Adhyaya 32
Kapila’s Conclusion: Limits of Karma and Yoga; Supremacy of Bhakti and Qualification to Receive the Teaching
দেৱহূতিলৈ উপদেশ অব্যাহত ৰাখি কপিল মুনিয়ে এই অধ্যায়ত গৃহস্থ-কেন্দ্ৰিক ধৰ্ম আৰু ফলকামী কৰ্মকাণ্ডৰ পুনৰাবৃত্ত চক্রক শুদ্ধ কৰ্তব্য আৰু ভক্তিৰ মুক্তিদায়ক পথৰ সৈতে তুলনা কৰিছে। দেৱ- পিতৃ উদ্দেশ্যে যজ্ঞ কৰা লোকসকলে পুণ্যবলে সোমলোক, পিতৃলোক আদি উচ্চ লোকলৈ উঠিলেও পুণ্যক্ষয় হ’লে আৰু প্ৰলয়কালত পুনৰ ঘূৰি আহে; ব্ৰহ্মলোক পৰ্যন্ত উচ্চ লাভো কালের অধীন। যোগীসকলে ব্ৰহ্মাৰ দেহত লীন হৈ ব্ৰহ্মাৰ মুক্তিৰ সৈতে ঊর্ধ্বগতি লাভ কৰিব পাৰে বুলি কোৱা হলেও, কপিলে হৃদয়স্থিত ভগৱানৰ সোজা শৰণ ল’বলৈ উৎসাহিত কৰে। জ্ঞান, যোগ, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম, তপস্যা, দান আদিৰ সমন্বয় দেখুৱাই তেওঁ সিদ্ধান্ত কৰে যে একে পৰম তত্ত্বকেই ব্ৰহ্মন, পৰমাত্মা বা ভগৱান ৰূপে ভিন্নভাৱে অনুভৱ কৰা হয়। এই বিদ্যা ঈৰ্ষাপৰায়ণ বা ভণ্ডৰ বাবে নহয়; শ্ৰদ্ধাৱান, শুচি আৰু অনসূয় ভক্তৰ বাবে। শেষত কপিলৰ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তন-ধ্যান শ্ৰদ্ধাৰে কৰিলে ভগৱদ্ধামলৈ প্ৰত্যাৱর্তনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
कपिल उवाच अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूय: पिपर्ति तान् ॥ १ ॥
কপিল ক’লে—যি গৃহমেধী ঘৰত থাকি কেৱল কৰ্মকাণ্ডধৰ্ম পালন কৰে, সি তাতেই কামনা আৰু অৰ্থলাভ দোহন কৰে আৰু বাৰে বাৰে সেইবোৰকেই পুষ্ট কৰে।
Verse 2
स चापि भगवद्धर्मात्काममूढ: पराङ्मुख: । यजते क्रतुभिर्देवान्पितृंश्च श्रद्धयान्वित: ॥ २ ॥
এনে লোক কামমোহত পৰি ভগৱদ্ধৰ্মৰ পৰা বিমুখ হয়। সি শ্ৰদ্ধাৰে নানা যজ্ঞ-ক্ৰতুৰে দেৱতা আৰু পিতৃলোকক পূজা কৰে, কিন্তু কৃষ্ণভক্তি তথা ভগৱৎসেৱাত আগ্ৰহ নাথাকে।
Verse 3
तच्छ्रद्धयाक्रान्तमति: पितृदेवव्रत: पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपा: पुनरेष्यति ॥ ३ ॥
এনে লোক শ্ৰদ্ধাৰে আচ্ছন্ন বুদ্ধিসম্পন্ন, পিতৃ-দেৱব্ৰতত নিবিষ্ট হৈ চন্দ্ৰলোকলৈ যায়; তাত সোমৰস পান কৰি পুনৰ এই লোকলৈ ঘূৰি আহে।
Verse 4
यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरि: । तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥
যেতিয়া হৰি অনন্ত-শেষৰ শয্যাত শয়ন কৰে, তেতিয়া গৃহমেধীসকলৰ চন্দ্ৰ আদি স্বৰ্গলোকসহ সকলো লোক লয়লৈ যায়।
Verse 5
ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीरा: कामार्थहेतवे । नि:सङ्गा न्यस्तकर्माण: प्रशान्ता: शुद्धचेतस: ॥ ५ ॥
যিসকল ধীৰ লোক কাম-অৰ্থৰ বাবে স্বধৰ্মক দোহন নকৰে, তেওঁলোক নিঃসঙ্গ, কৰ্ম সমৰ্পিত, প্ৰশান্ত আৰু শুদ্ধচিত্ত।
Verse 6
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृता: । स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥
নিবৃত্তিধৰ্মত নিৰত, মমতা আৰু অহংকাৰহীন, স্বধৰ্মে লাভ কৰা শুদ্ধ সত্ত্ব আৰু পৰিশুদ্ধ চেতনাৰে মানুহে নিজৰ স্বৰূপত স্থিত হৈ সহজে ভগৱানৰ ৰাজ্যত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 7
