Adhyaya 3
Uddhava Recalls Kṛṣṇa’s Mission: Earth’s Burden, Royal Dharma, and the Prelude to Dvārakā’s Withdrawal
বিদুৰৰ প্ৰশ্নৰ ধাৰাবাহিকতাত উদ্ধৱে শ্ৰীকৃষ্ণৰ লোকহিতকাৰী কাৰ্যক সংক্ষিপ্ত কালক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। ভগৱানে কংস আদি অসুৰক সংহাৰ কৰি পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিলে; বেদপাৰঙ্গততা আৰু কৰুণা প্ৰকাশ কৰি সান্দীপনি মুনিৰ পুত্ৰক পুনৰ্জীৱিত কৰিলে। ৰুক্মিণী, নাগ্নিজিতী আৰু উদ্ধাৰ কৰা ৰাজকন্যাসকলক ৰক্ষা কৰি বিবাহৰ মাধ্যমে, দুখীয়াক আশ্ৰয় দি ধৰ্মব্যৱস্থা স্থাপন কৰিলে। গৃহস্থ জীৱনতো প্ৰতিটো ৰাণীৰ মান ৰখাৰ বাবে বহু ৰূপ ধাৰণ কৰি ঐশ্বৰ্য প্ৰকাশ কৰিলেও, আসক্তিহীন হৈ দেখুৱালে—পৰাত্পৰতা আৰু সামাজিক কৰ্তব্য একেলগে চলিব পাৰে। কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধক পৃথিৱী-ভাৰহৰণৰ উদ্দেশ্যৰ সৈতে উদ্ধৱে সংযোগ কৰে আৰু যাদৱ শক্তিও ভৱিষ্যতে ভাৰ হ’ব পাৰে—এই ভগৱানৰ চিন্তাও উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত ঋষিশাপ, প্ৰভাস তীৰ্থযাত্ৰা, যাদৱসকলৰ দানধৰ্ম আৰু বৈদিক বিধিপালন বৰ্ণিত হৈ দ্বাৰকাৰ প্ৰকট যুগৰ অৱসানৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
उद्धव उवाच तत: स आगत्य पुरं स्वपित्रो- श्चिकीर्षया शं बलदेवसंयुत: । निपात्य तुङ्गाद्रिपुयूथनाथं हतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम् ॥ १ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—তাৰ পাছত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ বলদেৱসহ মথুৰা নগৰলৈ আহিল। পিতৃ-মাতৃক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ তেওঁ শত্রুদলৰ নেতা কংসক সিংহাসনৰ পৰা পেলাই মহাবলেৰে মাটিত টানি লৈ বধ কৰিলে।
Verse 2
सान्दीपने: सकृत्प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् । तस्मै प्रादाद्वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २ ॥
ভগৱানে সান্দীপনি মুনিৰ পৰা একবাৰ শুনিলেই শাখাসহ বেদসমূহ বিস্তাৰে অধীত কৰিলে। গুৰুদক্ষিণা স্বৰূপে তেওঁ পঞ্চজনৰ উদৰৰ পৰা (যমলোক-প্ৰদেশৰ পৰা) গুৰুৰ মৃত পুত্ৰক উলটাই আনি দিলে।
Verse 3
समाहुता भीष्मककन्यया ये श्रिय: सवर्णेन बुभूषयैषाम् । गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्ण: ॥ ३ ॥
ভীষ্মকৰ কন্যা ৰুক্মিণীৰ ৰূপ-শ্ৰীলৈ আকৃষ্ট হৈ বহু ৰাজা-ৰাজকুমাৰ বিবাহৰ বাবে সমবেত হৈছিল। কিন্তু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁলোকৰ চকুৰ সন্মুখতে গান্ধৰ্ব ৰীতিত নিজৰ ভাগ লৈ গ’ল—যেনেকৈ সুপৰ্ণ গৰুড় অমৃত হৰণ কৰি লৈ যায়।
Verse 4
ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वा स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञा- ञ्जघ्नेऽक्षत: शस्त्रभृत: स्वशस्त्रै: ॥ ४ ॥
নাক বিদ্ধ নোহোৱা সাতটা ষাঁড় দমন কৰি ভগৱানে স্বয়ংবৰত নাগ্নজিতীক বিবাহ কৰিলে। পৰাজিত প্ৰতিদ্বন্দ্বীসকলেও লোভে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে; তেতিয়া ভগৱানে নিজৰ অস্ত্ৰেৰে তেওঁলোকক হত্যা বা আহত কৰিলে, কিন্তু নিজে অক্ষত থাকিল।
