Adhyaya 7
Vidura’s Questions: How the Unchangeable Lord Relates to Māyā; Bhakti as the Remedy; Blueprint for the Coming Cosmology
মৈত্ৰেয় বিদুৰৰ সৈতে সংলাপ আগবঢ়ায়। বিদুৰে বিনয়ে দাৰ্শনিক প্ৰশ্ন তীব্ৰ কৰে—ভগৱান পূৰ্ণ আৰু অবিকাৰ হ’লে গুণ আৰু কৰ্মফলৰ সৈতে তেওঁৰ ‘সম্পৰ্ক’ কেনেকৈ? আৰু হৃদয়ত পৰমাত্মা থাকিলেও জীৱে কিয় দুখ ভোগে? মৈত্ৰেয় অসংগত মত খণ্ডন কৰে—ব্ৰহ্ম একে সময়তে মায়াৰ দ্বাৰা আচ্ছন্ন আৰু পুনৰ নিৰুপাধিক হ’ব নোৱাৰে; বন্ধন আচলতে ভুল আত্ম-পৰিচয়ৰ ভ্ৰম—স্বপ্নানুভৱৰ দৰে বা পানীত চন্দ্ৰপ্ৰতিবিম্ব পানীৰ কম্পনত কঁপাৰ দৰে। ব্যৱহাৰিক উপায়: বৈৰাগ্যসহ ভক্তিসেৱাৰ দ্বাৰা, বিশেষকৈ শ্ৰৱণ-কীৰ্তনে, বাসুদেৱৰ কৃপা লাভ হলে ভ্ৰম দূৰ হয় আৰু দুখ নাশ পায়। সন্তুষ্ট বিদুৰে গুৰুসেৱা আৰু শুদ্ধ ভক্তৰ দুষ্প্ৰাপ্য, নিৰ্ণায়ক মহিমা কীৰ্তন কৰে। তাৰ পাছত আগন্তুক কাহিনীৰ ‘সূচীপত্ৰ’ ৰূপে—বিৰাট/পুৰুষৰ মহত্তত্ত্বত প্ৰৱেশ, লোকব্যৱস্থা, মনু আৰু বংশধাৰা, যোনিবিভাগ, গুণাৱতাৰ, বৰ্ণাশ্ৰম, যজ্ঞ, যোগ-জ্ঞান-ভক্তিমাৰ্গ, কৰ্মানুসাৰে সংসাৰগতি, পিতৃলোক, কালগণনা আৰু প্ৰলয়—এই সকলো বিস্তাৰে বুজিবলৈ অনুৰোধ কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ সৃষ্টিতত্ত্ব আৰু ধৰ্মব্যাখ্যাৰ ভূমি প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुध: । प्रीणयन्निव भारत्या विदुर: प्रत्यभाषत ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! মৈত্ৰেয় মুনি এইদৰে ক’বলৈ থাকোঁতে, দ্বৈপায়ন ব্যাসৰ পুত্ৰ বিদুৰে মধুৰ বাক্যৰে সন্তুষ্ট কৰি প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 2
विदुर उवाच ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिण: । लीलया चापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणा: क्रिया: ॥ २ ॥
বিদুৰ ক’লে—হে ব্রাহ্মণ! ভগৱান শুদ্ধ চৈতন্যমাত্ৰ, অবিকাৰী আৰু নিৰ্গুণ; তেন্তে প্ৰকৃতিৰ গুণ আৰু সিহঁতৰ ক্ৰিয়া তেওঁৰ সৈতে কেনেকৈ যুক্ত হয়? যদি ই লীলা হয়, তেন্তে অবিকাৰীত ক্ৰিয়া কেনেকৈ প্ৰকাশ পায়?
Verse 3
क्रीडायामुद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यत: । स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यत: ॥ ३ ॥
যেনেকৈ ল’ৰা ইচ্ছাৰ প্ৰেৰণাত আন ল’ৰাৰ সৈতে বা নানা খেলনাৰ সৈতে খেলিবলৈ উদ্যমী হয়; কিন্তু স্বয়ং-তৃপ্ত আৰু সদায় নিৰাসক্ত ভগৱানত তেনে কামনা কেনেকৈ থাকিব?
