Adhyaya 31
The Lord’s Supervision of Embodiment: Fetal Development, Womb-Suffering, and the Jīva’s Prayer (Garbha-stuti) — and the Trap of Māyā
ভগৱান কপিলে দেৱহূতিক সাধনা-প্ৰধান সাংখ্য বুজাই এই অধ্যায়ত পৰমেশ্বৰৰ তত্ত্বাৱধান আৰু কৰ্মানুসাৰে ভাগ-বণ্টনৰ অধীনত জীৱৰ গৰ্ভপ্ৰৱেশ বৰ্ণনা কৰিছে। ভ্ৰূণবিকাশৰ ধাপসমূহ, অশুচি আৰু সংকুচিত গৰ্ভত ভ্ৰূণৰ তীব্ৰ যন্ত্ৰণা, আৰু চেতনা জাগিলে বহু পূৰ্বজন্মৰ স্মৰণ উল্লেখ কৰা হৈছে। সেই অসহায় অৱস্থাত জীৱে গৰ্ভ-স্তৱ কৰে—বিষ্ণুৰ পদপদ্মত শৰণ লয়, মায়াৰ বন্ধন স্বীকাৰ কৰে, আৰু জন্মৰ পাছত হোৱা বিস্মৃতিত ভয় পায়। প্ৰসৱৰ আঘাতে স্মৃতি লুপ্ত হয়; শৈশৱ-কৈশোৰত পৰাধীন দুখ, তাৰপিছত অহংকাৰ, কাম, ক্ৰোধে পুনৰ কৰ্মবন্ধন ঘন কৰে। শেষত বিষয়সঙ্গ, বিশেষকৈ আসক্তি বঢ়োৱা সম্পৰ্কৰ পৰা সাৱধান কৰি জন্ম-মৃত্যুক চূড়ান্ত সত্য নহয়, পৰিচয় আৰু দৃষ্টিৰ পৰিবর্তন হিচাপে দেখুৱাই বৈৰাগ্য আৰু ভক্তিৰে পুনৰাবৃত্ত দেহধাৰণ অতিক্ৰমৰ বাবে ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये । स्त्रिया: प्रविष्ट उदरं पुंसो रेत:कणाश्रय: ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—কৰ্মফল অনুসাৰে আৰু পৰমেশ্বৰৰ তত্ত্বাৱধানত, দেহপ্ৰাপ্তিৰ বাবে জীৱে পুৰুষৰ ৰেতঃকণক আশ্ৰয় কৰি স্ত্ৰীৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 2
कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् । दशाहेन तु कर्कन्धू: पेश्यण्डं वा तत: परम् ॥ २ ॥
প্ৰথম ৰাতিতে শুক্ৰ-ৰজ মিহলি হৈ ‘কলল’ হয়; পঞ্চম ৰাতিতে সি বুদ্বুদ সদৃশ হয়। দশম ৰাতিতে বোৰ সদৃশ আকাৰ পায় আৰু তাৰ পাছত ক্ৰমে মাংসপিণ্ড বা অণ্ডৰূপ হয়।
Verse 3
मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रह: । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभि: ॥ ३ ॥
এটা মাহত মূৰ গঠিত হয়; দুমাহত হাত-ভৰি আদি অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ আকাৰ স্পষ্ট হয়। তিন মাহত নখ, আঙুলি, পায়ৰ আঙুলি, দেহলোম, অস্থি আৰু চর্ম প্ৰকাশ পায়; লগতে জননেন্দ্ৰিয় আৰু চকু-নাক-কাণ-মুখ-গুদ আদি ছিদ্ৰো উদ্ভৱ হয়।
Verse 4
चतुर्भिर्धातव: सप्त पञ्चभि: क्षुत्तृडुद्भव: । षड्भिर्जरायुणा वीत: कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥
চাৰি মাহৰ ভিতৰত ৰস, ৰক্ত, মাংস, মেদ, অস্থি, মজ্জা আৰু শুক্ৰ—এই সাত ধাতু উদ্ভৱ হয়। পাঁচ মাহত ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণা অনুভৱ হয়। ছয় মাহত জরায়ুৰ আৱৰণে বেষ্টিত ভ্ৰূণ উদৰৰ সোঁফালে নড়াচড়া কৰিবলৈ ধৰে।
Verse 5
मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसम्मते । शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥
