
Verse 8
आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये / पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च
পিতৃক্ষয়ৰ সময়ত খড়্গ (গঁড়)ৰ মাংসো তেনেদৰে অনন্ত ফলদায়ক হয়। মধু আৰু ঘিউযুক্ত পায়স, আৰু হাতীৰ ছাঁয়াত (কৰা শ্ৰাদ্ধ)ো তৃপ্তিদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 9
कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती / अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
কৃষ্ণ ছাগ (ক’লা ছাগলী)ৰ মাংসে শাশ্বত তৃপ্তি হয়। ইয়াত পিতৃগীত গাথাসমূহ পুৰাবিদসকলে কীৰ্তন কৰে।
Verse 10
तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे / अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्
সেই সকলো মই যথাযথভাৱে কীৰ্তন কৰিম; মোৰ কথা মন দি শুনা। যিয়ে আমাক ত্ৰয়োদশীৰ দান নেদিয়ে, সি যেন আমাৰ কুলত জন্ম নলয়।
Verse 11
आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च / एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् / गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्
ছাগ আৰু সৰ্বলোহৰ দান, বৰ্ষাকালত আৰু মঘা নক্ষত্ৰত—বহু পুত্ৰ কামনা কৰা উচিত; কিয়নো তেওঁলোকৰ এজনেও গয়ালৈ গ’লে যথেষ্ট। অথবা গৌৰী-সদৃশা পত্নীক বিবাহ কৰা, নাইবা ‘নালং’ নামৰ বৃষভ মুক্ত কৰা।
Verse 12
शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः / दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे
শংয়ুৱে ক’লে—হে তাত! গয়া আদি তীৰ্থৰ ফল মই সুধিছোঁ, মোক কোৱা। লগতে দাতাসকলৰ যি পুণ্য, সেয়াও সম্পূৰ্ণকৈ মোক বুজাই দিয়া।
Verse 13
बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च / पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्
বৃহস্পতিয়ে ক’লে—হে পুত্ৰ! গয়াত শ্ৰাদ্ধ, জপ, হোম আৰু তপস্যা—এই সকলো অক্ষয় ফলদায়ক। কিয়নো তাত পিতৃক্লেশৰ ক্ষয় হয়; সেয়ে তাত ‘অক্ষয়’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 14
पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः / महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् / फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत
পূৰ্ণাত জন্মা পুত্ৰ একুশ পুৰুষ পৰ্যন্ত, আৰু গৌৰীত জন্মা পুত্ৰ ‘মহামহ’ আদি পিতৃসকলৰ বাবে হোম কৰে—এইদৰে তাৰ ফল স্মৃত। এতিয়া মই বৃষভ-দানৰ ফল ক’ম; মোৰ কথা মন দি শুনা।
Verse 15
वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्
যি ব্যক্তি বৃষোৎসৰ্গ কৰে, সি দহ পুৰুষ ওপৰলৈ আৰু দহ পুৰুষ তললৈ পৰ্যন্ত সকলোকে পবিত্ৰ কৰে।
Verse 16
यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले / वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्
নদীৰ জলে অৱতীৰ্ণ হৈ সি যি পানী স্পৰ্শ কৰে, বৃষোৎসৰ্গৰ ফলত পিতৃসকলৰ বাবে সেয়া অক্ষয় ফল বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 17
येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः / सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः
লাঙুল আদি অঙ্গৰে সি যি যি পানী স্পৰ্শ কৰে, সেয়া সকলো তাৰ পিতৃসকলৰ বাবে অক্ষয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 18
शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः / मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै
বৃষে শিং বা খুৰেৰে নিৰন্তৰ যি ভূমি খুঁচে, তাৰ পিতৃসকলৰ বাবে ‘মধুকুল্যা’ নামৰ অক্ষয় তৃপ্তি হয়।
Verse 19
सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः / तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते
শ্ৰুতি অনুসাৰে সহস্ৰ নল্ব-পরিমাণ তড়াগে পিতৃসকলক যি তৃপ্তি দিয়ে, সেই তৃপ্তি ইয়াত বৃষৰ দ্বাৰাও সিদ্ধ হয়।
Verse 20
यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि / मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्
যি শ্ৰাদ্ধকৰ্মত গুড়-মিশ্ৰিত তিল, অথবা মধু বা মধু-মিশ্ৰিত দ্ৰব্য দান কৰে, তাৰ সেই দান সকলোতে অক্ষয় ফলদায়ক হয়।
Verse 21
न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः / दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्
