Adhyaya 30

Verse 1

कपिल उवाच तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् । काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलि: ॥ १ ॥

কপিল ক’লে—যেনেকৈ ঘন মেঘপুঞ্জে বলৱান বায়ুৰ প্ৰভাৱ নাজানে, তেনেকৈ ভৌতিক চেতনাত নিমগ্ন মানুহে কাল-তত্ত্বৰ মহাশক্তি নাজানে, যিয়ে তাক বোৱাই নিয়ে যায়।

Verse 2

यं यमर्थमुपादत्ते दु:खेन सुखहेतवे । तं तं धुनोति भगवान्पुमाञ्छोचति यत्कृते ॥ २ ॥

ভৌতিকবাদীয়ে যি যি বস্তু দুখ আৰু পৰিশ্ৰমে তথাকথিত সুখৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰে, ভগৱান কালৰূপে সেইবোৰ ধ্বংস কৰে; সেয়েহে জীৱে শোক কৰে।

Verse 3

यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मति: । ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृहक्षेत्रवसूनि च ॥ ३ ॥

মূঢ়বুদ্ধি মানুহে মোহত নিজৰ অনিত্য দেহক আৰু তাৰ সৈতে জড়িত ঘৰ, ক্ষেত্ৰ আৰু ধনক স্থায়ী বুলি ভাবে; সিহঁতৰ অস্থায়িত্ব নুবুজে।

Verse 4

जन्तुर्वै भव एतस्मिन्यां यां योनिमनुव्रजेत् । तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते ॥ ४ ॥

জীৱে যি যি যোনিত যায়, সেই সেই যোনিতেই এক বিশেষ তৃপ্তি পায়; আৰু সেই অৱস্থাত থাকিবলৈ তাৰ বিৰাগ নাজাগে।

Verse 5

नरकस्थोऽपि देहं वै न पुमांस्त्यक्तुमिच्छति । नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहित: ॥ ५ ॥

নৰকত থাকিলেও মানুহে দেহ ত্যাগ কৰিব নোখোজে; দেৱমায়াত মোহিত হৈ সি নাৰকীয় ভোগতো আনন্দ পায়।

Verse 6

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥ ६ ॥

দেহ, পত্নী, পুত্ৰ, ঘৰ, পশু, ধন আৰু আত্মীয়-বন্ধুত গভীৰ আসক্তি হৃদয়ত গাঁথ খাই থাকে; সেয়ে বদ্ধজীৱে নিজকে বহুত সম্পূৰ্ণ বুলি ভাবে।

Verse 7

सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एषामुद्वहनाधिना । करोत्यविरतं मूढो दुरितानि दुराशय: ॥ ७ ॥

পৰিয়ালৰ বোজা বহন কৰি সি সৰ্বাঙ্গে উদ্বেগে জ্বলি থাকে; তথাপি সেই মূঢ়ে কেতিয়াও পূৰ্ণ নোহোৱা আশাৰে অবিৰত পাপকর্ম কৰে।

Verse 8

आक्षिप्तात्मेन्द्रिय: स्त्रीणामसतीनां च मायया । रहो रचितयालापै: शिशूनां कलभाषिणाम् ॥ ८ ॥

মায়াৰে মোহিত কৰা অসতী নাৰীৰ ওচৰত সি মন আৰু ইন্দ্ৰিয় সঁপে; নিৰ্জনত আলিঙ্গন আৰু কথাবতৰাত ৰমে, আৰু সৰু শিশুৰ মিঠা বাক্যতেও মুগ্ধ হয়।

Verse 9

गृहेषु कूटधर्मेषु दु:खतन्त्रेष्वतन्द्रित: । कुर्वन्दु:खप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही ॥ ९ ॥

আসক্ত গৃহস্থ কূটধৰ্ম আৰু ৰাজনীতিত ভৰা, দুখৰ তন্ত্ৰত বাঁধ খোৱা গৃহজীৱনত অচেতন নোহোৱাকৈ লাগি থাকে। দুখৰ প্ৰতিকাৰ কৰাতেই সি কৰ্ম কৰে, আৰু সেয়া পাৰিলে নিজকে সুখী বুলি ভাবে।