মাতৃৰ খোৱা-পোৱা বস্তুৰ পৰা পুষ্টি লৈ ভ্ৰূণ বৃদ্ধি পায় আৰু মল-মূত্ৰৰ সেই ঘৃণিত গৰ্তত শুই থাকে, যি নানা কৃমিৰ জন্মস্থান।
Verse 6
कृमिभि: क्षतसर्वाङ्ग: सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् । मूर्च्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्यै: क्षुधितैर्मुहु: ॥ ६ ॥
গৰ্ভস্থ সেই ক্ষুধিত কৃমিবোৰে তাৰ সৰ্বাঙ্গ বাৰে বাৰে কামুৰে; অতিশয় সুকুমাৰ হোৱাৰ বাবে সি ভয়ংকৰ ক্লেশ ভোগ কৰে আৰু সেই দাৰুণ অৱস্থাত মুহূর্তে মুহূর্তে অচেতন হয়।
Verse 7
कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिरुल्बणै: । मातृभुक्तैरुपस्पृष्ट: सर्वाङ्गोत्थितवेदन: ॥ ७ ॥
মাতৃয়ে তিতা, ঝাল, অতিগৰম, অধিক লৱণীয়া, ৰূক্ষ বা অতিখট্ট আহাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত গৰ্ভস্থ শিশুৰ সৰ্বাঙ্গতে প্ৰায় অসহনীয় বেদনা নিৰন্তৰ জাগি থাকে।
Verse 8
उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च बहिरावृत: । आस्ते कृत्वा शिर: कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधर: ॥ ८ ॥
অম্নিয়নৰ আৱৰণেৰে আবদ্ধ আৰু বাহিৰে অন্ত্ৰেৰে আৱৃত গৰ্ভস্থ শিশুটি উদৰৰ এক ফালে শুই থাকে; মূৰ পেটৰ ফালে ঘূৰাই, পিঠি আৰু ডিঙি ধনুৰ দৰে বেঁকা হয়।
Verse 9
अकल्प: स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्म जन्मशतोद्भवम् । स्मरन्दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥
নিজ অংগ নচলাব পৰা গৰ্ভস্থ শিশুটি পিঞ্জৰাত বন্দী চৰাইৰ দৰে থাকে। সেই সময়ত ভাগ্যবশতঃ স্মৃতি জাগিলে, সি পূৰ্বৰ শত জন্মৰ কৰ্মজনিত দুখ স্মৰণ কৰি দীঘল নিশ্বাসেৰে বিলাপ কৰে; তেনে অৱস্থাত শান্তি ক’ত?
Verse 10
आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽपि वेपित: । नैकत्रास्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदर: ॥ १० ॥
গৰ্ভধাৰণৰ সপ্তম মাহৰ পৰা বোধ লাভ কৰিলেও, প্ৰসৱৰ আগৰ সপ্তাহবোৰত গৰ্ভক দবাই ধৰা বায়ুৰ ধাক্কাই শিশুটিক তললৈ তললৈ ঠেলি দিয়ে। সেই একে মলিন উদৰগুহাত জন্মা কৃমিৰ দৰে সি এক ঠাইত স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে।
Verse 11
नाथमान ऋषिर्भीत: सप्तवध्रि: कृताञ्जलि: । स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पित: ॥ ११ ॥
সাত আৱৰণেৰে বান্ধ খাই ভীত সেই জীৱে আশ্ৰয় বিচাৰি কৰযোৰে কঁপা কণ্ঠে সেই প্ৰভুৰ স্তৱ কৰে, যিজনে তাক সেই অৱস্থাত গৰ্ভত স্থাপন কৰিছে।
Verse 12
जन्तुरुवाच तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त- नानातनोर्भुवि चलच्चरणारविन्दम् । सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥
জীৱে কয়—যি ভগৱানে জগতৰ ইচ্ছাৰে নানা নিত্য ৰূপ ধৰি পৃথিৱীত পদ্মচৰণে বিচৰণ কৰে, মই তেওঁৰেই চৰণত শৰণ লওঁ। তেৱেঁই মোক সকলো ভয়ৰ পৰা মুক্ত কৰিব পাৰে; মোৰ পাপকর্মৰ অনুৰূপ এই অৱস্থা তেৱেঁই মোক দিছে।
Verse 13
यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् । आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम् आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥
মই শুদ্ধ আত্মা হৈয়ো কৰ্মৰ দ্বাৰা যেন বাঁধা, ভূত-ইন্দ্ৰিয়-আশয়ময়ী মায়াৰ ব্যৱস্থাত মাতৃগৰ্ভত ইয়াত আছোঁ। যি মোৰ সৈতে ইয়াত থাকিও নিৰ্মল, অবিকার, অখণ্ড বোধস্বৰূপ, আৰু অনুতপ্ত হৃদয়ত উপলব্ধ—তেওঁক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 14
य: पञ्चभूतरचिते रहित: शरीरे च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयो: पुमांसम् ॥ १४ ॥
পঞ্চভূতে গঠিত এই দেহত পৰি মই যেন নিজৰ স্বৰূপৰ পৰা আঁতৰি আচ্ছন্ন; চিদাত্মা হৈয়ো ইন্দ্ৰিয়-গুণ- বিষয়ত দুৰ্ব্যৱহৃত হৈ আছোঁ। যি প্ৰকৃতি আৰু জীৱ উভয়ৰ ওপৰত, ভৌতিক দেহৰহিত আৰু দিৱ্য গুণমহিমাত সদা মহিমান্বিত—সেই পৰম পুৰুষক মই বন্দনা কৰোঁ।
Verse 15
यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । नष्टस्मृति: पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥
ভগৱানৰ মায়াৰ দ্বাৰা জীৱ এই সংসাৰপথত বহু গুণ-কৰ্মৰ বন্ধনত পৰি কঠোৰ সংগ্ৰাম কৰোঁতে নিজৰ স্মৃতি হেৰুৱায় আৰু পুনৰ পুনৰ এই লোকচক্ৰকেই বাছি লয়। সেয়ে প্ৰভুৰ মহা অনুগ্ৰহ নাথাকিলে কোন যুক্তিৰে সি পুনৰ ভগৱানৰ প্ৰেমময় সেৱাত প্ৰবৃত্ত হ’ব?
Verse 16
ज्ञानं यदेतददधात्कतम: स देवस् त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांश: । तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमानास् तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥
স্থিৰ-চৰ সকলোতে অংশৰূপে অৱস্থিত পৰমাত্মা ভগৱানেই ত্ৰিকাল—অতীত, বৰ্তমান, ভবিষ্যৎ—ত সকলো নিয়ন্ত্ৰণ কৰি এই জ্ঞানব্যৱস্থা ধাৰণ কৰে। তেওঁৰ নিৰ্দেশত জীৱ কৰ্মপথ অনুসৰণ কৰে। সেয়ে এই বন্ধনজীৱনৰ ত্ৰিতাপ শমাবলৈ আমি কেৱল তেওঁৰেই ভজন কৰি শৰণ ল’ব লাগে।
Verse 17
देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्- विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेह: । इच्छन्नितो विवसितुं गणयन्स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन्कदा नु ॥ १७ ॥
মাতৃগৰ্ভৰ উদৰত ৰক্ত, মল আৰু মূত্ৰৰ কূপত পতিত, জঠৰাগ্নিত দগ্ধ দেহধাৰী এই জীৱ বাহিৰলৈ ওলাবলৈ ব্যাকুল হৈ নিজৰ মাহ গণি প্ৰাৰ্থনা কৰে— “হে ভগৱান, মই দীনবুদ্ধি কেতিয়া এই বন্দিত্বৰ পৰা মুক্ত হ’ম?”