ব্ৰাহ্মণক পৰীক্ষা নকৰিবা; মানুহে সদায় দান দিব লাগে। দেৱকৰ্ম আৰু পিতৃকৰ্মতহে পৰীক্ষণৰ কথা শ্ৰুত হয়।
Verse 22
सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः / ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः
যিসকল সৰ্ব্ববেদ-ব্ৰতত স্নাত, তেওঁলোক পংক্তি পাৱন কৰা দ্বিজ; কিছুমান ভাষাবিদ, কিছুমান ব্যাকৰণত ৰত।
Verse 23
अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च / त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्
যি পুৰাণ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰো অধ্যয়ন কৰে; যি ত্ৰিণাচিকেত, পঞ্চাগ্নি, সৌপৰ্ণ আৰু ষড়ঙ্গবিদ।
Verse 24
ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः / पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः
যি ব্ৰহ্মদেৱৰ পুত্ৰো, ছন্দোগ আৰু জ্যেষ্ঠ সামগ; আৰু যি পুণ্য তীৰ্থসমূহত স্নান কৰি ব্ৰত পালন কৰিছে।
Verse 25
मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः / ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये
যিসকলে সকলো যজ্ঞত অৱভৃথ-স্নান কৰে, আৰু যিসকলে নিত্য সত্যব্ৰতী হৈ স্বধৰ্মত নিবিষ্ট থাকে।
Verse 26
अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् / एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः
যিসকলে ক্ৰোধহীন আৰু লোভমুক্ত, তেওঁলোকক শ্রাদ্ধত নিমন্ত্ৰণ কৰিব লাগে; তেওঁলোকলৈ দিয়া দান অক্ষয়—তেওঁলোকেই পংক্তি-পাৱন।
Verse 27
श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः / त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
শ্ৰাদ্ধযোগ্য ব্ৰাহ্মণ যিসকলে যোগব্ৰতত সুদৃঢ় নিষ্ঠিত, তেওঁলোকক পূজা কৰিলে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ—তিনিও পূজিত হয়।
Verse 28
पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः / पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्
যি নৰে পিতৃসকলৰ সৈতে এই লোকসমূহক পূজা কৰে, সি পৱিত্ৰৰ মাজত পৰম পৱিত্ৰ আৰু মঙ্গলৰ মাজত পৰম মঙ্গল লাভ কৰে।
Verse 29
प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते / अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत
সকলো ধৰ্মৰ ভিতৰত প্ৰথম বুলি যোগধৰ্মক কোৱা হয়; এতিয়া মই অপাংক্তেয় (অযোগ্য) লোকসকলৰ কথা ক’ম—মোৰ বাক্য মন দি শুনা।
Verse 30
कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः / ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा
জুৱাৰী, মদ্যপ, তিৰস্কৃত পশুপালক, গাঁৱৰ প্ৰেৰিত দূত, সূদখোৰ, দোকানী আৰু বণিকো।
Verse 31
अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः / काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी
ঘৰ জ্বলাই দিয়া, বিষ দিয়া, নীচ, গাঁওযাজক, পিঠিত ঘা থকা, কুণ্ডত ভোজন কৰা, মধুপায়ী আৰু সোম বিক্ৰেতা।
Verse 32
समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः / पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे
সমুদ্ৰপাৰ থকা ভৃত্য, চুগলখোৰ, মিছা সাক্ষী, পিতাৰ সৈতে বিবাদ কৰা, আৰু যাৰ ঘৰত পৰপুৰুষ (উপপতি) থাকে।
Verse 33
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति / स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति
অভিশস্ত/দোষাৰোপিত, চোৰ, শিল্পকৰ্মে জীৱিকা কৰা, চাটুকাৰ, ৰান্ধনী, আৰু যিয়ে মিত্ৰসকলক নিন্দা কৰে।
Verse 34
काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः / उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः
কাণা আৰু খোঁড়া, বেদবর্জিত নাস্তিক, উন্মত্ত, ষণ্ঢ, ভ্ৰূণহন্তা আৰু গুৰুপত্নীগামী।
Verse 35
भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते / विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा
যি চিকিৎসা-বৃত্তিৰে জীৱিকা কৰে, যি পৰৰ অন্ন ভক্ষণ কৰে, আৰু যি পৰস্ত্ৰীসেৱা কৰে; লগতে যি ব্ৰহ্মব্ৰত আৰু নিয়ম বিক্ৰী কৰে।
Verse 36
नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् / यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्