Verse 4
अस्राक्षीद्भगवान् विश्वं गुणमय्यात्ममायया । तया संस्थापयत्येतद्भूय: प्रत्यपिधास्यति ॥ ४ ॥
ভগৱানে ত্ৰিগুণময়ী নিজৰ আত্মমায়াৰে এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰিলে। সেই শক্তিৰে তেওঁ ইয়াক স্থাপন আৰু পালন কৰে, আৰু পুনঃ পুনঃ লয়তো বিলীন কৰে।
Verse 5
देशत: कालतो योऽसाववस्थात: स्वतोऽन्यत: । अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५ ॥
শুদ্ধ আত্মা চৈতন্যস্বৰূপ; দেশ, কাল, অৱস্থা, স্বপ্ন আদি কোনো কাৰণতে তাৰ বোধ কেতিয়াও লুপ্ত নহয়। তেন্তে সি অজা—অবিদ্যাৰ সৈতে কেনেকৈ যুক্ত হয়?
Verse 6
भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थित: । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभि: कुत: ॥ ६ ॥
ভগৱান পৰমাত্মা ৰূপে প্ৰতিটো জীৱৰ হৃদয়ত অৱস্থিত। তেন্তে জীৱৰ কৰ্মৰ পৰা দুর্ভাগ্য আৰু দুখ কেনেকৈ জন্মে?
Verse 7
एतस्मिन्मे मनो विद्वन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे । तन्न: पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत् ॥ ७ ॥
হে বিদ্বান, এই অজ্ঞানৰ সংকটত মোৰ মন গভীৰভাৱে খিন্ন। হে বিভো, এই মহান মানসিক কলুষ দূৰ কৰি দিয়া।
Verse 8
श्रीशुक उवाच स इत्थं चोदित: क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनि: । प्रत्याह भगवच्चित्त: स्मयन्निव गतस्मय: ॥ ८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: হে ৰাজন, তত্ত্বজিজ্ঞাসু বিদুৰে এইদৰে প্ৰেৰণা দিতেই মুনি মৈত্রেয় প্ৰথমে যেন বিস্মিত হ’ল; কিন্তু ভগৱচ্চিত্ত হোৱাৰ বাবে দ্বিধাহীনভাৱে উত্তৰ দিলে।
Verse 9
मैत्रेय उवाच सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ९ ॥
শ্ৰীমৈত্রেয় ক’লে: এইটো ভগৱানৰ মায়া যে কিছুমানে কয়—ঈশ্বৰ বিমুক্ত, তথাপি তেওঁৰ দীনতা আৰু বন্ধন আছে। ই যুক্তিৰ বিপৰীত।
Verse 10
यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्यय: । प्रतीयत उपद्रष्टु: स्वशिरश्छेदनादिक: ॥ १० ॥
যথাৰ্থ আধাৰ নথকাৰ বাবে জীৱৰ আত্মপৰিচয়ত বিপৰ্যয় দেখা যায়—যেনেকৈ সপোনত দৰ্শকে নিজৰেই মূৰ কটা আদি দেখে।
Verse 11
यथा जले चन्द्रमस: कम्पादिस्तत्कृतो गुण: । दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुण: ॥ ११ ॥
যেনেকৈ জলে চন্দ্ৰৰ প্ৰতিবিম্ব জলগুণৰ সংযোগত কঁপা যেন দেখা যায়, তেনেকৈ দ্ৰষ্টা আত্মা অনাত্ম পদাৰ্থৰ গুণসঙ্গত গুণবান যেন প্ৰতীয়মান হয়, যদিও সেয়া প্ৰকৃততে তেনে নহয়।
Verse 12
स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया । भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२ ॥
সেই আত্মভ্ৰান্তি ইয়াত নিবৃত্তিধৰ্মৰ বৈৰাগ্যত স্থিত হৈ, বাসুদেৱ ভগৱানৰ কৃপাৰে, ভগৱদ্ভক্তিযোগৰ সাধনাৰে ধীৰে ধীৰে লুপ্ত হয়।
Verse 13
यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ । विलीयन्ते तदा क्लेशा: संसुप्तस्येव कृत्स्नश: ॥ १३ ॥
যেতিয়া ইন্দ্ৰিয়সমূহ পৰম দ্ৰষ্টা—পৰমাত্মা হৰিত তৃপ্ত হৈ তাতেই লীন হয়, তেতিয়া সকলো ক্লেশ সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ হয়, যেন গভীৰ নিদ্ৰাৰ পাছত।
Verse 14
अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारे: । किं वा पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १४ ॥
মুৰাৰিৰ গুণানুবাদ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তন কৰিলেই অশেষ ক্লেশ শম হয়; তেন্তে যিসকলে প্ৰভুৰ চৰণাৰবিন্দৰ ধূলিৰ সেৱাত ৰতি পাই আত্মলাভ কৰিছে, তেওঁলোকৰ কথা আৰু কি ক’ব!
