Adhyaya 9
Brahmā’s Prayers to Lord Nārāyaṇa and the Lord’s Empowering Instructions for Creation
সৃষ্টিচক্ৰৰ কাহিনী চলি থাকোঁতে, প্ৰভুৰ নাভিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পদ্মত জন্ম লোৱা ব্ৰহ্মাই পৰম পুৰুষ নাৰায়ণকেই একমাত্ৰ পৰম জ্ঞেয় সত্য বুলি উপলব্ধি কৰি দীঘলীয়া স্তৱ কৰে। তেওঁ ভগৱানৰ নিত্য ব্যক্তিস্বৰূপ আৰু ব্ৰহ্মজ্যোতিৰ ভেদ বৰ্ণনা কৰে, বন্ধ জীৱৰ উদ্বেগ আৰু ইন্দ্ৰিয়াসক্তিজনিত দুখৰ প্ৰতি কৰুণা প্ৰকাশ কৰে, আৰু শ্ৰৱণ-কীৰ্তনক হৃদয়ত প্ৰভুসান্নিধ্যৰ দ্বাৰ বুলি প্ৰশংসা কৰে। ব্ৰহ্মাই ভগৱানক কাল, বিশ্ববৃক্ষৰ মূল আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ নিয়ন্তা বুলি মানি, অহংকাৰ আৰু ভৌতিক কলুষ নোহোৱাকৈ বিসৰ্গ কৰিবলৈ আৰু বৈদিক ধ্বনিত স্থিৰ থাকিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। মৈত্ৰেয়ই প্ৰলয়জলৰ মাজত লোকব্যৱস্থা গঢ়াৰ বিষয়ে ব্ৰহ্মাৰ মৌনতা আৰু ব্যাকুলতা বৰ্ণনা কৰে। তেতিয়া ভগৱানে আশ্বাস দিয়ে যে বৰ আগতেই দিয়া হৈছে; তপ, ধ্যান আৰু ভক্তিযোগৰ উপদেশ দি সৰ্বত্ৰ অন্তৰ্দৰ্শন, দেহাভিমানমুক্তি আৰু প্ৰজা উৎপন্ন কৰোঁতে ৰজোগুণৰ পৰা ৰক্ষা কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। সন্তুষ্ট হৈ, এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰাসকলৰ কামনা পূৰ্ণ হ’ব বুলি ক’লে, ব্ৰহ্মাক সৃষ্টিৰ অধিকাৰ দি অন্তৰ্ধান হয়—পৰৱৰ্তী দ্বিতীয় সৃষ্টিৰ বিস্তৃত ক্ৰমৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् । नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद्यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে ভগৱান, আজি দীঘলীয়া তপস্যাৰ পাছত মই আপোনাক জানিলোঁ। দেহধাৰী জীৱসমূহ কিমান দুৰ্ভাগ্যবান যে আপোনাৰ গতি জানিব নোৱাৰে! আপোনাৰ বাহিৰে পৰম একো নাই; আপোনাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি ধৰা যি-কিছু, সেয়া পৰম সত্য নহয়। মায়াগুণৰ ব্যতিকৰ দ্বাৰা সৃষ্টিশক্তি প্ৰকাশ কৰি আপুনি পৰমেশ্বৰ ৰূপে দীপ্তিমান।
Verse 2
रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमस: सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥
মই যি ৰূপ দৰ্শন কৰিছোঁ, সেয়া জ্ঞান-ৰসৰ উদয়ে চিৰকাল অজ্ঞান-তমসৰ পৰা মুক্ত; ভক্তসকলৰ অনুগ্ৰহৰ বাবে অন্তৰঙ্গ শক্তিৰূপে প্ৰকাশিত। এই অৱতাৰ বহু অৱতাৰৰ বীজ; আপোনাৰ নাভি-পদ্মৰ ভৱনৰ পৰা মোৰ আবিৰ্ভাৱ।
Verse 3
नात: परं परम यद्भवत: स्वरूप- मानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्च: । पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥
হে পৰম প্ৰভু, আপোনাৰ এই স্বৰূপতকৈ শ্ৰেষ্ঠ একো মই নেদেখোঁ—ই শুদ্ধ আনন্দমাত্ৰ, নিৰ্বিকল্প আৰু অক্ষয় তেজে দীপ্ত। আপুনি এক হৈয়ো বিশ্বসৃষ্টিকৰ্তা, তথাপি বিশ্বৰ পৰা অসঙ্গ। মই ভূত-ইন্দ্ৰিয়ময় দেহাভিমানত আবদ্ধ; সেয়ে মায়াস্পৰ্শহীন আপোনাৰ শৰণ গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 4
तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् । तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनादृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गै: ॥ ४ ॥
