Adhyaya 6
The Universal Form (Virāṭ-Puruṣa): The Lord’s Entry into the Elements, the Devas, and the Origin of Varṇāśrama
মৈত্রেয় বিদুৰক সৃষ্টিতত্ত্বৰ কাহিনী ক’বলৈ ক’বলৈ এই অধ্যায়ত দেখুৱাইছে যে ভগৱানৰ শক্তিসমূহ একেলগ নোহোৱাৰ বাবে ক্ৰমসৃষ্টি কিছু সময় স্থগিত হয়। তাৰ পাছত পৰমেশ্বৰ বাহ্যশক্তি ‘কালী’সহ তেইশ তত্ত্বত প্ৰৱেশ কৰাত জীৱসকল যেন নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠা দৰে কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়। এই জাগৰণৰ পৰা হিৰণ্ময় বিরাট-পুৰুষ—প্ৰথম প্ৰকাশিত বিশ্বৰূপ—উদ্ভৱ হয়; তেওঁৰ ভিতৰতে লোকমণ্ডল আৰু সকলো প্ৰাণী আশ্ৰিত। মৈত্রেয় বিরাটৰ অঙ্গ-কাৰ্য—বাক্, ৰস, গন্ধ, দৃষ্টি, স্পৰ্শ, শ্রৱণ, প্ৰজনন, বিসৰ্জন, গ্ৰহণ, গমন, বুদ্ধি, মন, অহংকাৰ আৰু চিত্ত—ইত্যাদিৰ অধিষ্ঠাতা দেবতাসকলৰ বৰ্ণনা কৰি দেহতত্ত্ব আৰু বিশ্ব-প্ৰশাসনৰ একতা দেখুৱায়। গুণানুসাৰে লোকবিভাগ আৰু বিরাটৰ অঙ্গৰ পৰা চাৰিবৰ্ণৰ উৎপত্তিও কোৱা হৈছে। শেষত গুৰুৰ নিৰ্দেশত পৰম ভগৱানৰ ভক্তিপূজাই আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ পথ বুলি উপদেশ দি, প্ৰভুৰ অচিন্ত্য শক্তি মন-বাক্যৰ অতীত বুলি জোৰ দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य स: । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वर: ॥ १ ॥
ঋষি মৈত্ৰেয় ক’লে—ভগৱানৰ নিজ শক্তিসমূহ একেলগে নোহোৱাত সৃষ্টিৰ ক্ৰিয়া স্থগিত হৈ লোক-ব্যৱস্থা যেন নিদ্ৰিত হ’ল; সেয়া দেখি ঈশ্বৰে ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 2
कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रम: । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥
তেতিয়া উৰুক্ৰম ভগৱানে ‘কাল’ সংজ্ঞাৰ দেবীশক্তি (বহিৰঙ্গা মায়া) ধৰি তেইশ তত্ত্বৰ গোটত একেলগে প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 3
सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयमास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥
ভগৱান যেতিয়া নিজৰ শক্তিৰে ‘চেষ্টা’ ৰূপে তত্ত্বসমূহত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া বিচ্ছিন্ন তত্ত্ববোৰ একত্ৰ কৰিলে আৰু সুপ্ত কৰ্ম জাগ্ৰত কৰিলে।
Verse 4
प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गण: । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥
পৰমেশ্বৰৰ ইচ্ছাৰে কৰ্মত জাগ্ৰত হোৱা তেইশ তত্ত্বই নিজৰ নিজৰ মাত্রাৰে অধিপুৰুষ—ভগৱানৰ বিরাট ৰূপ—প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 5
परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गण: । चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचरा: ॥ ५ ॥
ভগৱানৰ পূৰ্ণাংশ তত্ত্বসমূহত প্ৰৱেশ কৰাত বিশ্বসৃষ্টিৰ উপাদানবোৰ পৰস্পৰে মথিত হৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল; সেই বিরাট ৰূপতেই চল-অচলসহ সকলো লোক অৱস্থিত।
Verse 6
हिरण्मय: स पुरुष: सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ६ ॥
হিৰণ্ময় নামে সেই বিরাট্-পুৰুষ সহস্ৰ দিব্য বছৰৰ বাবে ব্ৰহ্মাণ্ড-জলত অণ্ডকোষৰ ভিতৰত বাস কৰিলে, আৰু সকলো জীৱ তেওঁৰ সৈতে শায়িত আছিল।
Verse 7
स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् । विबभाजात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥
সেই বিশ্বসৃজকৰ গৰ্ভ, দেৱকৰ্ম-শক্তিসম্পন্ন; তেওঁ নিজেই নিজক বিভাজিত কৰি এক, দশ আৰু তিন ৰূপে প্ৰকাশ পালে।
Verse 8
एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांश: परमात्मन: । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥
এই বিরাট্ বিশ্বৰূপ পৰমাত্মাৰ অংশ আৰু প্ৰথম অৱতাৰ। অসীম জীৱৰ আত্মা তেওঁেই; আৰু তেওঁৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ ভূতসমষ্টিৰ সৃষ্টি আশ্ৰয় লৈ বিকশিত হয়।
Verse 9
साध्यात्म: साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा । विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥
বিৰাট্-ৰূপ আধ্যাত্মিক, আধিদৈৱিক আৰু আধিভৌতিক—এই ত্ৰিধা ৰূপে বৰ্ণিত; প্ৰাণশক্তি দশবিধ, আৰু হৃদয় এক, য’ৰ পৰা প্ৰাণ উদ্ভৱ হয়।
Verse 10
स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षज: । विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये ॥ १० ॥
বিশ্বসৃষ্টিৰ কাৰ্যত নিযুক্ত দেৱসকলৰ অন্তৰ্যামী অধোক্ষজ ভগৱানে তেওঁলোকৰ নিবেদন স্মৰণ কৰি মনতে চিন্তা কৰিলে আৰু তেওঁলোকৰ বোধৰ বাবে নিজ তেজে বিরাট্-ৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 11
अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदत: शृणु ॥ ११ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এতিয়া শুনা; বিরাট্-ৰূপ প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত পৰম প্ৰভুৱে দেৱতাসকলৰ বিভিন্ন অধিষ্ঠান-ৰূপে নিজকে কেনেকৈ পৃথক কৰিলে, মই কওঁ।
Verse 12
तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
তেওঁৰ মুখৰ পৰা অগ্নি (উষ্ণতা) পৃথক হ’ল; আৰু ভৌতিক কাৰ্যৰ অধিপতি লোকপালসকল নিজ নিজ পদসহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে। সেই শক্তিৰ অংশে জীৱে বাক্যৰূপে নিজকে প্ৰকাশ কৰে।
Verse 13
निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरे: । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥
যেতিয়া তালু পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া জললোকৰ অধিপতি বৰুণ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু জিহ্বাশক্তিৰ অংশে জীৱে ৰস আস্বাদন কৰিব পাৰে।
Verse 14
निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १४ ॥
যেতিয়া বিষ্ণুৰ দুটা নাসাৰন্ধ্ৰ পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া অশ্বিনীকুমাৰ দুয়োটা নিজ নিজ স্থানত তাত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু ঘ্ৰাণশক্তিৰ অংশে জীৱে গন্ধ উপলব্ধি কৰে।
Verse 15
निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभो: । चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १५ ॥
তাৰ পিছত বিরাট্-দেহৰ দুটা চকু পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে। পোহৰৰ অধিপতি সূৰ্য (ত্বষ্টা) তাত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু চক্ষুশক্তিৰ অংশে জীৱে ৰূপসমূহ দেখা পায়।
Verse 16
निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥
যেতিয়া বিৰাট দেহৰ ছাল পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া বায়ুৰ অধিদেৱ অনিল স্পৰ্শশক্তিৰ অংশসহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে। সেই প্ৰাণবলেই জীৱে স্পৰ্শজ্ঞান লাভ কৰে।