Verse 15
विदुर उवाच संछिन्न: संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो । उभयत्रापि भगवन्मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५ ॥
বিদুৰে ক’লে: হে বিভো! আপোনাৰ সু-বচনৰ অসিয়ে মোৰ সন্দেহ ছিন্ন কৰিলে। হে ভগৱন, এতিয়া মোৰ মন ভগৱান আৰু জীৱ—উভয় তত্ত্বতেই সম্যক্ প্ৰৱেশ কৰিছে।
Verse 16
साध्वेतद् व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरे: । आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहि: ॥ १६ ॥
হে বিদ্বান ঋষি, আপুনি যথাৰ্থভাৱে সুন্দৰকৈ ব্যাখ্যা কৰিলে। বদ্ধ জীৱৰ সকলো অশান্তিৰ মূল কাৰণ কেৱল ভগৱান হৰিৰ বহিৰঙ্গ মায়াশক্তিৰ গতি।
Verse 17
यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे: परं गत: । तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जन: ॥ १७ ॥
যি জগতত অতি মূঢ় আৰু যি বুদ্ধিৰ ওপৰত পৰম অৱস্থালৈ গৈছে—দুয়ো সুখে থাকে। কিন্তু মাজৰ মানুহজন মোহে আৱৃত হৈ ক্লেশ পায়।
Verse 18
अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मन: । तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे ॥ १८ ॥
এতিয়া মই নিশ্চিতভাৱে বুজিলোঁ—এই জগত সত্য যেন লাগিলেও আসলে সাৰহীন, আত্মাৰ নহয়। আপোনাৰ চৰণসেৱাৰ দ্বাৰা মই এই মিথ্যা ধাৰণাও সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰিব পাৰিম।
Verse 19
यत्सेवया भगवत: कूटस्थस्य मधुद्विष: । रतिरासो भवेत्तीव्र: पादयोर्व्यसनार्दन: ॥ १९ ॥
গুৰুৰ চৰণসেৱাৰে মধুদ্বিষ্, কূটস্থ ভগৱানৰ চৰণত তীব্ৰ প্ৰেমৰস জাগে; আৰু সেই সেবাই ভৌতিক দুখ-কষ্ট নাশ কৰে।
Verse 20
दुरापा ह्यल्पतपस: सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु । यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दन: ॥ २० ॥
অল্প তপস্যা থকা লোকৰ বাবে বৈকুণ্ঠ-পথত আগবঢ়া শুদ্ধ ভক্তসকলৰ সেৱা দুৰ্লভ। কিয়নো সেই শুদ্ধ ভক্তসকলে দেৱদেৱ জনাৰ্দনৰ নিত্য একাগ্ৰ কীৰ্তন কৰে।
Verse 21
सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् । तेभ्यो विराजमुद्धृत्य तमनु प्राविशद्विभु: ॥ २१ ॥
আদিতে ভগৱানে মহৎ-তত্ত্ব আদি বিকাৰযুক্ত তত্ত্বসমূহ ক্ৰমে সৃষ্টি কৰিলে; তাতেই পৰা বিরাট বিশ্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি সৰ্বব্যাপী বিভু তাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 22
यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् । यत्र विश्व इमे लोका: सविकाशं त आसते ॥ २२ ॥
কাৰণ সাগৰত শয়ন কৰা পুৰুষ অৱতাৰক ভৌতিক সৃষ্টিৰ আদ্য পুৰুষ বুলি কোৱা হয়; তেওঁৰ বিরাট ৰূপত, য’ত এই সকলো লোক আৰু বাসিন্দাসকল অৱস্থিত, হাজাৰ হাজাৰ পদ আৰু বাহু আছে।
Verse 23
यस्मिन् दशविध: प्राण: सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् । त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व न: ॥ २३ ॥