Verse 10

अर्थैरापादितैर्गुर्व्या हिंसयेतस्ततश्च तान् । पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यध: स्वयम् ॥ १० ॥

সি ইফালে-সিফালে হিংসা কৰি ধন জোগাড় কৰে; সেই ধনেৰে পৰিয়াল পোষে, কিন্তু নিজে অতি অলপহে ভোগ কৰে; আৰু এনে অনিয়ম পথে উপাৰ্জিত ধনৰ বাবে সি নিজেই নৰকলৈ যায়।

Verse 11

वार्तायां लुप्यमानायामारब्धायां पुन: पुन: । लोभाभिभूतो नि:सत्त्व: परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ ११ ॥

জীৱিকাত বিপৰ্যয় আহিলে সি বাৰে বাৰে পুনৰ চেষ্টা কৰে; কিন্তু সকলো চেষ্টা বিফল হৈ সৰ্বস্ব নষ্ট হ’লে, অতিলোভে পৰাভূত হৈ সি আনৰ ধনৰ প্ৰতি স্পৃহা কৰে।

Verse 12

कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यम: । श्रिया विहीन: कृपणो ध्यायञ्‍छ्वसिति मूढधी: ॥ १२ ॥

কুটুম্বৰ ভৰণ-পোষণ কৰিব নোৱাৰা সেই মন্দভাগ্য, বৃথা উদ্যোগী, শ্ৰী-শোভাহীন কৃপণ মানুহে নিজৰ ব্যৰ্থতাই ভাবি থাকে; মূঢ়বুদ্ধি হৈ দীঘল নিশ্বাস এৰি গভীৰ শোক কৰে।

Verse 13

एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा । नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाशा इव गोजरम् ॥ १३ ॥

এনেদৰে সি নিজে ভৰণ-পোষণ কৰিব নোৱাৰা দেখি তাৰ পত্নী আদি আগৰ দৰে সন্মান নকৰে; যেনেকৈ কৃপণ খেতিয়কে জীৰ্ণ-শীর্ণ পুৰণি বলদক আগৰ দৰে আদৰ নকৰে।

Verse 14

तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाण: स्वयम्भृतै: । जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ १४ ॥

তথাপি তাৰ বৈৰাগ্য জন্মে নাহে; যাক সি আগতে পোহপাল দিছিল, সেইসকলৰ দ্বাৰাই এতিয়া সি পোহপাল পায়। জৰাৰ প্ৰভাৱত বিকৃত হৈ সি ঘৰতেই মৃত্যুৰ সন্মুখীন হয়।

Verse 15

आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् । आमयाव्यप्रदीप्ताग्निरल्पाहारोऽल्पचेष्टित: ॥ १५ ॥

সি ঘৰত অৱমানিত হৈ পোহনীয়া কুকুৰৰ দৰে পৰি থাকে আৰু অৱহেলাৰে যি দিয়া হয় সেয়াই খায়। অজীৰ্ণ আদি ৰোগে পীড়িত, জঠৰাগ্নি মন্দ হোৱাত সি অল্প আহাৰ কৰে; অল্পচেষ্ট হৈ কাম কৰিবলৈ অক্ষম হয়।

Verse 16

वायुनोत्क्रमतोत्तार: कफसंरुद्धनाडिक: । कासश्वासकृतायास: कण्ठे घुरघुरायते ॥ १६ ॥

সেই ৰোগাক্ৰান্ত অৱস্থাত ভিতৰৰ বায়ুৰ চাপত তাৰ চকু উফৰি উঠে আৰু কফে নাড়ীবোৰ ৰুদ্ধ হয়। কাশি আৰু শ্বাসকষ্টত ক্লান্ত হৈ তাৰ কণ্ঠত ‘ঘুৰ-ঘুৰ’ ধৰণৰ ঘৰঘৰ শব্দ উঠে।

Verse 17

शयान: परिशोचद्‌भि: परिवीत: स्वबन्धुभि: । वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गत: ॥ १७ ॥

এইদৰে সি মৃত্যুৰ পাঁশত পৰি শুই থাকে; শোকাকুল বন্ধু আৰু আত্মীয়-স্বজন সি চাৰিওফালে থাকে। তেওঁলোকে মাতিলেও সি কথা ক’ব নোৱাৰে, কিয়নো সি কালপাঁশৰ অধীন হৈ পৰে।

