Adhyaya 12
श्राद्धकल्पे पितृदेवपूजाक्रमः (Śrāddhakalpa: Order of Pitṛ and Deva Worship)
এই অধ্যায়ত শ্রাদ্ধকল্পৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত দেৱ, পিতৃ আৰু মানুহৰ মাজৰ পূজা-বিধিক্ৰমক এক বিশ্বধৰ্মীয় নিয়ম হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সূতে পৰম্পৰা-প্ৰমাণে (অথৰ্বণীয় ধৰণৰ বিধি, বৃহস্পতিবচন) কয়—প্ৰথমে পিতৃপূজা, তাৰ পিছত দেৱপূজা; কিয়নো দেৱতাসকলেও প্ৰয়াসে পিতৃসকলক সন্মান কৰে। তাৰ পিছত দক্ষৰ কন্যা বিশ্বাৰ উল্লেখ আছে; ধৰ্মৰ সৈতে তেওঁৰ সংযোগৰ পৰা তপস্যাৰে ত্ৰিলোকখ্যাত দহ ‘বিশ্ব’ জন্ম লয়। হিমৱৎ শিখৰত সন্তুষ্ট পিতৃসকলে বৰ বিচাৰে; ব্ৰহ্মাই উত্তৰ দি শ্রাদ্ধত তেওঁলোকৰ ভাগ প্ৰদান কৰে। মানুহৰ আচাৰত—মাল্য, সুগন্ধ, অন্ন প্ৰথমে পিতৃলৈ, তাৰ পিছত দেৱলৈ; বিসৰ্জনৰ ক্ৰমো নিৰ্দিষ্ট। শেষত ইয়াক বৈদিক কৰ্তব্য আৰু পঞ্চমহাযজ্ঞৰ নিয়মৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः // ११// सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः / आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণত, বায়ুপ্ৰোক্ত মধ্যভাগৰ তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদৰ শ্ৰাদ্ধকল্পত ‘সমিদ্বৰ্ণন’ নাম একাদশ অধ্যায়। সূত ক’লে—দেৱ আৰু পিতৃগণ পৰস্পৰ নিয়ত বুলি স্মৃত; বৃহস্পতিয়ে ক’লে—এই বিধি আথৰ্বণীয়।
Verse 2
पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् / देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः
প্ৰথমে পিতৃগণক পূজা কৰিব লাগে, তাৰ পিছত দেৱতাক। দেৱতাসকলেও যত্নপূৰ্বক আগতে পিতৃগণকেই অৰ্চনা কৰে।
Verse 3
दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता / विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश
দক্ষৰ কন্যা ‘বিশ্বা’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল; তেওঁৰ গৰ্ভত ধৰ্মৰ দ্বাৰা ‘বিশ্বা’ নামে দহ গৰাকী কন্যা জন্মিল।
Verse 4
प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः / समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः
তেওঁলোক ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ আৰু সৰ্বলোকৰ নমস্য আছিল; সেই সকলো মহাত্মাই উগ্ৰ আৰু মহান তপস্যা কৰিলে।
Verse 5
हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते / शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा
হিমৱন্তৰ মনোৰম শিখৰত, দেৱৰ্ষিগণসেৱিত স্থানত, শুদ্ধ মনৰে প্ৰসন্ন হৈ পিতৃগণে তেতিয়া তেওঁলোকক ক’লে।
Verse 6
वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे / एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः
পিতৃগণে ক’লে—“আমি প্ৰসন্ন; বৰ বাছা, তোমালোকৰ কোন কামনা পূৰ্ণ কৰিম?” এইদৰে কোৱা হ’লে তেতিয়া ত্ৰিলোক-পোষকে (উত্তৰ দিলে)।
Verse 7
ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः / प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—“তোমালোকৰ তপস্যাই মোক, মহাতেজস্বীক, সন্তুষ্ট কৰিছে; এই তপে মই প্ৰসন্ন—তোমালোকৰ কোন কামনা পূৰ্ণ কৰোঁ?”