নাস্তিকক দিয়া দান নষ্ট হয়; ব্ৰতভংগকাৰীক দিয়া দানও নিষ্ফল। আৰু বাণিজ্যবুদ্ধিসম্পন্নক দিয়া দান ন ইহলোকে ন পৰলোকে ফল দিয়ে।
Verse 37
निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते / तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते
নিক্ষেপ হৰণকাৰী, কৃতঘ্ন আৰু বিদ্যা-ধৰ্মবর্জিত লোকক; তদুপৰি জুৱাৰী আৰু ধৰ্মহীন কাৰুকৰক (দিয়া দানও নিষ্ফল)।
Verse 38
क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति / अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति
যি অপণ্য বস্তু কিনে, বিক্ৰী কৰে আৰু তাৰ প্ৰশংসা কৰে—তাৰ বাবে অন্য প্ৰায়শ্চিত্ত থাকিব পাৰে; কিন্তু সি বৈশ্যোচিত শ্রাদ্ধৰ যোগ্য নহয়।
Verse 39
भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः / षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि
হে দ্বিজ! পৌনর্ভৱ (পুনৰ্বিবাহিত)ক দিয়া দান যেন ভস্মত হব্য হোম কৰাৰ দৰে। কাণা ষাঠি, ষণ্ঢ শত, আৰু শ্বিত্ৰী পাঁচশ (গুণ) ফল নষ্ট কৰে।
Verse 40
पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् / भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः
সহস্ৰ পাপৰোগীয়ে দাতাৰ পুণ্যফল নষ্ট কৰে; সেয়ে দানত বালিশ দাতা সেই ফলৰ পৰা পতিত হয়।
Verse 41
यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः / सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्
মূৰ ঢাকি খোৱা, দক্ষিণমুখে খোৱা, জোতা পিন্ধি খোৱা, আৰু অসম্মান কৰি দিয়া দান—এই সকলো দোষযুক্ত।
Verse 42
सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् / श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन
সেই সকলোৰ ভাগ ব্রহ্মাই অসুৰেন্দ্ৰৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰিলে; আৰু কুকুৰ আৰু ব্রহ্মহন্তাক কোনোপধ্যেই চাব নালাগে।
Verse 43
तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च / राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा
সেয়ে (দান) পৰিবৃত কৰি দিব লাগে আৰু তিল ছটিয়াই অন্ন বিকীৰণ কৰিব লাগে; তিল ৰাক্ষসৰ বাবে কোৱা হৈছে, আৰু পৰিবৃত দান কুকুৰৰ বাবে তেনেদৰে।
Verse 44
दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः / रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति
শূকৰে কেৱল দৰ্শনতেই (পুণ্য) নষ্ট কৰে, কুকুৰাই পাখিৰ বতাহত; ৰজস্বলাৰ স্পৰ্শত, আৰু ক্ৰোধে দান কৰা জনেও (ফল) নাশ কৰে।
Verse 45
नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च / विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः
ৰমণীয় নদীতীৰত, নদী আৰু সৰোবৰত, আৰু নিৰ্জন স্থানত—ইয়াত দিয়া দানৰ দ্বাৰা পিতামহসকল (পিতৃগণ) প্ৰসন্ন হয়।
Verse 46
नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् / तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना
বাওঁ হাঁটু তললৈ ননমাব, আৰু অযোগ্য অৱস্থাত বাক্য উচ্চাৰণ নকৰিব; সেয়ে ইয়াত বিধিমতে দর্ভ হাতত লৈ আৱৃত হৈ কৰ্ম কৰিব।
Verse 47
पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् / अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि
পিতৃসকলৰ আৰাধনা কৰা উচিত; এইদৰে পিতৃগণ তৃপ্ত হয়। প্ৰথমে দ্বিজসকলক সন্মান কৰি, তাৰ পিছত বিধিমতে অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিব।
Verse 48
पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे / शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि
পিতৃসকলৰ বাবে ভূমিত অথবা সূৰ্যৰ সন্মুখত দর্ভৰ আসনত পিণ্ড-নিৰ্বাপন কৰিব; আৰু শুক্লপক্ষৰ পূৰ্বাহ্নত বিধিমতে শ্রাদ্ধ কৰিব।
Verse 49
कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् / एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः
কৃষ্ণপক্ষৰ অপৰাহ্নত ‘ৰৌহিণ’ (নক্ষত্ৰ/কাল) লংঘন নকৰিব; এইদৰে তেওঁলোক মহাত্মা, মহাযোগী আৰু মহৌজস্বী।
Verse 50
सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः / पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्
দেশ-কাল অনুকূলে আহিলে পিতৃসকল সদায় পূজ্য; কেৱল পিতৃভক্তিৰে মানুহে দুৰ্লভ যোগ লাভ কৰে।
Verse 51
ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् / यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा
ধ্যানৰ দ্বাৰাই শুভ-অশুভ কৰ্ম ত্যাগ কৰি মোক্ষ লাভ হয়; যজ্ঞ-হেতুত তাক উদ্ধৃত কৰি সি জগতকো তেনেদৰে মোহিত কৰে।
Verse 52
गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना / अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः
মহাত্মা কশ্যপে গুহাত ব্ৰহ্মক নিক্ষেপ কৰিছিল; যোগবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠসকলে সেই গোপন অমৃত উদ্ধাৰ কৰি যোগত স্থিত হ’ল।
Verse 53
प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् / देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्
সনৎকুমাৰে মহা ব্ৰহ্মৰ সেই পদ বৰ্ণনা কৰিলে; ই দেৱসকলৰ পৰম গোপন আৰু ঋষিসকলৰ পৰম আশ্ৰয়।
Verse 54
पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः / पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः
সেই (পদ) পিতৃভক্তি আৰু প্ৰচেষ্টাৰে মনীষীসকলে লাভ কৰে; সংক্ষেপে পিতৃভক্ত সেই, যি পিতৃসকলৰ পূৰ্ব-অপৰ উভয়ক মান্য কৰে।
Verse 55
अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः
অযত্নতেই এই সকলো লাভ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 56
बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् / येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च
বৃহস্পতি ক’লে—যাক শ্ৰাদ্ধ দিয়া উচিত আৰু য’ত দান মহাফল দিয়ে; লগতে যি তীৰ্থত আৰু গুহাত কৰা শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় হয়।
Verse 57
येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् / श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः
যাৰ দ্বাৰা স্বৰ্গ লাভ হয়, সেয়া তোমাক সংক্ষেপে ক’লোঁ; এই শ্ৰাদ্ধ-বিদান শুনিও যি মানুহ নকৰে।
Verse 58
स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते / परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः
সেই নাস্তিক তমসে আৱৃত ঘোৰ নৰকত ডুবিব; বিশেষকৈ যোগীসকলৰ নিন্দা নকৰিবা।
Verse 59
परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते / योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः
নিন্দাৰ ফলত সি কৃমি হৈ তাতেই ঘূৰি ফুৰে; যি ধ্যানী, মোক্ষকাংক্ষী যোগীসকলক নিন্দা কৰে।
Verse 60
स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः / आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् / योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः
যিয়ে যোগীশ্বৰসকলৰ নিন্দা কৰে আৰু যিয়ে সেয়া শুনে, তেওঁলোক নিঃসন্দেহে ঘোৰ নৰকলৈ গমন কৰে। সেই নৰক অন্ধকাৰেৰে আৱৃত আৰু দৰ্শন কৰিবলৈও ভয়ানক। যোগীসকলৰ নিন্দা কৰাৰ ফলত মানুহে স্বৰ্গলৈ যাব নোৱাৰে।
Verse 61
योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् / सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः / कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः
যিয়ে সংযমী যোগীশ্বৰসকলৰ নিন্দা শুনে, তেওঁ নিঃসন্দেহে দীৰ্ঘকাল নৰকত নিমজ্জিত থাকে। তেওঁলোকক কুম্ভীপাক নৰকত ৰন্ধা হয় আৰু বাৰে বাৰে তেওঁলোকৰ জিভা কাটি দিয়া হয়।
Verse 62
समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः / मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् / प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः
যিদৰে সাগৰত মাটিৰ চপৰা ডুব যায়, তেনেকৈ সেই মানুহবোৰ ডুব যায়। মন, কৰ্ম আৰু বচনেৰে যোগীসকলৰ প্ৰতি বিদ্বেষ ত্যাগ কৰা উচিত। তেওঁলোকক সন্তুষ্ট কৰি মানুহে ইহলোক আৰু পৰলোকত অনন্ত ফল ভোগ কৰে, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 63
न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः / ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति
কেৱল শাস্ত্ৰৰ পাৰদৰ্শী পণ্ডিতে পৰমাত্মাক লাভ কৰিব নোৱাৰে; তেওঁ নিজৰ কৰ্ম অনুসৰি ত্ৰিলোকত ভ্ৰমি ফুৰে। ঋক, যজু, সাম আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী হৈও সেই বিকাৰহীন পৰমপদ লাভ নকৰিলে তেওঁ দুখ পায়।
Verse 64
विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः / यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः
যিজন বিকাৰৰ পাৰলৈ, প্ৰকৃতিৰ পাৰলৈ আৰু ত্ৰিগুণৰ পাৰলৈ গৈছে, আৰু যিজন চব্বিশ তত্ত্বৰ পাৰগ, তেওঁহে প্ৰকৃত 'পাৰগ', কেৱল অধ্যয়নৰ পাৰগ নহয়।
Verse 65
कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः / प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः
যি দ্বিজ তৎপৰ হৈ সমগ্ৰ তত্ত্ব যথাযথভাৱে লাভ কৰে, সি পুনৰ নিজৰ আত্মাৰ প্ৰলয়ভাবো লাভ কৰে। যি যোগপথত প্ৰত্যাহাৰ নকৰে, সি সৰ্বপাৰ আৰু ক্ৰমপাৰ গম্যত নাপায়।
Verse 66
वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् / तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्
যোগবিদে বেদৰ ‘বেদিতব্য’ আৰু ‘বেদ্য’—দুয়োটাই লাভ কৰে। তাকেই বেদজ্ঞসকলে ‘বেদবিদ্’ বুলে; তাকেই ‘বেদপাৰগ’ বুলিও কয়।
Verse 67
वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः / एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्
যি বেদ আৰু বেদিতব্য—দুয়োটাই জানি নিজৰ স্বৰূপত স্থিত থাকে, বেদজ্ঞসকলে তাক এইদৰে ‘বেদপাৰগ’ৰ পৰা ভিন্ন অন্য বুলিও কয়।
Verse 68
यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च / प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः
যজ্ঞ, বেদ, কামনা আৰু নানা তপস্যা—এই সকলোৰ ফল পিতৃভক্তে লাভ কৰে। সি আয়ু আৰু সন্তানও পায়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 69
श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् / सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च
যি নিয়মসহ শ্ৰদ্ধাৰে এই শ্ৰাদ্ধকল্প পাঠ কৰে, সি এই সকলো আৰু তীৰ্থদানৰ ফলও লাভ কৰে।
Verse 70
स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् / आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्
সেই পংক্তিক পবিত্ৰ কৰা জন হয় আৰু দ্বিজসকলৰ মাজত অগ্ৰভাগৰ ভোজ্য লাভ কৰে। দ্বিজসকলক এই কথা শ্ৰাৱ্য কৰাই সি সকলো কামনা লাভ কৰে।
Verse 71
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः / अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः
যি দ্বিজে এই কথা নিত্য শ্ৰৱণ কৰে আৰু আন দ্বিজসকলকো শ্ৰাৱ্য কৰায়—সি অসূয়া-ৰহিত, ক্ৰোধজয়ী আৰু লোভ-মোহবর্জিত।
Verse 72
तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः / मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः / इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः
সি তীৰ্থসেৱন আদি ফল আৰু দান আদি সকলো ফল লাভ কৰে। সি মোক্ষৰ শ্ৰেষ্ঠ উপায় আৰু স্বৰ্গৰ উপায়ো নিঃসন্দেহে পায়। এই লোকতো পৰম পুষ্টি হয়; সেয়ে নিত্যই ই কৰণীয়।
Verse 73
इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु / अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्
যি এই বিধি অলসতা নকৰাকৈ, একাগ্ৰচিত্তে, সভাত আৰু পৰ্ব-সন্ধিক্ষণে পাঠ কৰে, সি উৎকৃষ্ট তেজে দীপ্ত হৈ সন্তান-ভাগী হয় আৰু দেৱলোকবাসীৰ সৈতে সলৌকতা লাভ কৰে।
Verse 74
येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे / महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्
যাঁৰ দ্বাৰা এই কল্প কোৱা হৈছে, সেই স্বয়ম্ভূক নমস্কাৰ। আৰু মহাযোগেশ্বৰসকলকো মই সদায় প্ৰণত।
Frequently Asked Questions
A graded list of śrāddha offerings (havis) and their stated durations of Pitṛ-satisfaction—moving from grains/tila and water to fish and meats—culminating in items described as yielding exceptionally long or ‘endless’ (ānanta/akṣaya) results.
Gayā is presented as an akṣaya-field: śrāddha, japa, homa, and tapas performed there are said to become ‘imperishable’ because they are linked to ‘pitṛ-kṣaya’ (decisive ancestral fulfillment), hence the designation akṣaya.
It is primarily ritualistic (śrāddha-kalpa). For cosmological mapping, it supplies the ‘human-scale’ interface to cosmic time: nakṣatra awareness, tithi observance, and akṣaya-merit logic connect celestial order to household dharma and intergenerational continuity.