Verse 17
कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिश: । श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ १७ ॥
যেতিয়া বিৰাট দেহৰ কাণ প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া দিশাসকলৰ অধিদেৱতাসকলে নিজৰ নিজৰ অধিষ্ঠানসহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে। শ্ৰৱণতত্ত্বৰ অংশে শব্দসিদ্ধি হ’ল, যাৰ দ্বাৰা জীৱে ধ্বনি শুনে।
Verse 18
त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधी: । अंशेन रोमभि: कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥
যেতিয়া ছাল পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া ঔষধি (উদ্ভিদ) অধিদেৱতাসকলে নিজৰ অধিষ্ঠানসহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰোমৰ অংশে খুজলি আৰু স্পৰ্শসুখ অনুভৱ হয়; জীৱে তাক লাভ কৰে।
Verse 19
मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ १९ ॥
যেতিয়া বিৰাট দেহৰ মেঢ্ৰ (জননেন্দ্ৰিয়) পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া প্ৰজাপতি ‘ক’ (কশ্যপ) নিজৰ অধিষ্ঠানসহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰেতঃশক্তিৰ অংশে জীৱে মৈথুনানন্দ অনুভৱ কৰে।
Verse 20
गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ २० ॥
যেতিয়া পুৰুষৰ গুদ (বিসৰ্জন পথ) পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে, তেতিয়া লোকেশ মিত্ৰ নিজৰ অধিষ্ঠানসহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে। পায়ুশক্তিৰ অংশে জীৱে মল-মূত্ৰ বিসৰ্জন কৰিব পাৰে।
Verse 21
हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्र: स्वर्पतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ २१ ॥
তাৰ পিছত বিৰাট-পুৰুষৰ দুটা হাত পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে; তাত স্বৰ্গলোকৰ অধিপতি ইন্দ্ৰ প্ৰৱেশ কৰিলে, আৰু জীৱে জীৱিকাৰ বাবে কাৰ্য-ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা হ’ল।
Verse 22
पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥
তাৰ পিছত বিৰাট-পুৰুষৰ পদদ্বয় পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে; তাত ‘বিষ্ণু’ নামৰ লোকেশ দেৱতা (পৰমেশ্বৰ নহয়) গতি-অংশসহ প্ৰৱেশ কৰিলে, ফলত জীৱে গন্তব্যলৈ গমন কৰিব পাৰে।
Verse 23
बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ २३ ॥
তাৰ পিছত বিৰাট-পুৰুষৰ বুদ্ধি পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে; তাত বেদৰ অধিপতি বাক্ঈশ ব্ৰহ্মা বোধশক্তিৰ অংশসহ প্ৰৱেশ কৰিলে, ফলত জীৱে বোধ্য বিষয়ৰ উপলব্ধি পায়।
Verse 24
हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥
তাৰ পিছত বিৰাট-পুৰুষৰ হৃদয় পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে; তাত চন্দ্ৰদেৱ মানসিক ক্ৰিয়াৰ অংশসহ প্ৰৱেশ কৰিলে, ফলত জীৱে মনৰ বিকল্প-চিন্তা আৰু কল্পনা কৰিব পাৰে।
Verse 25
आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥
তাৰ পিছত বিৰাট-পুৰুষৰ অভিমানৰূপ অহংকাৰ পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে; তাত অহংকাৰৰ নিয়ন্তা ৰুদ্ৰ কৰ্মশক্তিৰ অংশসহ প্ৰৱেশ কৰিলে, ফলত জীৱে কৰ্তব্য কৰ্ম গ্ৰহণ কৰে।
Verse 26
सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥
তাৰ পাছত ভগৱানৰ চেতনা পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পোৱাত, তেওঁৰ চেতনাংশসহ মহৎ-তত্ত্ব প্ৰৱেশ কৰিলে; তেতিয়াই জীৱে বিশেষ জ্ঞান উপলব্ধি কৰে।
Verse 27
शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादय: ॥ २७ ॥
তাৰ পাছত বিরাট্-পুৰুষৰ মূৰৰ পৰা স্বৰ্গলোক, ভৰিৰ পৰা পৃথিৱীলোক আৰু নাভিৰ পৰা আকাশ পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পালে; তাত গুণৰ বৃত্তি অনুসাৰে দেৱতা আদিো প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 28
आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवा: प्रपेदिरे । धरां रज:स्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ २८ ॥
অত্যন্ত উৎকৃষ্ট সত্ত্বগুণে যোগ্য দেৱতাসকল স্বৰ্গলোকত স্থিত হ’ল; আৰু ৰজোগুণ-স্বভাৱৰ বাবে মানুহ আৰু তেওঁলোকৰ অধীনস্থসকল পৃথিৱীত বাস কৰে।
Verse 29
तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिता: । उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणा: ॥ २९ ॥
তৃতীয়—তমোগুণ—স্বভাৱত বিকশিত ৰুদ্ৰৰ পাৰ্ষদগণ ভগৱন্নাভিক আশ্ৰয় কৰি, পৃথিৱী আৰু স্বৰ্গৰ মাজৰ আকাশত স্থিত থাকে।
Verse 30
मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह । यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरु: ॥ ३० ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! বিরাট্-পুৰুষৰ মুখৰ পৰা বৈদিক ব্ৰহ্মজ্ঞান প্ৰকাশ পালে। যিসকল এই বেদজ্ঞানৰ প্ৰতি অভিমুখী, তেওঁলোক ব্ৰাহ্মণ; আৰু তেওঁলোক সকলো বৰ্ণৰ স্বাভাৱিক গুৰু।
Verse 31
बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रत: । यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुष: कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥
তাৰ পিছত বিৰাট্-পুৰুষৰ বাহুৰ পৰা ৰক্ষাশক্তি প্ৰকাশ পালে; সেই ধৰ্ম অনুসৰি ক্ষত্ৰিয় জন্মিলে, যিয়ে চোৰ-দুষ্টৰ উপদ্ৰৱৰ পৰা প্ৰজাক ৰক্ষা কৰে।
Verse 32
विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभो: । वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां य: समवर्तयत् ॥ ३२ ॥
সেই বিভু বিৰাট্-পুৰুষৰ ঊৰুৰ পৰা লোকজীৱিকাৰ উপায় প্ৰকাশ পালে; তাৰ পৰাই বৈশ্য জন্মিলে, যিয়ে ধান্য উৎপাদন আৰু প্ৰজালৈ বিতৰণৰ ‘ৱাৰ্তা’ কৰ্ম চলায়।
Verse 33
पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये । तस्यां जात: पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरि: ॥ ३३ ॥
তাৰ পিছত ধৰ্মসিদ্ধিৰ বাবে ভগৱানৰ পদযুগলৰ পৰা সেৱাভাৱ প্ৰকাশ পালে; তাৰ পৰাই শূদ্ৰ জন্মিলে, যিয়ে সেৱাবৃত্তিৰে হৰিক সন্তুষ্ট কৰে।
Verse 34
एते वर्णा: स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयात्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाता: सह वृत्तिभि: ॥ ३४ ॥
এই সকলো বৰ্ণে নিজৰ নিজৰ স্বধৰ্মে স্বগুৰু হৰিক যজন কৰে; তেওঁলোক নিজৰ বৃত্তিসহ ভগৱানৰ পৰাই জন্মিছে, সেয়ে শ্ৰদ্ধাৰে আত্মশুদ্ধিৰ বাবে গুৰুৰ নিৰ্দেশত প্ৰভুক পূজা কৰা উচিত।
Verse 35
एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिण: । क: श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥
হে ক্ষত্ত (বিদুৰ), ভগৱানৰ যোগমায়া-বলত প্ৰকাশিত সেই বিৰাট্-ৰূপৰ দিব্য কাল, কৰ্ম আৰু শক্তিক কোনে মাপিব বা অনুমান কৰিব পাৰে?