হে মহাব্ৰাহ্মণ! আপুনি কৈছে যে বিরাট ৰূপত দহবিধ প্ৰাণ, ইন্দ্ৰিয়, ইন্দ্ৰিয়-বিষয় আৰু ত্ৰিবিধ জীৱবীৰ্য আছে। এতিয়া অনুগ্ৰহ কৰি সেই বিশেষ বিভাগসমূহৰ বিভিন্ন শক্তি আমাক বৰ্ণনা কৰক।
Verse 24
यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभि: सह गोत्रजै: । प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४ ॥
হে প্ৰভু! মোৰ মনে হয়, পুত্ৰ, পৌত্ৰ, প্ৰপৌত্ৰ আৰু গোত্ৰজৰ ৰূপে প্ৰজাৰ এই ধাৰা নানা আকৃতি আৰু প্ৰজাতিত প্ৰকাশ পাই সমগ্ৰ বিশ্বত বিস্তৃত হৈছে।
Verse 25
प्रजापतीनां स पतिश्चक्लृपे कान् प्रजापतीन् । सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून्मन्वन्तराधिपान् ॥ २५ ॥
হে বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ! অনুগ্ৰহ কৰি বৰ্ণনা কৰক—প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি ব্ৰহ্মাই কেনেকৈ বিভিন্ন প্ৰজাপতি, সৰ্গ আৰু অনুসৰ্গ, আৰু মন্বন্তৰৰ অধিপতি নানা মনুক স্থাপন কৰিলে। সেই মনুসকল আৰু তেওঁলোকৰ বংশধাৰাও কৃপা কৰি কওক।
Verse 26
उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते । तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ॥ २६ ॥
হে মিত্ৰাৰ পুত্ৰ, অনুগ্ৰহ কৰি পৃথিৱীৰ ওপৰত আৰু তলত থকা লোকসমূহৰ অৱস্থান আৰু পৰিমাপ, লগতে ভূৰ্লোকৰ পৰিমাণো বৰ্ণনা কৰক।
Verse 27
तिर्यङ्मानुषदेवानां सरीसृपपतत्त्रिणाम् । वद न: सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्भिदाम् ॥ २७ ॥
অনুগ্ৰহ কৰি তিৰ্যক্ (পশু), মানুহ, দেৱতা, সৰীসৃপ আৰু পখী, লগতে গৰ্ভজ, স্বেদজ, দ্বিজ (পখী) আৰু উদ্ভিদজাত জীৱসমূহৰ সৃষ্টিৰ বিন্যাস আৰু বিভাগ আমাক কওক।
Verse 28
गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् । सृजत: श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम् ॥ २८ ॥
গুণাৱতাৰ—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ—দ্বাৰা বিশ্বৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ আশ্ৰয় ব্যাখ্যা কৰক; লগতে শ্ৰীনিবাস ভগৱানৰ অৱতাৰ আৰু তেওঁৰ উদাৰ পৰাক্ৰমো বৰ্ণনা কৰক।
Verse 29
वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावत: । ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् ॥ २९ ॥
হে মহৰ্ষি, লক্ষণ, আচৰণ আৰু স্বভাৱ অনুসাৰে বৰ্ণাশ্ৰমৰ বিভাগসমূহ বৰ্ণনা কৰক; লগতে ঋষিসকলৰ জন্ম-কর্ম আৰু বেদৰ শাখা-বিভাগো ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 30
यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथ: प्रभो । नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम् ॥ ३० ॥
হে প্ৰভু, যজ্ঞৰ বিস্তাৰ, যোগৰ পথ, নৈষ্কৰ্ম্য, সাংখ্য আৰু ভগৱৎ-স্মৃতিৰূপ ভক্তিতন্ত্ৰ—এই সকলোকে বিধি-নিয়মসহ বৰ্ণনা কৰক।