Verse 8
एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा / ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्
তেতিয়া বিশ্বকৰ্মা ব্ৰহ্মাই এনেদৰে ক’লে, সকলো বিশ্বেদেৱ একেলগে লোকভাবন ব্ৰহ্মাক ক’লে।
Verse 9
श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः / प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः
তেওঁলোকে ক’লে—“শ্ৰাদ্ধত আমাৰো অংশ হওক; এইয়েই আমাৰ কাম্য বৰ।” তেতিয়া ত্ৰিদশপূজিত ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক উত্তৰ দিলে।
Verse 10
भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः / पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—“তোমালোকৰ কাম্য বৰ নিশ্চয় এনেদৰেই হ’ব।” পিতৃগণেও ‘তথাস্তু’ ক’লে; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 11
सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह / अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै
ইয়াত যি কিবা দেখা যায়, সেয়া আমাৰ সৈতে একেলগে ভোগ কৰা হওক; আমাৰ নিৰ্ধাৰিত শ্ৰাদ্ধত তোমালোকৰ অন্নগ্ৰহণ নিশ্চয় হ’ব।
Verse 13
भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे / माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति /१ १२।१२// अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः / विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्
মানুহৰ মাজত এনেদৰেই হ’ব—আমি সত্য কওঁ। তেওঁলোকে মালা, সুগন্ধি আৰু অন্নেৰে প্ৰথমে তোমালোকক অৰ্চনা কৰিব। আগতে তোমালোকক দি তাৰ পিছত আমাক দিব; আগতে আমাৰ বিসৰ্জন, পাছত দেৱতাৰ।
Verse 14
रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् / भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि
শ্ৰাদ্ধৰ ৰক্ষণ আৰু অতিথি-সত্কাৰৰ এই দ্বিবিধ বিধান ভূত, দেৱতা আৰু পিতৃগণৰ কৰ্মত নিৰ্দিষ্ট।
Verse 15
एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति / एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह
এইদৰে সম্যকভাৱে কৰিলে সকলো নিশ্চয় হ’ব; এইদৰে তেওঁলোকক বৰ দি ব্ৰহ্মা পিতৃগণৰ সৈতে অৱস্থিত হ’ল।
Verse 16
क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् / वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः
ক্ষমা আৰু অনুগ্ৰহকাৰী দেৱে যিদৰে কোৱা হৈছিল তেনেদৰেই কৰিলে; বেদত নৰসকলৰ বাবে পাঁচ মহাযজ্ঞ উল্লেখ আছে।
Verse 17
एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः / यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत
নৰসকলে এই পাঁচ মহাযজ্ঞ সদায় সম্পাদন কৰা উচিত; দাতাসকল য’ত অৱস্থিত থাকিব, সেই স্থান ভালদৰে জানক।
Verse 18
निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् / ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्
সেয়া ভয়হীন, ৰজঃশূন্য, শোকহীন আৰু ব্যথা-ক্লান্তিহীন ব্ৰাহ্ম স্থান লাভ কৰে; যি সৰ্বলোকত সন্মানিত।
Verse 19
शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः / अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते
শূদ্ৰেও এই পাঁচ মহাযজ্ঞ মন্ত্ৰবিহীনভাৱে কৰিব লাগে। ইয়াৰ বিপৰীতে যি কেৱল ভোগ কৰে, সি সদায় ঋণ ভোগ কৰে।
Verse 20
ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् / तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः
যি কেৱল নিজৰ বাবে ৰান্ধে, সি পাপাত্মা ঋণ ভোগ কৰে। সেয়ে বুদ্ধিমানজনে সদায় পাঁচ মহাযজ্ঞ সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 21
उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च / बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्
জলৰ আৰম্ভণিতে বলি দিব লাগে আৰু জলৰ শেষতো তেনেকৈ দিব লাগে। বলি বিধিপূৰ্বক সাজি উঁচৰ পৰা অধিক উঁচ ঠাইত অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 22
परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् / तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति
অন্য শিঙৰ দিশে, গোমূত্ৰৰ ওচৰত, বলি আৰু সূত্ৰ ওপৰলৈ নিক্ষেপ কৰিব লাগে। যি জীৱিত থাকে, সি পিতৃসকলৰ বাবে নিবেদ্য পিণ্ড হয়।
Verse 23
इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि / निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः
ইষ্ট অন্ন আৰু ভক্ষ্যৰে বিধি অনুসাৰে ভোজন কৰাব লাগে। কিছুমানে নিবেদ্য বিচাৰে আৰু যত্নেৰে জীৱনো ধাৰণ কৰে।
Verse 24
देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत / इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्
এই মহাত্মা পিতৃসকল দেৱসকলৰো দেৱ বুলি কোৱা হয়। কিছুমান আচাৰ্য পিণ্ড-নিবেদন পাছত কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে।
Verse 25
पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः / तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः
ইয়াত নিত্য প্ৰথমে বিপ্ৰসকলৰ পূজা কৰাই উচিত। ধৰ্ম-অৰ্থত কুশলী বৃহস্পতিয়ে ক’লে—‘এনেকুৱা নহয়’।
Verse 26
पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् / योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः
প্ৰথমে পিণ্ড নিবেদন কৰা, তাৰ পাছত বিপ্ৰসকলক ভোজন কৰোৱা। পিতৃসকল যোগাত্মা, মহাত্মা, যোগসম্ভৱ।
Verse 27
सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः / तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः
যোগত স্থিত এই পিতৃসকলে সোমক পুষ্ট কৰে। সেয়ে শুচি হৈ, যোগনিষ্ঠ হৈ পিণ্ড দান কৰা উচিত।
Verse 28
पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः / ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि
ই পিতৃসকলৰ বাবে যেন প্ৰত্যক্ষ হোমত হুত হৱি-ই হয়—যদি যোগস্থ এজন ব্ৰাহ্মণক সহস্ৰ ব্ৰাহ্মণৰ সমান গ্ৰাস দিয়া যায়।
Verse 29
यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् / असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
যজমান আৰু ভোজকসকলক পানীত নাওঁৰ দৰে পাৰ কৰাব লাগে। য’ত অসৎলোকৰ পক্ষপাত আৰু সৎলোকৰ অপমান হয়।
Verse 30
दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः / इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्
তাত দেৱকৃত ভয়ংকৰ দণ্ড তৎক্ষণাৎ পৰে। যি মোৰেই ধৰ্মৰ সৰল লোকক ভ্ৰমাই ভোজন কৰায়।
Verse 31
आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति / पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः
আদি-কর্ম ত্যাগ কৰিলে দাতা তাত বিনষ্ট হয়। ভোগ কামনা কৰা নৰে প্ৰথমে সদায় অগ্নিত পিণ্ড অৰ্পণ কৰক।
Verse 32
दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् / उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति
প্ৰজা কামনা কৰা লোকে যত্নে মন্ত্রপূৰ্বক মধ্যম দান দিব। উত্তম কান্তি বিচৰা লোকে নিত্য গোৱালৈ দান কৰে।
Verse 33
प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति / प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति
প্ৰজ্ঞা, যশ আৰু কীৰ্তিৰ বাবে পানীত দান অৰ্পণ কৰে। দীঘলীয়া আয়ু প্ৰাৰ্থনা কৰি কাকসকলক দান দিয়ে।
Verse 34
सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति / एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्
যি সৌকুমাৰ্য (কোমলতা/সৌম্যতা) কামনা কৰে, সি তাক কুক্কুটলৈ অৰ্পণ কৰক। পিণ্ড-নিৰ্বপণত এই ফলেই শাস্ত্ৰে নিৰ্দেশ কৰিছে।
Verse 35
आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः / पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्
দক্ষিণমুখ হৈ পিণ্ড আকাশলৈ প্ৰেৰণ কৰক বা পানীত অৰ্পণ কৰক। পিতৃসকলৰ স্থান আকাশ, আৰু দক্ষিণ দিশেই তেওঁলোকৰ দিশ বুলি ধৰা হয়।