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥
তেওঁলোক সূৰ্যদ্বাৰেদি বিশ্বতোমুখ পুৰুষোত্তমৰ ওচৰলৈ যায়; তেওঁ পৰা-অপৰা জগতৰ অধীশ্বৰ আৰু প্ৰকৃতিৰ উৎপত্তি-অন্তৰ পৰম কাৰণ।
Verse 8
द्विपरार्धावसाने य: प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तका: ॥ ८ ॥
দুটা পৰাৰ্ধৰ অন্তত যেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ প্ৰলয় ঘটে, তেতিয়ালৈকে হিৰণ্যগৰ্ভ বিস্তাৰৰ উপাসকসকল এই ভৌতিক লোকতেই অৱস্থান কৰে।
Verse 9
क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभि: परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षु: । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पर: स्वयम्भू: ॥ ९ ॥
ত্রিগুণময় প্ৰকৃতিৰ দুটা পৰাৰ্ধ নামে দুৰতিক্ৰম্য কাল অনুভৱ কৰি পৰঃ স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, মন, ইন্দ্ৰিয়-বিষয় আদি আৱৰণেৰে ঢকা এই ব্ৰহ্মাণ্ড সংহাৰ কৰিবলৈ অব্যক্তত প্ৰৱেশ কৰে আৰু তাৰ পিছত পৰম ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 10
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागा: । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना: ॥ १० ॥
প্ৰাণায়াম আৰু মনোনিগ্ৰহৰ সাধনাৰে বৈৰাগ্য লাভ কৰা যোগীসকল অতি দূৰৰ ব্ৰহ্মলোকত উপনীত হৈ ভগৱান ব্ৰহ্মাত প্ৰৱেশ কৰে। দেহ ত্যাগৰ পিছত তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাৰ দেহত লীন হয়; সেয়ে ব্ৰহ্মা যেতিয়া মুক্ত হৈ পুৰাণ পুৰুষ, পৰব্ৰহ্ম শ্ৰীভগৱানৰ ধামলৈ যায়, তেতিয়া সেই যোগীসকলেও অহংকাৰহীন হৈ তেওঁৰ সৈতে ঈশ্বৰ-ৰাজ্যত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 11
अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥
সেয়ে, প্ৰিয় মাতৃ, যি সকলো জীৱৰ হৃদয়-পদ্মত নিবাস কৰে আৰু যাঁৰ মহিমা শ্ৰুতিত ঘোষিত, সেই পৰম পুৰুষোত্তমক ভক্তিভাৱে শৰণ লোৱা।
Verse 12
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
হে মাতৃ, স্থাৱৰ-জংগমৰ আদ্য বেদগৰ্ভ ব্ৰহ্মা আৰু সনৎকুমাৰ আদি যোগেশ্বৰ, সিদ্ধ আৰু যোগপ্ৰৱৰ্তক ঋষিসকল ভেদদৃষ্টি আৰু কৰ্তৃত্বাভিমানৰ বাবে সগুণ ব্ৰহ্ম—পুৰুষর্ষভ ভগৱানক উপাসনা কৰে। তেওঁলোকে নিষ্কাম কৰ্মেৰে আসক্তিহীন হ’লেও, ঈশ্বৰমূৰ্তি কালৰ দ্বাৰা গুণব্যতিকৰ আৰম্ভ হ’লে পুনৰ সংসাৰত আহি যথাপূৰ্ব ৰূপ আৰু পদত প্ৰকাশ পায়। পাৰমেষ্ঠ্য ঐশ্বৰ্যও ধৰ্মনির্মিত; তাক ভোগ কৰি গুণব্যতিকৰ ঘটিলে তেওঁলোকে পুনৰ উভতি আহে।
Verse 13
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
হে মাতৃ, স্থাৱৰ-জংগমৰ আদ্য বেদগৰ্ভ ব্ৰহ্মা আৰু সনৎকুমাৰ আদি যোগেশ্বৰ, সিদ্ধ আৰু যোগপ্ৰৱৰ্তক ঋষিসকল ভেদদৃষ্টি আৰু কৰ্তৃত্বাভিমানৰ বাবে সগুণ ব্ৰহ্ম—পুৰুষর্ষভ ভগৱানক উপাসনা কৰে। তেওঁলোকে নিষ্কাম কৰ্মেৰে আসক্তিহীন হ’লেও, ঈশ্বৰমূৰ্তি কালৰ দ্বাৰা গুণব্যতিকৰ আৰম্ভ হ’লে পুনৰ সংসাৰত আহি যথাপূৰ্ব ৰূপ আৰু পদত প্ৰকাশ পায়; পাৰমেষ্ঠ্য ঐশ্বৰ্যও ধৰ্মনির্মিত—তাক ভোগ কৰি গুণব্যতিকৰ ঘটিলে তেওঁলোকে পুনৰ উভতি আহে।