হে ভুবন-মঙ্গল, আপোনাৰ এই ৰূপ সকলো লোকৰ বাবে সমানভাবে মঙ্গলময়; আপোনাৰ উপাসকসকলৰ ধ্যানত আপুনি নিজেই ইয়াক দৰ্শাইছে। সেই ভগৱানক নমস্কাৰ; আমি আপোনাৰ সেৱা কৰোঁ। অসৎ বিষয়-প্ৰসঙ্গত পৰি নৰকপথগামী লোকসকলে আপোনাৰ ব্যক্তিগত ৰূপক অৱজ্ঞা কৰে।
Verse 5
ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरै: श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरण: परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥
হে নাথ, যিসকলে কাণৰ ৰন্ধ্ৰেৰে শ্রুতি-বায়ুত বহন হৈ অহা আপোনাৰ পদ্মচৰণ-কোষৰ সুগন্ধ ‘ঘ্ৰাণ’ কৰে, তেওঁলোকে ভক্তিৰে আপোনাৰ চৰণ গ্ৰহণ কৰে। তেনে পৰাভক্তসকলৰ হৃদয়-পদ্মৰ পৰা আপুনি কেতিয়াও দূৰ নহয়।
Verse 6
तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं शोक: स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभ: । तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलं यावन्न तेऽङ्घ्रिमभयं प्रवृणीत लोक: ॥ ६ ॥
হে প্ৰভু! ধন, দেহ আৰু সুহৃদৰ কাৰণে ভয়, শোক, তৃষ্ণা, অপমান আৰু প্ৰবল লোভ জাগে। যেতিয়ালৈকে মানুহে ‘মোৰ-মোৰ’ এই নশ্বৰ ধাৰণাত আবদ্ধ হৈ তোমাৰ অভয় পদপদ্মৰ আশ্ৰয় নলয়, তেতিয়ালৈকে সিহঁত এই উদ্বেগেৰে ভৰপূৰ থাকে।
Verse 7
दैवेन ते हतधियो भवत: प्रसङ्गा- त्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये । कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत् ॥ ७ ॥
হে প্ৰভু! যিসকল তোমাৰ দিব্য লীলাৰ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনৰ সৰ্বমঙ্গল প্ৰসঙ্গৰ পৰা বিমুখ, তেওঁলোক দেৱবশে বুদ্ধিহীন আৰু দুর্ভাগা। ক্ষণস্থায়ী ইন্দ্ৰিয়সুখৰ অলপ ৰসৰ বাবে লোভে আচ্ছন্ন মন লৈ তেওঁলোকে সদায় অশুভ কৰ্ম কৰে।
Verse 8
क्षुत्तृट्त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमाना: शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च । कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे ॥ ८ ॥
হে অচ্যুত, হে উৰুক্ৰম! এই দীন জীৱবোৰ ক্ষুধা-তৃষ্ণা আৰু ত্ৰিধাতুৰ বিকাৰে বাৰে বাৰে পীড়িত; শীত, উষ্ণতা, বতাহ, বৰষুণ আৰু নানা উপদ্ৰৱে আক্ৰান্ত। কামাগ্নি আৰু অসহনীয় ক্ৰোধে দগ্ধ—তেওঁলোকক দেখি মোৰ মন গভীৰ দুখত ডুব যায়।
Verse 9
यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ- मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् । तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसंक्रमेत व्यर्थापि दु:खनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥
হে ঈশ! আত্মাৰ বাবে জড় দুখৰ প্ৰকৃত অস্তিত্ব নাই; তথাপি তোমাৰ বাহ্য মায়াবলৰ প্ৰভাৱত জীৱে ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ বাবে দেহকেই ‘মই’ বুলি ধৰি পৃথকত্ব দেখে যেতিয়ালৈকে, তেতিয়ালৈকে সি সংসাৰবন্ধনৰ পৰা ওলাই নোৱাৰে আৰু বৃথাই দুখৰ ভাৰ বহন কৰে।
Verse 10
अह्न्यापृतार्तकरणा निशि नि:शयाना । नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्रा: । दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥
হে দেব! ভক্তিহীন লোকসকলে দিনে ইন্দ্ৰিয়ক অত্যন্ত কষ্টদায়ক আৰু বিস্তৃত কৰ্মত নিয়োজিত কৰে, আৰু ৰাতিও নিশ্চিন্তে শুব নোৱাৰে; নানা মনোৰথৰ চিন্তাই তেওঁলোকৰ নিদ্ৰা ক্ষণে ক্ষণে ভাঙি দিয়ে। দেৱশক্তিয়ে তেওঁলোকৰ পৰিকল্পনা ব্যৰ্থ কৰে; তোমাৰ প্ৰসঙ্গৰ পৰা বিমুখ হ’লে মহাঋষিসকলেও এই সংসাৰত ঘূৰি ফুৰে।
Verse 11