Verse 18
येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश संग्राहित: पुरुदयेन भवादृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथ: को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥
হে ঈশ্বৰ! আপোনাৰ দৰে পৰম দয়ালু প্ৰভুৰ অকাৰণ কৃপাৰে মই মাত্ৰ দহ মাহৰ হ’লেও চেতনাত জাগ্ৰত হ’লোঁ। এই কৃপাৰ বাবে আপুনি, দীননাথ পৰমপুরুষ, সন্তুষ্ট হওক। আপোনাৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা জনোৱাৰ উপায় একেটাই— কৰজোড়ে প্ৰাৰ্থনা।
Verse 19
पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रि: शारीरके दमशरीर्यपर: स्वदेहे । यत्सृष्टयासं तमहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९ ॥
অন্য দেহত জীৱে কেৱল স্বাভাৱিক বুদ্ধিৰে দেখে; সেই দেহৰ সুখ-দুখজনক ইন্দ্ৰিয়বিষয়েই জানে। কিন্তু মই এনে দেহ লাভ কৰিছোঁ য’ত ইন্দ্ৰিয় দমন কৰিব পাৰোঁ আৰু নিজৰ গতি বুজিব পাৰোঁ; সেয়ে যাঁৰ সৃষ্টিৰে এই দেহ পাইছোঁ আৰু যাঁৰ কৃপাৰে অন্তৰত আৰু বাহিৰতো তেওঁক চৈতন্যৰ দৰে দেখি, সেই পুৰাণ পুৰুষ পৰমেশ্বৰক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 20
सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदु:खवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे । यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥
সেয়ে হে বিভো! গৰ্ভত মই যদিও ভয়ংকৰ দুখত বাস কৰিছোঁ, তথাপি বাহিৰলৈ ওলাই ভৌতিক জীৱনৰ অন্ধকূপত পুনৰ পতিত হ’বলৈ নাচাওঁ। কিয়নো জন্মমাত্ৰেই দেবমায়া শিশুক ধৰি পেলায়, আৰু তৎক্ষণাৎ মিথ্যা পৰিচয় আৰম্ভ হয়— সেয়াই জন্ম-মৃত্যুৰ চকৰ আৰম্ভণি।
Verse 21
तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमस: सुहृदात्मनैव । भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपाद: ॥ २१ ॥
সেয়ে মই এতিয়া আৰু বিচলিত নহ’ম; মোৰ সুহৃদ—নিৰ্মল চেতনা—ৰ সহায়ত অজ্ঞানতাৰ অন্ধকাৰৰ পৰা শীঘ্ৰে নিজকে উদ্ধাৰ কৰিম। শ্ৰীবিষ্ণুৰ পদপদ্ম মনত ধৰি ৰাখিলে, বহু গৰ্ভত পুনৰ পুনৰ জন্ম-মৃত্যুৰ এই দুখত মই আৰু নপৰিম।
Verse 22
कपिल उवाच एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्य: स्तुवन्नृषि: । सद्य: क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुत: ॥ २२ ॥
শ্ৰীকপিল ক’লে—গৰ্ভত দহ মাহৰ জীৱে এনেদৰে মন স্থিৰ কৰি ভগৱানক স্তৱ কৰে; কিন্তু প্ৰসূতি সহায়ক বায়ুৱে তাক তৎক্ষণাৎ মুখ তললৈ কৰি বাহিৰলৈ ঠেলি দিয়ে, যাতে জন্ম হয়।
Verse 23
तेनावसृष्ट: सहसा कृत्वावाक्शिर आतुर: । विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृति: ॥ २३ ॥
প্ৰসূতি-বায়ুৱে হঠাৎ তললৈ ঠেলি দিয়াত সেই শিশু ব্যাকুল হৈ মূৰ তললৈ কৰি ভয়ংকৰ কষ্টে বাহিৰলৈ ওলাই আহে; নিশ্বাস ৰুদ্ধ হয় আৰু তীব্ৰ যন্ত্রণাত স্মৃতি নষ্ট হয়।
Verse 24
पतितो भुव्यसृङ्मिश्र: विष्ठाभूरिव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गत: ॥ २४ ॥
সেই শিশু মাটিত পৰি যায়, মল আৰু ৰক্তে লেপা; মলৰ পৰা জন্মা কৃমিৰ দৰে ছটফট কৰে। তাৰ উচ্চ জ্ঞান লুপ্ত হয় আৰু মায়াৰ বশত কান্দি উঠে।
Verse 25
परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन स: । अनभिप्रेतमापन्न: प्रत्याख्यातुमनीश्वर: ॥ २५ ॥
উদৰৰ পৰা বাহিৰ হৈ সেই শিশু এনে লোকৰ তত্ত্বাৱধানত লালিত হয় যিসকলে তাৰ ইচ্ছা বুজি নাপায়। যি দিয়া হয় তাক সি প্ৰত্যাখ্যান কৰিব নোৱাৰে; সেয়ে সি অনিচ্ছিত পৰিস্থিতিত পৰে।
Verse 26
शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तु: स्वेदज-दूषिते । नेश: कण्डूयनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥
অশুচি শয্যাত শুৱাই থোৱা সেই জীৱ ঘাম আৰু জীবাণুৰে দুষিত হয়। খুজলি হলেও সি নিজৰ অংগ খুজলাব নোৱাৰে; বহা, উঠা বা নড়াচড়া কৰা ত দূৰৰ কথা।
Verse 27
तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादय: । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमय: कृमिकं यथा ॥ २७ ॥
অসহায় কোমলচর্ম শিশুটিক ডাঁশ, মশা, খটমল আদি কামোৰে; জ্ঞানহীন হৈ সি সৰু কৃমিয়ে ডাঙৰ কৃমি কামোৰাৰ দৰে বিলাপ কৰি কান্দে।
Verse 28
इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दु:खं पौगण्डमेव च । अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्यु: शुचार्पित: ॥ २८ ॥
এইদৰে শৈশৱৰ দুখ ভোগ কৰি সি পৌগণ্ড অৱস্থালৈ যায়; তাতো ইচ্ছিত বস্তু নাপাই অজ্ঞতাবশত ক্ৰোধে জ্বলি শোকে আচ্ছন্ন হয়।
Verse 29
सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मन: ॥ २९ ॥
দেহ বাঢ়াৰ লগে লগে তাৰ অহংকাৰ আৰু ক্ৰোধো বাঢ়ে; কামাসক্ত জীৱে নিজৰেই বিনাশৰ বাবে একে কামনাৰ লোকৰ সৈতে বৈৰ সৃষ্টি কৰে।
Verse 30
भूतै: पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहंममेत्यसद्ग्राह: करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥
পাঁচ ভূতে গঠিত এই দেহক অজ্ঞানী জীৱে বাৰে বাৰে ‘মই’ ‘মোৰ’ বুলি ধৰে; এই ভ্ৰান্তিত অনিত্যক নিজৰ বুলি মানি অধিক অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰলৈ নামি যায়।
Verse 31
तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् । योऽनुयाति ददत्क्लेशमविद्याकर्मबन्धन: ॥ ३१ ॥
এই দেহৰ বাবেই সি কৰ্ম কৰে আৰু সেই কৰ্মবন্ধনত বাঁধ খাই সংসাৰচক্ৰত পৰে; অবিদ্যা-কৰ্মবন্ধনে আবদ্ধ এই দেহে তাক ক্লেশ দি দি অনুসৰণ কৰে।
Verse 32
यद्यसद्भि: पथि पुन: शिश्नोदरकृतोद्यमै: । आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
যদি জীৱই পুনৰাই সেই অসাধু লোকসকলৰ সঙ্গ লয় যিসকলে কেৱল উদৰ আৰু উপস্থৰ তৃপ্তিত মগ্ন থাকে, তেন্তে সি পূৰ্বৰ দৰেই পুনৰ অন্ধকাৰময় নৰকত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 33
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धि: श्रीर्ह्रीर्यश: क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम् ॥ ३३ ॥
এনে কুসঙ্গৰ ফলত সত্য, শৌচ, দয়া, মৌন, বুদ্ধি, শ্ৰী, লজ্জা, যশ, ক্ষমা, শম, দম আৰু ভাগ্য আদি সকলো সদ্গুণ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়।
Verse 34
तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥
যিসকল লোক আত্মজ্ঞানহীন, অশান্ত, মূৰ্খ আৰু নাৰীৰ হাতৰ পুতলাস্বৰূপ, তেনে শোচনীয় অসাধু লোকৰ সঙ্গ কেতিয়াও কৰিব নালাগে।
Verse 35
न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३५ ॥