Verse 31
पाषण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् । जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजा: ॥ ३१ ॥
অনুগ্ৰহ কৰি পাষণ্ড নাস্তিকসকলৰ পথৰ দোষ আৰু পৰস্পৰ-বিৰোধ, প্ৰতিলোম (বৰ্ণ-সংকৰ) অৱস্থা, আৰু গুণ-কর্ম অনুসাৰে জীৱসকলৰ বিভিন্ন যোনিত গতি বৰ্ণনা কৰক।
Verse 32
धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधत: । वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥ ३२ ॥
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ পৰস্পৰ-বিৰোধহীন কাৰণসমূহ, লগতে জীৱিকাৰ উপায়, দণ্ডনীতি (ৰাজশাসন) আৰু শ্ৰুতিত কোৱা পৃথক পৃথক বিধান বৰ্ণনা কৰক।
Verse 33
श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितृणां सर्गमेव च । ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम् ॥ ३३ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, শ্ৰাদ্ধৰ বিধি, পিতৃলোকৰ সৃষ্টি, আৰু গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ-তাৰাসকলত কালৰ বিভাগ-ব্যৱস্থা আৰু সিহঁতৰ নিজ নিজ অৱস্থান ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 34
दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयो: फलम् । प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि ॥ ३४ ॥
দান, তপস্যা আৰু ইষ্টাপূর্ত (যেনে জলাধাৰ খনন আদি)ৰ ফল, লগতে ঘৰ পৰা দূৰত থকা ব্যক্তিৰ ধৰ্ম-স্থিতি, আৰু আপদত পৰা পুৰুষৰ কৰ্তব্যও বৰ্ণনা কৰক।
Verse 35
येन वा भगवांस्तुष्येद्धर्मयोनिर्जनार्दन: । सम्प्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि मेऽनघ ॥ ३५ ॥
হে অনঘ, যি উপায়ে ধৰ্মৰ উৎস ভগৱান জনাৰ্দন সম্পূৰ্ণ তুষ্ট হয়, অথবা যিসকলৰ ওপৰত তেওঁ সম্পূৰ্ণ প্ৰসন্ন হয়—সেই কথা মোক যথাযথকৈ কওক।
Verse 36
अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम । अनापृष्टमपि ब्रूयुर्गुरवो दीनवत्सला: ॥ ३६ ॥
হে দ্বিজোত্তম! গুৰুসকল দীনজনৰ প্ৰতি অতি দয়ালু। তেওঁলোকে অনুগামী, শিষ্য আৰু পুত্ৰসকলৰ প্ৰতি সদায় কৃপাশীল আৰু নোসোধাকৈও সকলো জ্ঞান বৰ্ণনা কৰে।
Verse 37
तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसंक्रम: । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते ॥ ३७ ॥
ভগৱন! ভৌতিক তত্ত্বসমূহৰ কিমান প্ৰকাৰ প্ৰলয় হয়? আৰু সেই প্ৰলয়ৰ পাছত, হৰি যোগনিদ্ৰাত থাকোঁতে, কোনে অৱশিষ্ট হৈ তেওঁৰ উপাসনা-সেৱা কৰে?
Verse 38
पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च । ज्ञानं च नैगमं यत्तद्गुरुशिष्यप्रयोजनम् ॥ ३८ ॥
জীৱ আৰু পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱান সম্পৰ্কে সত্য কি? তেওঁলোকৰ স্বৰূপ আৰু অৱস্থা কি? বেদত নিহিত জ্ঞানৰ বিশেষ মূল্য কি, আৰু গুৰু-শিষ্যৰ বাবে আৱশ্যক কৰ্তব্য কি?