Verse 14
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
হে মাতৃ, কোনোবাই স্বাৰ্থবিশেষে ভগৱান পুৰুষোত্তমক উপাসনা কৰিলেও, সৃষ্টিকালে ত্ৰিগুণৰ ব্যতিকৰ আৰম্ভ হ’লে কাল-প্ৰভাৱত বেদগৰ্ভ ব্ৰহ্মা আৰু সনৎকুমাৰাদি ঋষি-যোগপ্ৰৱৰ্তক সিদ্ধসকল পুনৰ পূৰ্বৰূপ-পদত জগতলৈ ঘূৰি আহে।
Verse 15
आद्य: स्थिरचराणां यो वेदगर्भ: सहर्षिभि: । योगेश्वरै: कुमाराद्यै: सिद्धैर्योगप्रवर्तकै: ॥ १२ ॥ भेददृष्टयाभिमानेन नि:सङ्गेनापि कर्मणा । कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥ स संसृत्य पुन: काले कालेनेश्वरमूर्तिना । जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥ ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् । निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
পাৰমৈষ্ঠ্য পদ আৰু মহৎ ঐশ্বৰ্যও ধৰ্মনির্মিত; সেয়া ভোগ কৰিও গুণব্যতিকৰ হ’লে দেৱ-ঋষিসকল পুনৰ ঘূৰি আহে। সৃষ্টিৰ আৰম্ভণিতে কাল-প্ৰভাৱত তেওঁলোকে পূৰ্বৰূপ-পদতেই পুনৰ প্ৰকাশ পায়।
Verse 16
ये त्विहासक्तमनस: कर्मसु श्रद्धयान्विता: । कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नश: ॥ १६ ॥
যিসকল লোক এই সংসাৰত অতিশয় আসক্তচিত্ত, তেওঁলোকে শ্ৰদ্ধাসহ নিত্য আৰু নিষিদ্ধ নহোৱা কৰ্মসমূহ প্ৰতিদিন সম্পূৰ্ণভাৱে কৰে; কিন্তু ফলাসক্তিতেই তেওঁলোকৰ মন বাঁধ খাই থাকে।
Verse 17
रजसा कुण्ठमनस: कामात्मानोऽजितेन्द्रिया: । पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशया: ॥ १७ ॥
ৰজোগুণে প্ৰেৰিত এইসকল লোক উদ্বিগ্নচিত্ত, কামপৰায়ণ আৰু অজিতেন্দ্ৰিয়। গৃহাসক্ত আশাত ৰত হৈ তেওঁলোকে প্ৰতিদিন পিতৃসকলক পূজা কৰে আৰু পৰিয়াল-সমাজ-ৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থোন্নতিত দিন-ৰাত ব্যস্ত থাকে।
Verse 18
त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधस: । कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विष: ॥ १८ ॥
এইসকল লোকক ‘ত্রৈবৰ্গিক’ বোলা হয়, কিয়নো তেওঁলোকে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম—এই তিনিটাতেই আসক্ত। তেওঁলোকে হৰিৰ প্ৰতি বিমুখ; মধুদ্বিষ ভগৱানৰ শ্ৰৱণীয় মহাপৰাক্ৰমময় লীলাকথাত তেওঁলোকৰ ৰুচি নাই।
Verse 19
नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथा: पुरीषमिव विड्भुज: ॥ १९ ॥
অচ্যুতৰ কথামৃত ত্যাগ কৰি অসৎ গাথা শুনা লোকসকল নিশ্চয় দেৱবিধানত বিমূঢ়; তেওঁলোক বিষ্ঠাভোজী শূকৰৰ দৰে।
Verse 20
दक्षिणेन पथार्यम्ण: पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृत: ॥ २० ॥
তেওঁলোকে সূৰ্যৰ দক্ষিণ পথেদি যমপথে পিতৃলোকলৈ যায়; তাৰ পিছত পুনৰ নিজৰ কুলত জন্ম লৈ জন্মৰ পৰা শ্মশানান্তলৈ একেই কৰ্মক্ৰিয়া পুনৰ আৰম্ভ কৰে।
Verse 21
ततस्ते क्षीणसुकृता: पुनर्लोकमिमं सति । पतन्ति विवशा देवै: सद्यो विभ्रंशितोदया: ॥ २१ ॥
তাৰ পিছত তেওঁলোকৰ পুণ্য ক্ষয় হ’লে, দেৱবিধানত অসহায় হৈ তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ উন্নতিৰ পৰা পতিত হৈ পুনৰ এই লোকলৈ আহে।