নাৰীৰ সঙ্গ বা নাৰীৰ প্ৰতি আসক্ত পুৰুষৰ সঙ্গৰ ফলত মানুহৰ যেনে মোহ আৰু বন্ধন হয়, আন কোনো বস্তুৰ প্ৰতি আসক্তিৰ ফলত তেনে নহয়।
Verse 36
प्रजापति: स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षित: । रोहिद्भूतां सोऽन्वधावदृक्षरूपी हतत्रप: ॥ ३६ ॥
প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই নিজ কন্যাক দেখি তেওঁৰ ৰূপত মোহিত হৈছিল আৰু যেতিয়া তেওঁ হৰিণীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল, তেতিয়া ব্ৰহ্মাই নিৰ্লজ্জ হৈ হৰিণৰ ৰূপত তেওঁৰ পাছত দৌৰিছিল।
Verse 37
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधी: पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३७ ॥
ব্ৰহ্মাৰ পৰা উৎপন্ন মানুহ, দেৱতা আৰু পশু আদি সকলো জীৱৰ মাজত নাৰায়ণ ঋষিক বাদ দি কোন অখণ্ড বুদ্ধিৰ অধিকাৰী? ইয়াত স্ত্ৰী-ৰূপিণী মায়াৰ আকর্ষণ সকলকেই বাঁধে।
Verse 38
बलं मे पश्य मायाया: स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥
মোৰ স্ত্ৰী-ৰূপিণী মায়াৰ বল চাওক; সি দিগ্বিজয়ীকেও কেৱল ভ্ৰূ-চালনাৰ সামান্য ইশাৰাত পদতলত কৰি বশ কৰে।
Verse 39
सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षु: । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९ ॥
যি যোগৰ পৰম সীমালৈ উঠিব বিচাৰে আৰু মোৰ সেৱাৰে আত্মলাভ পাইছে, সি কেতিয়াও প্ৰমদা (আকৰ্ষণীয় নাৰী)-সঙ্গ নকৰিব; শাস্ত্ৰে তাক অগ্ৰসৰ ভক্তৰ বাবে নৰকৰ দুৱাৰ বুলি কয়।
Verse 40
योपयाति शनैर्माया योषिद्देवविनिर्मिता । तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणै: कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥
প্ৰভুৱে সৃষ্টি কৰা নাৰী মায়াৰ প্ৰতিনিধি; যি তাৰ সেৱা গ্ৰহণ কৰি তাৰ সৈতে সঙ্গ কৰে, সি ইয়াক নিজৰ মৃত্যুৰ পথ বুলি জানিব লাগে—ঘাঁহে ঢকা অন্ধ কূপৰ দৰে।
Verse 41
यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गत: प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥
পূৰ্বজন্মত নাৰী-সঙ্গৰ আসক্তিৰ ফলত যি জীৱে নাৰী-দেহ লাভ কৰিছে, সি মোহবশে পুৰুষ-ৰূপিণী মোৰ মায়া—নিজ পতিক—ধন, সন্তান, গৃহ আদি দানকাৰী শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবে।
Verse 42
तामात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥
সেয়ে স্ত্ৰীয়ে নিজৰ স্বামী, ঘৰ আৰু সন্তানক ভগৱানৰ বাহিৰঙ্গ শক্তিয়ে নিজৰ মৃত্যুৰ বাবে সাজি থোৱা দৈৱ ব্যৱস্থা বুলি জানিব লাগে—যেনে শিকাৰীৰ মধুৰ গীত হৰিণৰ বাবে মৃত্যু।
Verse 43
देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ॥
নিজৰ বিশেষ দেহৰ বাবে ভোগাসক্ত জীৱ ফলদায়ী কৰ্মৰ অনুসৰণে লোকৰ পৰা লোকলৈ ঘূৰি ফুৰে; আৰু ফল ভোগ কৰোঁতে কৰোঁতে অবিৰত কৰ্মতেই লিপ্ত থাকে।
Verse 44
जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमय: । तन्निरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु सम्भव: ॥ ४४ ॥
এইদৰে জীৱে নিজৰ কৰ্মানুসাৰে ভৌতিক মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সহ উপযুক্ত দেহ লাভ কৰে। সেই কৰ্মৰ প্ৰতিক্ৰিয়া শেষ হ’লে তাক মৃত্যু কয়; আৰু নতুন প্ৰতিক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’লে তাক জন্ম কয়।