Verse 36
एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः / अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्
কিছুমান বিপ্ৰ পুনৰ কয়—প্ৰথমে পিণ্ডোদ্ধৰণ (অগ্ৰাংশ তোলা) কৰা উচিত। সেই বিপ্ৰসকলৰ অনুমতিত এই বিধি ইচ্ছামতে গ্ৰহণীয়।
Verse 37
पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा / अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने
পুষ্প, ফল, ভক্ষ্য আৰু অন্ন—এই সকলোৰে অগ্ৰাংশ উঠাই হব্যবাহন অগ্নিত আহুতি দিব লাগে।
Verse 38
भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च / हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः
ভঙ্য অন্ন, পেয়, মূল আৰু ফল—এই সকলো অগ্নিত হোম কৰি, তাৰ পিছত দক্ষিণমুখ হৈ পিণ্ডসমূহ নিৰ্বপণ কৰিব লাগে।
Verse 39
वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च / उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्
বৈবস্বত (যম) আৰু সোমৰ উদ্দেশ্যে হোম কৰি, পিণ্ড নিবেদন কৰি; উদক-তৰ্পণ সম্পন্ন কৰি পাছত বিপ্ৰসকলক ভোজন কৰাব।
Verse 40
अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः / स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि
তাৰ পাছত ক্ৰমে বিপ্ৰসকলক সামৰ্থ্য অনুসাৰে ভক্ষ্য আৰু অন্ন, ঘৃতযুক্ত উষ্ণ সুগন্ধি বস্তু আৰু ৰসৰ দ্বাৰাও তৃপ্ত কৰিব।
Verse 41
एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः / तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः
একাগ্ৰচিত্তে ওচৰত বহি, শুচি-সংযত হৈ, কৰজোড়ে স্থিত থাকি, তাতেই তৎপৰ আৰু শ্ৰদ্ধাৱান মানুহে কাম্য ফল লাভ কৰে।
Verse 42
अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः / तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः
পিতামহসকল (পিতৃদেৱতা) উদাৰতা, কৃতজ্ঞতা, সৌজন্য, সংস্কৃত বাক্য, তপস্যা, যজ্ঞ আৰু দান প্ৰদান কৰে।
Verse 43
अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु / आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु
হে সৌম্য! দ্বিজসকলে ভোজন সম্পন্ন কৰাৰ পাছত, ইয়াৰ পৰৱৰ্তী ক্ৰমবদ্ধ বিধি যি নিৰ্ধাৰিত, সেয়া মোৰ কথাৰ পৰা শুনা।
Verse 44
प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः / ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा
ভূমিক জল ছটিয়াই পবিত্ৰ কৰি উঠাই, প্ৰথমে পিতৃ-পরায়ণ হৈ, তাৰ পিছত বিধিদৃষ্ট কৰ্মে অন্ন বিকিৰণ কৰিব।
Verse 45
स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् / अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्
তাৰ পিছত ‘স্বধা’ উচ্চাৰণ কৰি, বিধিমতে বহুত দাক্ষিণাসহ বিপ্ৰসকলক পূজা কৰিব; অন্নশেষৰ অনুমতি লৈ শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক সৎকাৰ কৰিব।
Verse 46
प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्
তাৰ পিছত কৰযোৰে, সংযত হৈ, লগত গৈ তেওঁলোকক বিদায় দিব।
Frequently Asked Questions
Pitṛs are to be worshiped first, then devas; offerings (mālya, gandha, anna) are presented to pitṛs before the divine portion, and even the visarjana (dismissal) order is regulated to preserve śrāddha efficacy.
Dakṣa’s daughter Viśvā and her dharmic progeny (the celebrated Viśve/Viśvadevas) are introduced as an etiological backdrop, linking ritual authority to cosmic lineage and reinforcing that śrāddha is embedded in the universe’s moral–genealogical order.
Brahmā grants pitṛs an explicit share (aṃśa) in śrāddha, and the text forecasts that humans will institutionalize this by honoring pitṛs first with scents, garlands, and food, thereby formalizing ancestral entitlement within dharmic ritual.