Verse 22
तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥
সেয়ে, হে মাতা, তুমি সৰ্বভাৱে পৰমেশ্বৰক ভজনা কৰা; তেওঁৰ গুণাশ্ৰিত ভক্তিৰে পূজনীয় পদপদ্মৰ শৰণ লোৱা।
Verse 23
वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥
বাসুদেৱ ভগৱানত নিয়োজিত ভক্তিযোগে শীঘ্ৰে বৈৰাগ্য আৰু ব্ৰহ্মদৰ্শন-ৰূপ জ্ঞান—আত্মসাক্ষাৎ—উৎপন্ন কৰে।
Verse 24
यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभि: । न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४ ॥
যেতিয়া তেওঁৰ চিত্ত ইন্দ্ৰিয়বৃত্তিৰ সৈতে বিষয়সমূহত সমভাবে স্থিত হয়, তেতিয়া তেওঁ প্ৰিয়-অপ্ৰিয়ৰ বৈষম্য নধৰে; তেওঁ সমচিত্ত ভক্ত।
Verse 25
स तदैवात्मनात्मानं नि:सङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥
তেতিয়া সেই ভক্তে নিজকে পদাৰ্থৰ পৰা অসঙ্গ, সমদৰ্শী আৰু হেয়-উপাদেয়-ৰহিত বুলি দেখে; নিজকে দিব্য স্তৰত আৰূঢ় অনুভৱ কৰে।
Verse 26
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वर: पुमान् । दृश्यादिभि: पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥
একমাত্ৰ ভগৱানেই পূৰ্ণ দিব্য জ্ঞানস্বৰূপ; কিন্তু বুজাৰ ভিন্ন ভিন্ন প্ৰক্ৰিয়াৰ অনুসাৰে তেওঁ নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম, অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা আৰু পৰম পুৰুষ ভগৱান ৰূপে ভিন্নভাবে প্ৰকাশ পায়।
Verse 27
एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिन: । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्नश: ॥ २७ ॥
সকলো যোগৰ সাৰ এই যে যোগীয়ে এই জগতত পদাৰ্থৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ অসঙ্গতা—পূৰ্ণ বৈৰাগ্য—লাভ কৰিব লাগে; ই বিভিন্ন যোগপদ্ধতিত সাধ্য।
Verse 28
ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥
যিসকল পৰতত্ত্বৰ পৰা বিমুখ, তেওঁলোকে পৰাঙ্মুখ ইন্দ্ৰিয়ৰ কল্পনাজনিত গ্ৰহণে নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মকো ভিন্নভাবে উপলব্ধি কৰে; সেয়েহে ভ্ৰান্তিৰ ফলত সকলো তেওঁলোকৰ ওচৰত সাপেক্ষ যেন লাগে।
Verse 29
यथा महानहंरूपस्त्रिवृत्पञ्चविध: स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यत: ॥ २९ ॥
মহৎ-তত্ত্ব নামৰ সমষ্টি শক্তিৰ পৰা মই অহংকাৰ প্ৰকাশ কৰিলোঁ; তাৰ পৰা ত্ৰিগুণ, পঞ্চ মহাভূত, জীৱ-চেতনা, একাদশ ইন্দ্ৰিয় আৰু স্থূল দেহ উৎপন্ন হ’ল। তদ্ৰূপ সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড পৰম পুৰুষ শ্ৰীভগৱানৰ পৰাই উদ্ভূত।
Verse 30
एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यश: । समाहितात्मा नि:सङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥
এই পৰিপূৰ্ণ জ্ঞান সেইজনেই উপলব্ধি কৰে, যি শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিৰে নিত্য যোগাভ্যাস কৰে, মন সমাহিত ৰাখে, সংসৰ্গহীন আৰু বৈৰাগ্যবান হয়, আৰু সদায় পৰম ভগৱানত চিত্ত নিবিষ্ট ৰাখে।
Verse 31
इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्म-दर्शनम् । येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥
হে আদৰণীয় মাতৃ, মই তোমাক ব্ৰহ্ম-দৰ্শন ৰূপ এই জ্ঞান কৈছোঁ; ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সত্য তত্ত্ব আৰু তেওঁলোকৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বুজা যায়।
Verse 32
ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षण: । द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षण: ॥ ३२ ॥
মোৰত নিষ্ঠিত জ্ঞানযোগ গুণাতীত হৈ ভক্তিৰ লক্ষণ ধাৰণ কৰে। ভক্তিৰে সিধা হওক বা তত্ত্ব-অনুসন্ধানে হওক—দুয়োটাৰ অৰ্থ একে: ‘ভগৱান’ই পৰম গন্তব্য।
Verse 33
यथेन्द्रियै: पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रय: । एको नानेयते तद्वद्भगवान्शास्त्रवर्त्मभि: ॥ ३३ ॥
যেনে বহু গুণযুক্ত একেটা বস্তু পৃথক পৃথক ইন্দ্ৰিয়-দ্বাৰেদি ভিন্নভাৱে উপলব্ধ হয়, তেনে ভগৱান এক; কিন্তু শাস্ত্ৰীয় বিধানৰ ভিন্ন পথ অনুসৰি তেওঁ নানা ৰূপে প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 34
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
কৰ্ম, যজ্ঞ, দান, তপস্যা, স্বাধ্যায়, তত্ত্ব-মনন, মন আৰু ইন্দ্ৰিয়-জয়, সন্ন্যাস আৰু নিজৰ বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মৰ বিধিত কৰ্তব্য; বিভিন্ন যোগাঙ্গ আৰু ভক্তিযোগ; প্ৰবৃত্তি-নিবৃত্তি উভয় লক্ষণযুক্ত ধৰ্ম; আত্মতত্ত্ববোধ আৰু দৃঢ় বৈৰাগ্য—ইয়াৰে যুক্ত সাধকে ভগৱানক সগুণ আৰু নিৰ্গুণ পৰম ৰূপে যথাৰ্থ উপলব্ধি কৰে।
Verse 35
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
বিভিন্ন যোগাঙ্গ আৰু ভক্তিযোগৰ দ্বাৰা, আৰু প্ৰবৃত্তি-নিবৃত্তি উভয় চিহ্নযুক্ত ধৰ্মৰ দ্বাৰা যি সাধক আগবাঢ়ে, সি সাধনপথত নিপুণ হৈ ভগৱদ্দৰ্শনৰ যোগ্যতা লাভ কৰে।
Verse 36
क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तप:स्वाध्यायमर्शनै: । आत्मेन्द्रियजयेनापि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । धर्मेणोभयचिह्नेन य: प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥ आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभि: सगुणो निर्गुण: स्वदृक् ॥ ३६ ॥
আত্মতত্ত্বৰ যথাৰ্থ বোধ আৰু দৃঢ় বৈৰাগ্য লাভ কৰিলে সাধকে স্বয়ংপ্ৰকাশ ভগৱানক সগুণ আৰু নিৰ্গুণ পৰম ৰূপে অনুভৱ কৰে।
Verse 37
प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥
মা, মই তোমাক ভক্তিযোগৰ স্বৰূপ চাৰিধৰণে ব্যাখ্যা কৰিলোঁ; আৰু অদৃশ্য গতি থকা কাল কেনেকৈ জীৱসমূহৰ পিছে পিছে ধাৱিত হয় সেয়াও ক’লোঁ।
Verse 38
जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिता: । यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मन: ॥ ३८ ॥
অবিদ্যাত কৰা কৰ্ম অনুসৰি জীৱৰ বাবে বহু ধৰণৰ সংসাৰ-অৱস্থা গঢ় লৈ উঠে। মা, যি আত্মা সেই বিস্মৃতিত প্ৰৱেশ কৰে, সি নিজৰ গতি ক’ত শেষ হ’ব সেয়া বুজিব নোৱাৰে।
Verse 39
नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥
কপিল ভগৱানে ক’লে—এই উপদেশ কেতিয়াও ঈৰ্ষ্যাবান, অবিনীত আৰু অশুচি আচৰণকাৰীক দিব নালাগে; গৰ্বিত, বিভ্ৰান্তচিত্ত আৰু ধৰ্মধ্বজধাৰী ভণ্ডকো নহয়।
Verse 40
न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥
অতিলোভী আৰু গৃহাসক্তচিত্ত লোকক এই উপদেশ দিব নালাগে; মোৰ অভক্তকো নহয়, আৰু মোৰ ভক্তসকল আৰু ভগৱানক দ্বেষ কৰা লোককো নহয়।
Verse 41
श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥
এই উপদেশ শ্ৰদ্ধাৱান ভক্তক—গুৰুৰ প্ৰতি বিনীত, অনসূয়, সকলো জীৱৰ প্ৰতি মৈত্ৰীশীল, আৰু শ্ৰদ্ধা-নিষ্ঠাৰে সেৱাত ৰত লোকক দিব লাগে।
Verse 42
बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रिय: ॥ ४२ ॥
এই উপদেশ সেই শান্তচিত্ত লোকক দিব লাগে যাৰ বাহ্য বিষয়ৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য জন্মিছে; যি নিৰ্মৎসৰ আৰু শুচি, আৰু যাৰ বাবে মই—পরমেশ্বৰ—সকলো প্ৰিয়ৰো প্ৰিয়।
Verse 43
य इदं शृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुष: सकृत् । यो वाभिधत्ते मच्चित्त: स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥
হে অম্বা! যি পুৰুষে শ্ৰদ্ধাৰে একবাৰো এইটো শুনে, আৰু যি মচ্ছিত্ত হৈ মোৰ নাম-গুণ কীৰ্তন কৰে, সি নিশ্চয়েই মোৰ পৰম পদ লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Because their elevation is karma-phala dependent: sacrifices and vows yield temporary heavenly enjoyment (Soma-rasa on the moon, pitṛ-loka privileges), but when the accrued puṇya is exhausted, they fall back to earthly birth. Additionally, all material lokas are subject to time and dissolution (nirodha), so such destinations cannot grant final liberation.
Fruitive duty is performed with attachment to results and proprietorship, strengthening ahaṅkāra and binding one to repeated birth. Purified duty (niṣkāma action) is executed without false ego and possessiveness, with detachment and purified consciousness, which situates the jīva in its constitutional position and supports entry into the kingdom of God when united with devotion.
The instruction is restricted from the envious, agnostic, unclean, hypocritical, greedy, and those hostile to devotees. It should be given to faithful devotees who respect the guru, are non-envious, friendly to all beings, cleansed in conduct, detached from non-Kṛṣṇa-centered life, and who hold the Supreme Lord as dearest—indicating adhikāra based on śraddhā and character.
It presents the Absolute Truth as one reality perceived according to approach: as impersonal Brahman, as the indwelling Paramātmā, and as the Supreme Personality of Godhead (Bhagavān). Kapila’s synthesis makes Bhagavān the culmination (āśraya), while acknowledging graded realizations through jñāna and yoga.