Adhyaya 17
Aṣṭakā-Śrāddha Vidhi and Dāna-Praśaṃsā (Observances in the Dark Fortnight and Praise of Giving)
এই অধ্যায়ত বৃহস্পতিয়ে চন্দ্ৰকাল অনুসৰি শ্রাদ্ধবিধি বৰ্ণনা কৰিছে, বিশেষকৈ কৃষ্ণপক্ষৰ অষ্টকা-শ্রাদ্ধ আচাৰ। শ্রাদ্ধক কাম্য, নৈমিত্তিক আৰু নিত্য—তিন ৰূপতেই সদা ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰথম, দ্বিতীয়, তৃতীয় অষ্টকা আৰু অতিৰিক্ত ‘চতুৰ্থ’ অষ্টকাৰ ভেদ কৰি অপূপ, মাংস, শাকাদি দ্ৰব্য অনুসৰি ‘দ্ৰব্যগত বিধি’ নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। পৰ্ব/তিথি সময়ত পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰি সন্তুষ্ট কৰা আৱশ্যক; অৱহেলাত মাহান্তত অপূজিত অষ্টকাসমূহ আঁতৰি যায় আৰু আশা নিষ্ফল হয়। দান আৰু পূজাৰ মহিমা—দাতাই উচ্চগতি, বল, সন্তান, স্মৃতি, বুদ্ধি, পুত্ৰ আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে; অদাতা ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়। শেষত দ্বিতীয়া পৰা দশমীলৈ তিথিফল—ৰাজ্য/প্ৰতাপ, শত্রুনাশ, শত্রুৰ দুর্বলতা-জ্ঞান, মহাভাগ্য, মান, ৰাজত্ব/নেতৃত্ব, সম্পূৰ্ণ সমৃদ্ধি আৰু ‘ব্ৰাহ্মী শ্ৰী’—উল্লেখ আছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः // १६// बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् / काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদৰ শ্রাদ্ধকল্পত ‘দানপ্ৰশংসা’ নাম ষোড়শ অধ্যায়। বৃহস্পতিয়ে ক’লে—এতিয়া আগলৈ মই শ্রাদ্ধকৰ্মত পূজিত কাম্য, নৈমিত্তিক আৰু অবিৰত আচৰণীয় শ্রাদ্ধকৰ্মৰ নিত্য বিধান ক’ম।
Verse 2
पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु / कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता
পুত্ৰ আৰু পত্নীৰ নিমিত্তে কোৱা তিনিটা অষ্টকা এইবোৰেই; কৃষ্ণপক্ষত সিহঁত শ্ৰেষ্ঠ, আৰু সিহঁতৰ দেৱতা পূৰ্বাখণ্ডল।
Verse 3
प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका / आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्
দ্বিতীয় অষ্টকা প্ৰাজাপত্য, তৃতীয়া বৈশ্বদেৱিকী; প্ৰথমটো সদায় আপূপেৰে কৰিব লাগে, আৰু আনটো সদায় মাংসেৰে সম্পন্ন হয়।
Verse 4
शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः / अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते
তৃতীয় অষ্টকা শাক-পাচলিৰে কৰিব লাগে—এইটো দ্ৰব্যানুসাৰে বিধি; ইয়াতো পিতৃসকলৰ বাবে নিত্যই ইষ্ট (প্ৰিয়) কৰ্ম বিধান কৰা হৈছে।
Verse 5
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः / आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः
আৰু যি আন চতুৰ্থ অষ্টকা আছে, তাক বিশেষভাৱে কৰিব লাগে; এই তিথিসমূহত বুদ্ধিমান লোকে নিত্য শ্ৰাদ্ধ কৰিব, সৰ্বস্ব দিয়েও হলেও।
Verse 6
क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते / पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः
সেয়া শীঘ্ৰে শ্ৰেয় লাভ কৰে আৰু ইহলোক-পরলোক দুয়োতে আনন্দিত হয়; পৰ্বকাল আৰু তিথিকালত পিতৃসকলেই দেৱতা।
Verse 7
सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः / मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः
সকলো পুৰুষ গাই পৰি যোৱাৰ দৰে পতনলৈ যায়; মাহৰ অন্তত অষ্টকাত যিসকলে পূজা নকৰে, তেওঁলোকে পুনৰ দুখলৈ ঘূৰে।
Verse 8
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः / पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः
তাৰ আশা ইহলোকে আৰু পৰলোকে সৰ্বতোভাবে ব্যৰ্থ হয়; পূজকৰ উন্নতি হয়, নাস্তিকৰ অধোগতি ঘটে।
Verse 9
देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः / पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च
দান দিয়া লোক দেৱগতিলৈ যায়, দান নকৰা লোক তিৰ্যক যোনিলৈ যায়; (ইয়াৰ ফলত) পুষ্টি, সন্তান, স্মৃতি, মেধা, পুত্ৰ আৰু ঐশ্বৰ্য লাভ হয়।
Verse 10
कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते / प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति
যি এই (অষ্টকা)ত পূজা কৰে, সি সকলো ফল পূৰ্ণভাবে ভোগ কৰে; নিত্য ধনলাভৰ বাবে যি পায়, তাৰ লাভ নষ্ট নহয়।
Verse 11
द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् / वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी
দ্বিতীয়াত যি (পূজা) কৰে, সি দ্বিপদৰ অধিপতি হয়; বৰপ্ৰাৰ্থীৰ বাবে তৃতীয়া শত্রুঘ্নী আৰু পাপনাশিনী।