Verse 39
निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघसूरिभि: । स्वतो ज्ञानं कुत: पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा ॥ ३९ ॥
এই জ্ঞানৰ কাৰণসমূহ নিৰ্দোষ ভক্তসকলে কৈছে। তেওঁলোকৰ সহায় নোহোৱাকৈ মানুহে স্বতঃ জ্ঞান, ভক্তি আৰু বৈৰাগ্য কেনেকৈ লাভ কৰিব?
Verse 40
एतान्मे पृच्छत: प्रश्नान् हरे: कर्मविवित्सया । ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुष: ॥ ४० ॥
হে মুনিবৰ! হৰি—পৰম ভগৱানৰ লীলা জানিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই এই প্ৰশ্নসমূহ সুধিছোঁ। আপুনি সকলোৰে বন্ধু; সেয়ে মায়াই দৃষ্টি নষ্ট কৰা এই অজ্ঞক কৃপা কৰি কওক।
Verse 41
सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ । जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि ॥ ४१ ॥
হে অনঘ! এই সকলো প্ৰশ্নৰ তোমাৰ উত্তৰে সকলো ভৌতিক দুখৰ পৰা ৰক্ষা দিব। জীৱক অভয় দান—এই দান—সমস্ত বৈদিক দান, যজ্ঞ, তপস্যা আৰু দানধৰ্মতকৈও শ্ৰেষ্ঠ; সিহঁতে ইয়াৰ এক কলাও কৰিব নোৱাৰে।
Verse 42
श्रीशुक उवाच स इत्थमापृष्टपुराणकल्प: कुरुप्रधानेन मुनिप्रधान: । प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह ॥ ४२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—কুৰুশ্ৰেষ্ঠ বিদুৰে এইদৰে সুধিলে, মুনিপ্ৰধান (মৈত্রেয়) পুৰাণসম ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰিলে। ভগৱৎকথাত তেওঁৰ হর্ষ বাঢ়িল; বিদুৰৰ প্ৰেৰণা পাই তেওঁ যেন হাঁহিমুখে প্ৰভুৰ দিব্য লীলা বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata explains that Bhagavān remains avikāra (unchanged) while His external potency (māyā/guṇa-śakti) performs the functions of creation, maintenance, and dissolution. The Lord is the supreme cause and controller, but the transformations occur in prakṛti, not in His spiritual identity. Thus, the guṇas act under His supervision without compromising His transcendence.
Paramātmā’s presence does not force the jīva’s perception or choices; misery arises from avidyā—misidentifying the self with body-mind and guṇa-driven karma. Like a dream that feels real, the conditioned jīva suffers due to false identity and consequent action-reaction. Relief comes when the same indwelling Lord bestows mercy through bhakti, dissolving ignorance and restoring true self-understanding.
They illustrate that bondage is epistemic (a mistaken cognition) rather than a real defect in the soul. The dream analogy shows intense distress can occur without factual basis; the moon-reflection analogy shows the self appears to “tremble” or take on material qualities due to association with matter—just as the moon seems to tremble because water moves—while the moon itself is unaffected.
Śravaṇa and kīrtana—hearing and chanting the Lord’s names, forms, and qualities—performed in a mood of devotion and detachment, supported by service to the spiritual master and association with pure devotees. The chapter explicitly states that even chanting and hearing can end unlimited miserable conditions, and deeper attraction to the Lord’s service completes the cure.
Vidura asks for a comprehensive mapping of cosmology and dharma: the virāṭ/puruṣa structure, planetary systems and measurements, Manus and descendants, species classifications, guṇa-avatāras and divine incarnations, varṇāśrama, Vedic divisions, yajña, yoga/jñāna/bhakti regulations, atheistic contradictions, transmigration by guṇa and karma, Pitṛloka rites, time calculations, charity/penance results, and types of dissolution. This functions as an outline for the upcoming chapters, signaling a transition from resolving the māyā paradox to systematic exposition of universal order (sthāna) and governance.