त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपु: प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ ११ ॥
হে নাথ! ভক্তিযোগে শুদ্ধ হোৱা হৃদয়-পদ্মত তুমি শুদ্ধ শ্ৰৱণৰ পথেদি দৰ্শন দিয়া আৰু তাতেই আসন গ্ৰহণ কৰা। হে উৰুগায়! ভক্তসকলে যি নিত্য দিৱ্য ৰূপ ধ্যান কৰে, অনুগ্ৰহৰ বাবে তুমি সেই ৰূপেই প্ৰকাশ পাওঁ।
Verse 12
नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारै- राराधित: सुरगणैर्हृदिबद्धकामै: । यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको नानाजनेष्ववहित: सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥
হে প্ৰভু! হৃদয়ত কামনা বান্ধি ৰখা দেৱগণে নানা উপচাৰে আড়ম্বৰ কৰি আৰাধনা কৰিলেও তুমি তাত বিশেষ প্ৰসন্ন নহওঁ। তুমি সকলোৰে হৃদয়ত অন্তৰ্যামী সুহৃদ্-আত্মা হৈ নিঃকাৰণ দয়াৰে অৱস্থিত; কিন্তু অভক্তৰ বাবে তুমি দুৰ্লভ।
Verse 13
पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यै- र्दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो धर्मोऽर्पित: कर्हिचिद्म्रियते न यत्र ॥ १३ ॥
সেয়ে মানুহৰ যজ্ঞাদি বৈদিক কৰ্ম, দান, কঠোৰ তপস্যা আৰু সেৱা—যদি তোমাৰ ভগৱদাৰাধনাৰ বাবে ফল তোমাক অৰ্পণ কৰি কৰা হয়—তেনে কৰ্মো মঙ্গলজনক। এনে ধৰ্ম কেতিয়াও বৃথা নাযায়; ই ক’তো নষ্ট নহয়।
Verse 14
शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद- मोहाय बोधधिषणाय नम: परस्मै । विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला- रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥
সেই পৰম তত্ত্বক নমস্কাৰ, যিয়ে চিৰন্তন স্বৰূপ-জ্যোতিয়ে ভেদ-মোহ নাশ কৰে আৰু আত্মবোধৰ বুদ্ধি জাগ্ৰত কৰে। বিশ্বৰ উদ্ভৱ, স্থিতি আৰু লয়ত নিমিত্ত হৈ লীলাৰস আস্বাদন কৰা সেই ঈশ্বৰলৈ মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 15
यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥
মই সেই অজ জন্মহীন প্ৰভুৰ পদপদ্মত শৰণ লওঁ, যাঁৰ অৱতাৰ, গুণ আৰু কৰ্ম লৌকিক আচৰণৰ ৰহস্যময় অনুকৰণ যেন লাগে। যি জীৱে প্ৰাণত্যাগৰ সময়ত অনিচ্ছাতেও তেওঁৰ দিৱ্য নাম উচ্চাৰে, সি বহু জন্মৰ পাপ তৎক্ষণাৎ ত্যাগ কৰি নিশ্চিতভাৱে সেই প্ৰকাশিত অমৃতস্বৰূপ প্ৰভুক লাভ কৰে।
Verse 16
यो वा अहं च गिरिशश्च विभु: स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् । भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोह- स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি লোকমণ্ডল-ৰূপী বৃক্ষৰ পৰম মূল। প্ৰকৃতিক ভেদ কৰি আপুনি ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু স্বয়ং সৰ্ববিভু ৰূপে সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ হেতু হৈ ত্ৰিৰূপে প্ৰকাশিত; আমি তিনিজন বহু শাখাৰ দৰে বিস্তাৰিত। সেই ভুৱনদ্ৰুম-স্বরূপ ভগৱানক প্ৰণাম।
Verse 17
लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥
সাধাৰণ লোক বিকৰ্মত আসক্ত, সত্য কুশল কৰ্মত অমনোযোগী; আপুনি কোৱা স্ব-ভগৱদর্চন-ৰূপ কৰ্মত তেওঁলোকে প্ৰবৃত্ত নহয়। যেতিয়ালৈকে মূঢ় কৰ্মপ্ৰৱণতা আৰু জীৱনৰ আশা বলৱান, তেতিয়ালৈকে তেওঁলোকৰ সকলো পৰিকল্পনা নিমিষতে ছিন্ন হয়। সেই অনিমেষ কালস্বৰূপ প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 18