Verse 18

एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रिय: । म्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयास्तधी: ॥ १८ ॥

এইদৰে পৰিয়াল পোহপালত ব্যস্ত, ইন্দ্ৰিয় দমন নকৰা সেই মানুহে নিজৰ লোকসকলৰ কান্দোন দেখি তীব্ৰ বেদনাত বুদ্ধি মূঢ় হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে।

Verse 19

यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ । स दृष्ट्वा त्रस्तहृदय: शकृन्मूत्रं विमुञ्चति ॥ १९ ॥

তেতিয়া ভয়ংকৰ আৰু ক্ৰোধভৰা দৃষ্টিৰ যমদূতসকল আহি উপস্থিত হয়। তেওঁলোকক দেখি তাৰ হৃদয় আতংকিত হয় আৰু ভয়তে সি মল-মূত্ৰ ত্যাগ কৰে।

Verse 20

यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् । नयतो दीर्घमध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा ॥ २० ॥

তেতিয়া যমদূতসকলে তাৰ সূক্ষ্ম দেহক যাতনা-দেহে আৱৃত কৰি, বলপূৰ্বক গলাত শক্ত ৰছীৰ পাঁশ বান্ধি, দীঘল পথেদি লৈ যায়—যেনেকৈ ৰাজ্যৰ সিপাহীয়ে শাস্তিৰ বাবে অপৰাধীক ধৰি লৈ যায়।

Verse 21

तयोर्निर्भिन्नहृदयस्तर्जनैर्जातवेपथु: । पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन् ॥ २१ ॥

যমদূতৰ তৰ্জন-গৰ্জনত তাৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ হয় আৰু সি কঁপিবলৈ ধৰে। পথত কুকুৰে তাক কামুৰি থাকে আৰু সি নিজৰ পাপবোৰ সুঁৱৰি অত্যন্ত দুখ পায়।

Verse 22

क्षुत्तृट्परीतोऽर्कदवानलानिलै: सन्तप्यमान: पथि तप्तवालुके । कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश् चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदके ॥ २२ ॥

ভোক আৰু পিয়াহত আতুৰ হৈ, প্ৰখৰ ৰদ আৰু বনজুইৰ তাপত তপ্ত বালিৰ মাজেৰে সি খোজ কাঢ়ে। খোজ কাঢ়িব নোৱাৰিলেও তাক চাবুকেৰে কোবোৱা হয়, য’ত পানী বা আশ্ৰয়ৰ কোনো ব্যৱস্থা নাই।

Verse 23

तत्र तत्र पतञ्छ्रान्तो मूर्च्छित: पुनरुत्थित: । पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम् ॥ २३ ॥

ভাগৰত সি ঠাইতে পৰি যায় আৰু মূৰ্ছা যায়, কিন্তু তাক পুনৰ উঠিবলৈ বাধ্য কৰা হয়। এইদৰে সেই পাপী পথৰে তাক দ্ৰুতগতিৰে যমৰাজৰ ভৱনলৈ লৈ যোৱা হয়।

Verse 24

योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वन: । त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीत: प्राप्नोति यातना: ॥ २४ ॥

এইদৰে নিৰানব্বৈ হাজাৰ যোজন পথ সি মাত্ৰ দুই বা তিনি মুহূৰ্তৰ ভিতৰত অতিক্ৰম কৰে আৰু তাৰ ভাগ্যত থকা যন্ত্ৰণাদায়ক শাস্তি ভোগ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

Verse 25

आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभि: । आत्ममांसादनं क्‍वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा ॥ २५ ॥

তাক জ্বলি থকা কাঠৰ মাজত ৰখা হয় আৰু তাৰ অংগবোৰত জুই লগাই দিয়া হয়। কেতিয়াবা তাক নিজৰ মাংস খাবলৈ বাধ্য কৰা হয় বা আনবোৰে তাক ভক্ষণ কৰে।

Verse 26

जीवतश्चान्त्राभ्युद्धार: श्वगृध्रैर्यमसादने । सर्पवृश्चिकदंशाद्यैर्दशद्‌भिश्चात्मवैशसम् ॥ २६ ॥