Verse 12
चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति / पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्
চতুৰ্থীত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে শত্রুৰ দুৰ্বল ফাঁকবোৰ দেখা যায়। পঞ্চমীত কৰিলে মহৎ শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ হয়।
Verse 13
षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः / कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः
ষষ্ঠীত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে যত্নসহ সি সৰ্বত্ৰ পূজ্য হয়। আৰু যি মানুহে সপ্তমীত সদায় শ্ৰাদ্ধ কৰে।
Verse 14
महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् / संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः
অষ্টমীত কৰা মানুহে ৰাজত্ব লাভ কৰে আৰু গণসমূহৰ অধিপতি হয়। সি সম্পূৰ্ণ সমৃদ্ধি পায়।
Verse 15
श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता / कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्
ঐশ্বৰ্য আৰু স্ত্ৰী-সৌভাগ্য কামনা কৰিলে নবমীত শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত। আৰু দশমীত কৰিলে মানুহে ব্ৰাহ্মী শ্ৰী লাভ কৰে।
Verse 16
वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् / एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा
সি সকলো বেদ লাভ কৰে আৰু বিপ্ৰসকলৰ সমতা পায়। একাদশীত পৰম দানফল আৰু স্থায়ী ঐশ্বৰ্য লাভ হয়।
Verse 17
द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च / प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्
দ্বাদশীত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে জয়লাভ, ৰাজ্য, আয়ু আৰু ধন লাভ হয়; প্ৰজাবৃদ্ধি, পশুধন, মেধা, স্বাতন্ত্ৰ্য আৰু উত্তম পুষ্টি প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 18
दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् / युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्
ত্রয়োদশীত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে দীঘলীয়া আয়ু আৰু ঐশ্বৰ্য লাভ হয়; যাৰ ঘৰত যৌৱনত মৃত্যু হোৱা আছে, তেওঁলোকৰ নিমিত্তে দান কৰাব লাগে।
Verse 19
शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् / अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः
যিসকল শস্ত্ৰেৰে নিহত হৈছে, তেওঁলোকৰ নিমিত্তে চতুৰ্দশীত শ্ৰাদ্ধ দিব লাগে; অমাৱস্যাত সদায় শুচি হৈ যত্নসহ শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 20
सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते / तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः
সেই সকলো কামনা লাভ কৰে আৰু অনন্ত স্বৰ্গ ভোগ কৰে; তদ্ৰূপ বিষম জন্মধাৰী আৰু যমল (যমজ) সকলৰ ক্ষেত্ৰতো সৰ্বতোভাবে ই ফলদায়ক।
Verse 21
श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् / मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्
অমাৱস্যাত শ্ৰাদ্ধ দিলে সকলো কামনা পূৰ্ণ হয়; মঘা নক্ষত্ৰত শ্ৰাদ্ধ কৰিলেো সকলো কামনা লাভ হয়।
Verse 22
प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा / पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्
তেতিয়া তেওঁৰ দ্বাৰা পিতৃসকল প্ৰত্যক্ষভাৱে পূজিত হয়। মঘা ‘পিতৃদবা’ বুলি প্ৰসিদ্ধ হোৱা বাবে, তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় ফলদায়ক বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
Rite (Kalpa): it is a śrāddha-focused chapter (Śrāddha-kalpa) that systematizes Aṣṭakā observances and dāna as the merit mechanism that indirectly supports lineage continuity rather than listing dynastic genealogies.
The chapter stresses kṛṣṇa-pakṣa, tithi, and parvan as the correct temporal windows for pitṛ-pūjā; neglect is portrayed as causing the Aṣṭakā observances to pass unfulfilled at month’s end, nullifying expected results.
A differentiated offering scheme is taught: one observance is to be done with apūpa cakes, another with meat, and another with vegetables—indicating that the rite’s efficacy is mapped to prescribed substances according to the specific Aṣṭakā day/sequence.