यस्माद्बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्य- मध्यासित: सकललोकनमस्कृतं यत् । तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान- स्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥ १८ ॥
হে প্ৰভু! দুটা পৰাৰ্ধকাল স্থায়ী মোৰ ধামত অধিষ্ঠিত হৈও মই আপোনাক ভয় কৰোঁ; মোৰ পদ সকলো লোকৰ দ্বাৰা নমস্কৃত, আৰু আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ বাবে মই বহু বছৰ তপস্যা কৰিছোঁ—তথাপি, হে যজ্ঞভোক্তা, হে অশ্ৰান্ত কালস্বৰূপ ভগৱান, আপোনাক সশ্ৰদ্ধ প্ৰণাম।
Verse 19
तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि- ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया य: । रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेह- स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি নিজৰ ইচ্ছাৰে তিৰ্যক্, মানুহ আৰু দেবতাদি বিভিন্ন জীৱযোনিত অৱতীৰ্ণ হৈ দিব্য লীলা কৰে। আপুনি জড়-মলিনতাৰ পৰা অক্ষত; নিজৰ ধৰ্মসেতুৰ বিধান পূৰ্ণ কৰিবলৈ দেহ ধাৰণ কৰে। সেয়ে, হে পুৰুষোত্তম ভগৱান, আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 20
योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्र: । अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन् ॥ २० ॥
হে প্ৰভু! আপুনি অবিদ্যাৰ দ্বাৰা স্পৰ্শ নোহোৱাকৈও যেন যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰে আৰু সকলো লোকক আপোনাৰ উদৰত ধাৰণ কৰে। প্ৰলয়জলৰ ভয়ংকৰ ঢৌমালাৰ মাজত সাপৰ শয্যাত শুই আপুনি আপোনাৰ নিদ্ৰাসুখ জ্ঞানীজনক প্ৰকাশ কৰে।
Verse 21
यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग- निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥ २१ ॥
হে মোৰ আৰাধ্য! আপোনাৰ পদ্মনাভিৰ গৃহৰ পৰা আপোনাৰ অনুগ্ৰহে মই জন্ম লৈ ত্ৰিলোক সৃষ্টিৰ কাৰ্যত নিযুক্ত হ’লোঁ। যোগনিদ্ৰাত আপোনাৰ দিব্য উদৰতেই সকলো লোক স্থিত আছিল; এতিয়া নিদ্ৰা শেষ হোৱাত আপোনাৰ নয়ন প্ৰভাতৰ ফুটি উঠা পদ্মৰ দৰে—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 22
सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । तेनैव मे दृशमनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥ २२ ॥
সেই ভগৱানেই সমগ্ৰ জগতৰ একমাত্ৰ সুহৃদ আৰু আত্মা; নিজৰ দিব্য ঐশ্বৰ্যৰে তেওঁ সকলোৰে পৰম মঙ্গল সাধন কৰে। তেওঁ যেন মোৰ দৃষ্টিক স্পৰ্শ কৰে, যাতে মই পূৰ্বৰ দৰে সৃষ্টিকাৰ্যৰ বাবে অন্তৰ্দৃষ্টিৰে শক্তিমান হওঁ; কিয়নো তেওঁ শৰণাগতসকলৰ প্ৰিয়, আৰু মইও শৰণাগত।
Verse 23
एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतार: । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥
এই ভগৱান শৰণাগতসকলক বৰ দান কৰা বৰদাতা; নিজৰ অন্তঃশক্তি ৰমা (শ্ৰী)-ৰ দ্বাৰা গুণাৱতাৰ ৰূপ ধৰি যি-যি কৰিব, সেয়াই সিদ্ধ হ’ব। মই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ—সৃষ্টি কৰোঁতোও মোৰ চিত্ত যেন তেওঁৰ পৰাক্ৰমত যুক্ত থাকে; কৰ্মমল যেন মোক স্পৰ্শ নকৰে, যাতে ‘মইয়েই স্ৰষ্টা’ এই মিথ্যা অহংকাৰ ত্যাগ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 24
नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्ते: । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्ग: ॥ २४ ॥
সেই অনন্তশক্তিধৰ ভগৱানৰ শক্তিসমূহ অগণন। প্ৰলয়জলত শয়ন কৰা তেওঁৰ নাভি-হ্ৰদৰ পৰা, য’ত পদ্ম অঙ্কুৰিত হয়, মই বিজ্ঞানশক্তি ৰূপে জন্ম লৈছোঁ। এতিয়া মই তেওঁৰ বিচিত্ৰ শক্তিসমূহক বিশ্বৰূপে প্ৰকাশ কৰিছোঁ; সেয়ে মোৰ ভৌতিক কৰ্মত বেদমন্ত্ৰৰ ধ্বনিৰ পৰা যেন বিচ্যুত নহওঁ—এই প্ৰাৰ্থনা।