যমপুৰীত জীয়াই থাকোঁতেই কুকুৰ আৰু শগুনবোৰে তাৰ নাড়ী-ভুৰিবোৰ টানি উলিয়াই। সাপ, বিছা আৰু মহ-ডাঁহ আদি জীৱ-জন্তুৰ কামোৰত সি নৰক যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে।

Verse 27

कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् । पातनं गिरीशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बु-गर्तयोः ॥ २७ ॥

তাৰ অংগ-প্ৰত্যংগবোৰ কাটি পেলোৱা হয় আৰু হাতীৰ দ্বাৰা ফালি পেলোৱা হয়। তাক পাহাৰৰ টিঙৰ পৰা তললৈ পেলাই দিয়া হয় আৰু পানী বা গাতত আৱদ্ধ কৰি ৰখা হয়।

Verse 28

यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातना: । भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथ: सङ्गेन निर्मिता: ॥ २८ ॥

যিবোৰ নৰ-নাৰীয়ে অবৈধ সঙ্গত লিপ্ত থাকে, তেওঁলোকে তামিস্ৰ, অন্ধতামিস্ৰ আৰু ৰৌৰৱ আদি নৰকত নানা ধৰণৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে।

Verse 29

अत्रैव नरक: स्वर्ग इति मात: प्रचक्षते । या यातना वै नारक्यस्ता इहाप्युपलक्षिता: ॥ २९ ॥

ভগৱান কপিলে ক’লে: হে আই! কেতিয়াবা কোৱা হয় যে আমি এই গ্ৰহতে নৰক বা স্বৰ্গ অনুভৱ কৰোঁ, কিয়নো নৰকীয় শাস্তিসমূহ কেতিয়াবা এই গ্ৰহতো দেখা যায়।

Verse 30

एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा । विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलमीद‍ृशम् ॥ ३० ॥

এই শৰীৰ ত্যাগ কৰাৰ পিছত, যিজন মানুহে পাপ কাৰ্যৰ দ্বাৰা নিজকে আৰু নিজৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলক পোহপাল দিছিল, তেওঁ নৰকীয় জীৱন ভোগ কৰে আৰু তেওঁৰ আত্মীয়সকলেও কষ্ট পায়।

Verse 31

एक: प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् । कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद्भृतम् ॥ ३१ ॥

এই দেহ ত্যাগ কৰি সি একাই নৰকৰ ঘোৰ অন্ধকাৰলৈ গমন কৰে; আৰু জীৱদ্ৰোহে, আন জীৱৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা কৰি যি ধন সঞ্চয় কৰে, সেই ধনেই এই লোক ত্যাগৰ পাথেয় হয়।

Verse 32

दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् । भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुर: ॥ ३२ ॥

পৰমেশ্বৰৰ ব্যৱস্থাত সেই পাপী নৰক অৱস্থালৈ নিক্ষিপ্ত হয়; কুটুম্বপোষক হৈও সি পাপকর্মৰ ফলদুঃখ ধন হেৰোৱা ব্যাকুল মানুহৰ দৰে ভোগ কৰে।

Verse 33

केवलेन ह्यधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुक: । याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमस: पदम् ॥ ३३ ॥

যি কেৱল অধৰ্মৰ উপায়ে কুটুম্বভৰণত অতি উৎসুক, সি নিশ্চিতভাৱে ‘অন্ধতামিস্ৰ’ নামৰ নৰকৰ চূড়ান্ত অন্ধকাৰলৈ যায়।

Verse 34

अधस्तान्नरलोकस्य यावतीर्यातनादय: । क्रमश: समनुक्रम्य पुनरत्राव्रजेच्छुचि: ॥ ३४ ॥

নৰলোকৰ তলত থকা সকলো নৰকীয় যাতনা ক্ৰমে ক্ৰমে ভোগ কৰি, আৰু তাৰ পিছত মানবজন্মৰ আগতে পশু আদি নিম্ন যোনিত নিয়ত ক্ৰমে গমন কৰি; পাপক্ষয়ত শুদ্ধ হৈ সি পুনৰ এই পৃথিৱীত মানুহ ৰূপে জন্ম লয়।