Verse 36
तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । कीर्तिं हरे: स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥
তথাপি, হে প্ৰিয়, মই যিমান শুনিছোঁ আৰু বুদ্ধিৰে যিমান গ্ৰহণ কৰিব পাৰিছোঁ, সিমান শুদ্ধ বাক্যৰে শ্ৰীহৰিৰ কীৰ্তি ৰূপে বৰ্ণনা কৰোঁ; নহ’লে মোৰ বাক্শক্তি অপবিত্ৰ হৈ থাকিব।
Verse 37
एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहु: । श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥
মানুহৰ বাক্শক্তিৰ পৰম লাভ হ’ল সুশ্লোক-মৌলি শ্ৰীহৰিৰ গুণ-লীলা বিষয়ে আলোচনা। বিদ্বান ঋষিসকলে শ্রুতি-আধাৰিতভাৱে সাজি থোৱা কথাসুধাৰ সান্নিধ্যেই কাণৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰে।
Verse 38
आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्कया ॥ ३८ ॥
হে বৎস, আদিকবি ব্ৰহ্মাই যোগে পৰিপক্ব ধ্যানবুদ্ধিৰে এক সহস্ৰ দিব্য বৰ্ষৰ অন্তত এইটুকুই স্থিৰ কৰিলে—পৰমাত্মাৰ মহিমা অচিন্ত্য।
Verse 39
अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥
সেয়ে ভগৱানৰ মায়া মায়াবীকেও মোহিত কৰে। যি শক্তি স্বয়ং আত্মপথে স্থিত স্বয়ংসিদ্ধ প্ৰভুকেও অজ্ঞাত, সেয়া আনক কেনেকৈ জনা হ’ব?
Verse 40
यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नम: ॥ ४० ॥
যাঁক জানিবলৈ বাক্, মন আৰু অহংকাৰ—নিজ নিজ অধিষ্ঠাতৃ দেৱতাসহ—ব্যৰ্থ হৈ উভতি আহিল, সেই ভগৱানক মই আৰু এই অন্য দেৱতাসকলে নমস্কাৰ কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
Because prakṛti and its categories (including mahat-tattva) do not self-organize into progressive creation without the Supreme’s sanction and enlivening presence. The ‘suspension’ underscores that material causes are insufficient by themselves; the Lord’s entry as Paramātmā activates and harmonizes the elements so that living beings and cosmic functions can manifest coherently.
Kālī here denotes the Lord’s external energy (bahiraṅgā-śakti), the power that amalgamates and differentiates material elements for cosmic manifestation. She is not presented as an independent supreme principle; rather, she operates under the Supreme Lord’s will, enabling the combination of elements that supports embodied life and universal structure.
The chapter teaches an adhi-devatā framework: devas preside over specific sensory and functional capacities—Agni over speech, Varuṇa over taste, Aśvinī-kumāras over smell, Sūrya over sight, Anila over touch, Dik-pālas over hearing, Prajāpati over procreation, Mitra over evacuation, Indra over hands, and a deity named Viṣṇu over locomotion. This shows that embodied functions are coordinated through divine administration, not random material evolution.
The virāṭ-puruṣa is a pedagogical manifestation that helps conditioned beings understand the Lord’s immanence in the cosmos. It organizes the universe into a comprehensible sacred anatomy, leading the mind from gross cosmology toward the recognition of the Lord as the inner controller (Paramātmā) and ultimately toward bhakti, where one relates to Bhagavān beyond the material frame.
The description establishes that social orders and occupational duties are meant to be functional limbs of a God-centered civilization, not grounds for pride or oppression. Brāhmaṇas (from the mouth) represent teaching and Vedic wisdom; kṣatriyas (from the arms) protection; vaiśyas (from the thighs) production and distribution; śūdras (from the legs) service. The conclusion emphasizes worship of the Supreme under guru guidance as the goal of all varṇāśrama duties.