Verse 25
सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुष: पुराण: ॥ २५ ॥
সেই পুৰাণ-পুৰুষ ভগৱান অপাৰ কৰুণাময়। প্ৰেমভৰা হাঁহিৰে তেওঁ নিজৰ পদ্মনয়ন মেলি মোৰ ওপৰত আশীৰ্বাদ বৰ্ষাওক। তেওঁ উঠি সমগ্ৰ বিশ্বক উন্নীত কৰিব পাৰে আৰু মধুৰ বাণীৰে আমাৰ বিষাদ আঁতৰাওক—এই মোৰ কামনা।
Verse 26
मैत्रेय उवाच स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभि: । यावन्मनोवच: स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—নিজৰ উৎপত্তিৰ উৎস ভগৱানক দেখি ব্ৰহ্মাই তপ, বিদ্যা আৰু সমাধিৰ বলত মন-ৱাণীৰে যিমান পাৰিলে সিমান স্তৱ কৰিলে; তাৰ পাছত ক্লান্ত যেন নীৰৱ হ’ল।
Verse 27
अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥
তেতিয়া মধুসূদনে ব্ৰহ্মাৰ অভিপ্ৰায় বুজি, প্ৰলয়জল দেখি বিষণ্ণচিত্ত আৰু লোক-সংস্থানবিজ্ঞানত পৰিশ্ৰান্ত ব্ৰহ্মাক গম্ভীৰ বাণীৰে ক’লে, যেন উঠা মোহ-কল্মষ শমাই দিছে।
Verse 28
अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥
তেতিয়া মধুসূদনে ব্ৰহ্মাৰ অভিপ্ৰায় বুজি, প্ৰলয়জল দেখি বিষণ্ণচিত্ত আৰু লোক-সংস্থানবিজ্ঞানত পৰিশ্ৰান্ত ব্ৰহ্মাক গম্ভীৰ বাণীৰে ক’লে, যেন উঠা মোহ-কল্মষ শমাই দিছে।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह । तन्मयापादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে বেদগৰ্ভ ব্ৰহ্মা, নিৰুৎসাহ বা চিন্তাত নপৰিবা; সৃষ্টিকাৰ্যত উদ্যোগী হোৱা। তুমি যি মোৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিছা, সেয়া মই আগতেই দান কৰিছোঁ।
Verse 30
भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान्द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥
হে ব্ৰহ্মা, পুনৰ তপস্যাত স্থিত হোৱা আৰু মোৰ আশ্ৰয়ত থকা বিদ্যাৰ নীতি অনুসৰণ কৰা। এই দুয়োটাৰ দ্বাৰা তুমি অন্তঃহৃদয়তে সকলো লোকক আৱৰণবিহীনভাৱে দেখিবা।
Verse 31
तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्त: समाहित: । द्रष्टासि मां ततं ब्रह्यन्मयि लोकांस्त्वमात्मन: ॥ ३१ ॥
হে ব্ৰহ্মা, তুমি ভক্তিযুক্ত হৈ সৃষ্টিকাৰ্যত নিয়োজিত থাকিলেও যেতিয়া সমাহিত থাকিবা, তেতিয়া তুমি মোক তোমাৰ অন্তৰত আৰু সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপ্ত দেখিবা; আৰু তুমি, এই বিশ্ব আৰু সকলো জীৱ—সকলো মোৰ মাজতেই অৱস্থিত বুলি উপলব্ধি কৰিবা।
Verse 32
यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् । प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम् ॥ ३२ ॥
যেতিয়া তুমি মোক সকলো ভূতত আৰু সমগ্ৰ বিশ্বত কাঠৰ ভিতৰত অগ্নিৰ দৰে অধিষ্ঠিত দেখিবা, তেতিয়া সেই পাৰমাৰ্থিক দৃষ্টিতেই মোহ-মলিনতা তৎক্ষণাৎ দূৰ হ’ব; তেতিয়াই বিভ্ৰমৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Verse 33
यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयै: । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥
যেতিয়া তুমি স্থূল-সূক্ষ্ম দেহ-ধাৰণাৰ পৰা মুক্ত আত্মাক দেখিবা আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ প্ৰকৃতিৰ গুণ-প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত হ’ব, তেতিয়া মোৰ সান্নিধ্যত তোমাৰ শুদ্ধ স্বৰূপ উপলব্ধি কৰিবা; তেতিয়া তুমি শুদ্ধ চৈতন্যত প্ৰতিষ্ঠিত হ’বা।