Verse 45
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
যেতিয়া বিষয়-উপলব্ধিৰ স্থান এই দেহ বস্তু গ্ৰহণ কৰিবলৈ অযোগ্য হয়, তেতিয়া তাৰ পঞ্চত্বপ্ৰাপ্তিকেই মৃত্যু কয়। আৰু অহংকাৰবশে ‘এই দেহেই মই’ বুলি দেহদৰ্শনৰ উদয় হোৱাই জন্ম।
Verse 46
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
যেনে চক্ষুনাড়ীৰ বিকাৰে চকু ৰূপ-ৰং দেখা অযোগ্য হ’লে দৃষ্টি নিস্তেজ হয়; আৰু চকু আৰু দৃষ্টিৰ দ্ৰষ্টা জীৱৰ দেখাৰ শক্তিও লুপ্ত হয়। তেনেদৰে দেহৰ গ্ৰহণযোগ্যতা নষ্ট হোৱাই মৃত্যু, আৰু দেহকেই আত্মা বুলি মানি লোৱা বুদ্ধিৰ উদয় হোৱাই জন্ম।
Verse 47
तस्मान्न कार्य: सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रम: । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ ४७ ॥
সেয়ে মৃত্যু দেখি ভয় নকৰিবা, দেহক আত্মা বুলি নাভাবিবা, আৰু দেহীয় প্ৰয়োজনৰ ভোগত অতি নকৰিবা। জীৱৰ সত্য গতি বুজি ধীৰ জন আসক্তিহীন হৈ জগতত চলা উচিত।
Verse 48
सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम् ॥ ४८ ॥
সম্যক দৰ্শনযুক্ত বুদ্ধি আৰু যোগ-ৱৈৰাগ্যসহ, মায়া-ৰচিত এই জগতত দেহক ত্যাজ্য বুলি জ্ঞান কৰি নিৰ্লিপ্তভাৱে চলা উচিত।
Frequently Asked Questions
The garbha-stuti dramatizes that even in maximum constraint the jīva’s only secure refuge is Viṣṇu. The prayer shows (1) karma determines embodiment but under the Lord’s sanction, (2) knowledge can awaken even in suffering, and (3) the greatest danger is not pain but forgetfulness after birth, when deva-māyā triggers false ego and restarts saṁsāra. The chapter uses this to argue that surrender (śaraṇāgati) and remembrance (smaraṇa) are the essential protections.
It reframes death as the failure of the body’s perceptual apparatus and birth as the onset of misidentification—when one begins to view the physical body as the self. Thus, the core bondage is not merely biological change but ignorance (avidyā) and ahaṅkāra; liberation requires right vision supported by bhakti and detachment.
The chapter includes (a) the Lord’s authoritative statement on karmic entry into the womb, (b) Kapila’s didactic narration to Devahūti, and (c) the fetus’s first-person prayer. The shifts are pedagogical: Kapila frames doctrine, the Lord grounds it in sovereignty, and the jīva’s voice supplies experiential urgency—turning metaphysics into a call for surrender.
Within this teaching context, the warning targets the mechanism of bondage: uncontrolled saṅga inflames kāma, which drives karma, which compels further embodiment. The text presents “gateway to hell” language as a caution about māyā’s power to redirect the sādhaka from yoga’s culmination into identification, possessiveness, and repeated birth and death.