Verse 34
नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वी: सिसृक्षत: । नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान्मदनुग्रह: ॥ ३४ ॥
তুমি নানাবিধ কৰ্ম-বিস্তাৰৰ দ্বাৰা অসংখ্য প্ৰজা বৃদ্ধি আৰু সেৱাৰ বিভিন্ন ৰূপ বিস্তাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা; সেয়ে এই বিষয়ত তুমি কেতিয়াও হতাশ নহ’বা, কিয়নো তোমাৰ ওপৰত মোৰ নিৰ্হেতুক কৃপা সদায় বৃদ্ধি পাই থাকিব।
Verse 35
ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुण: । यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजा: संसृजतोऽपि ते ॥ ३५ ॥
তুমি আদ্য ঋষি; আৰু প্ৰজা সৃষ্টি কৰিলেও তোমাৰ মন সদায় মোৰ মাজত দৃঢ়ভাৱে নিবদ্ধ থাকাৰ বাবে পাপময় ৰজোগুণে তোমাক কেতিয়াও বেঁধি পেলাব নোৱাৰে।
Verse 36
ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् । यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभि: ॥ ३६ ॥
দেহধাৰী জীৱৰ বাবে মই দুৰ্বিজ্ঞেয় হলেও, আজি তুমি মোক জানিলা; কিয়নো তুমি বুজিলা যে মোৰ স্বৰূপ ভৌতিক ভূত‑ইন্দ্ৰিয়‑গুণেৰে গঠিত নহয়।
Verse 37
तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितोऽबहि: । नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वत: ॥ ३७ ॥
যেতিয়া তুমি মোৰ বিষয়ে বিচিকিৎসাৰে জন্মপদ্মৰ ডাঁটৰ মূল বিচাৰি পানীত সেই ডাঁটৰ ভিতৰলৈও প্ৰৱেশ কৰিছিলা, তথাপি একো নাপালা; তেতিয়াই মই অন্তৰৰ পৰা মোৰ ৰূপ প্ৰকাশ কৰিলোঁ।
Verse 38
यच्चकर्थाङ्ग मतस्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् । यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रह: ॥ ३८ ॥
হে ব্ৰহ্মা, তুমি মোৰ দিব্য লীলাৰ মহিমাৰে অঙ্কিত স্তোত্ৰ ৰচনা কৰিলা আৰু মোক জানিবলৈ তপস্যাত তোমাৰ দৃঢ় নিষ্ঠা—এই সকলো মোৰ অনুগ্ৰহ।
Verse 39
प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन् ॥ ३९ ॥
মঙ্গল হওক, হে ব্ৰহ্মা! লোকসমূহৰ মঙ্গল-বিজয়ৰ ইচ্ছাৰে তুমি মোক গুণময় বুলি বৰ্ণনা কৰিও সেই নিৰ্গুণ পৰমক প্ৰকাশ কৰিলা; ইয়াতে মই অতি প্ৰসন্ন—তোমাক বৰ দিছোঁ।
Verse 40
य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् । तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वर: ॥ ४० ॥
যি মানুহে এই স্তোত্ৰেৰে নিত্য মোক স্তুতি কৰি ভজনা কৰে, মই তাৰ ওপৰত শীঘ্ৰে প্ৰসন্ন হওঁ; কিয়নো মই সকলো বৰদানৰ ঈশ্বৰ, তাৰ সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰোঁ।
Verse 41
पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगसमाधिना । राद्धं नि:श्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥
পূর্তকর্ম, তপস্যা, যজ্ঞ, দান, যোগ আৰু সমাধি আদি সকলো সৎকৰ্মৰ পৰম লক্ষ্য মোৰ প্ৰীতি লাভ কৰা—এইদৰে তত্ত্ববিদসকলৰ মত।
Verse 42
अहमात्मात्मनां धात: प्रेष्ठ: सन् प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्याद्देहादिर्यत्कृते प्रिय: ॥ ४२ ॥
মই সকলো জীৱৰ অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা, নিয়ন্তা আৰু পৰম প্ৰিয়। দেহ-মন আদিত আসক্তি ভ্ৰম; সেয়ে কেৱল মোৰ মাজতেই ৰতি কৰা উচিত।
Verse 43
सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिना । प्रजा: सृज यथापूर्वं याश्च मय्यनुशेरते ॥ ४३ ॥
মোৰ আদেশ অনুসৰি, তোমাৰ সৰ্ব্ববেদময় জ্ঞানবলে আৰু মোৰ পৰা সোজাকৈ লাভ কৰা এই দেহৰ শক্তিৰে, আগৰ দৰে প্ৰজাসকলক সৃষ্টি কৰা—যিসকল মোৰ অধীনত থাকে।
Verse 44
मैत्रेय उवाच तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वर: । व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे ॥ ४४ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে জগতস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাক উপদেশ দি, আদিপুৰুষেশ্বৰ ভগৱান নিজৰ নাৰায়ণ-ৰূপে প্ৰকাশ পাই পাছত অন্তর্ধান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Brahmā identifies the personal form as the fullest revelation of the Absolute—eternal, blissful, and knowledge-filled—through which the Lord bestows mercy and becomes accessible to devotees. Brahman effulgence is acknowledged as real but described as lacking the reciprocal, devotional accessibility of the Lord’s personal manifestation, which is the object of meditation and surrender in bhakti.
The chapter states that by bona fide hearing of the Lord’s activities, the heart becomes cleansed (citta-śuddhi), and the Lord “takes His seat” within. This inner presence is not imagination but the Lord’s merciful self-manifestation (svayam-prakāśa) in a form the devotee contemplates, making realization a function of purified receptivity rather than speculative effort.
It refers to the Supreme Lord, who enacts creation, maintenance, and dissolution through His energies while remaining transcendental. The phrase underscores līlā: divine action that resembles worldly activity yet is free from karma, revealing the Lord’s sovereignty and compassion rather than material necessity.
Because Brahmā’s capacity for visarga is contingent on divine empowerment already granted. The Lord redirects Brahmā from fear and despondency to disciplined tapas, meditation, and devotion, promising inner comprehension and a purified vision in which Brahmā sees the Lord within himself and throughout the cosmos—removing illusion and restoring confidence for cosmic administration.
Brahmā describes the planetary systems as a tree rooted in the Lord, with three functional ‘trunks’ representing Brahmā (creation), Śiva (dissolution), and the Lord (supreme control and maintenance). The metaphor teaches hierarchical dependence: all administrative powers are branches sustained by the Supreme root, preventing the misconception that secondary creators are independent.
It diagnoses anxiety as arising from bodily identification and possessiveness (“my” and “mine”) under māyā, and prescribes shelter at the Lord’s lotus feet through hearing, chanting, and devotional service. The chapter presents bhakti not as sentiment but as the safe refuge that reorients consciousness from perishable supports to the eternal protector.