Verse 5
प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियाया विधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे । वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्ध: क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥
প্ৰিয় পত্নীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰভুৱে সাধাৰণ স্বামীৰ দৰে স্বৰ্গৰ পৰা পাৰিজাত গছ আনি দিলে। সেই কাৰণে, স্ত্ৰীসকলৰ প্ৰৰোচনাত ইন্দ্ৰ ক্ৰোধান্ধ হৈ বজ্ৰ ধৰি দলে-বলেৰে প্ৰভুৰ পিছে পিছে যুদ্ধলৈ দৌৰিলে—যেন স্ত্ৰীসকলৰ খেল-মৃগ।
Verse 6
सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या । आमन्त्रितस्तत्तनयाय शेषं दत्त्वा तदन्त:पुरमाविवेश ॥ ६ ॥
ধৰিত্ৰীৰ পুত্ৰ নৰকাসুৰ আকাশ গিলিবলৈ উদ্যত হোৱাত ভগৱানে যুদ্ধত তাক বধ কৰিলে। তেতিয়া ভূ-মাতাই প্ৰভুক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; প্ৰভুৱে অৱশিষ্ট ৰাজ্য তাৰ পুত্ৰক দি দানৱৰ অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 7
तत्राहृतास्ता नरदेवकन्या: कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् । उत्थाय सद्यो जगृहु: प्रहर्ष- व्रीडानुरागप्रहितावलोकै: ॥ ७ ॥
সেই দানৱৰ গৃহত, নৰকাসুৰে অপহৰণ কৰা ৰাজকন্যাসকলে আৰ্তৰ বন্ধু হৰিক দেখি সঙ্গেসঙ্গে উঠি দাঁড়াল। হর্ষ, লাজ আৰু অনুৰাগে ভৰা দৃষ্টিৰে তেওঁলোকে প্ৰভুক চালে আৰু তেওঁক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হ’ল।
Verse 8
आसां मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेषु योषिताम् । सविधं जगृहे पाणीननुरूप: स्वमायया ॥ ८ ॥
সেই সকলো ৰাজকন্যা বেলেগ বেলেগ কক্ষত আছিল। প্ৰভুৱে নিজৰ অন্তৰঙ্গ মায়াশক্তিৰে এক মুহূর্ততে প্ৰতিজনীৰ অনুৰূপ বহু ৰূপ ধৰি বিধিপূৰ্বক তেওঁলোকৰ হাত গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 9
तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वत: । एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥
নিজৰ দিব্য স্বৰূপ বিস্তাৰ কৰাৰ ইচ্ছাৰে প্ৰভুৱে তেওঁলোক সকলোৰে গৰ্ভত—প্ৰতিজনীৰ গৰ্ভত দহ দহকৈ—নিজৰ সমান গুণসম্পন্ন সন্তান জন্ম দিলে।
Verse 10
कालमागधशाल्वादीननीकै रुन्धत: पुरम् । अजीघनत्स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥
কালযৱন, মগধৰাজ আৰু শাল্ব আদি সেনাবাহিনীসহ মথুৰা নগৰী ঘেৰিলে। তেতিয়া প্ৰভুৱে নিজে তেওঁলোকক বধ নকৰি, নিজৰ লোকসকলৰ দিব্য তেজ আৰু পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰিবলৈ আদেশ দিলে।
Verse 11
शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत्कांश्च घातयत् ॥ ११ ॥
শম্বৰ, দ্বিবিদ, বাণ, মুৰ, বল্বল আৰু দন্তবক্র আদি বহু দানৱৰ মাজত কিছুমানক ভগৱানে নিজে বধ কৰিলে, আৰু কিছুমানক বলদেৱ আদি দ্বাৰা বধ কৰালে।
Verse 12
अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयो: पतितान्नृपान् । चचाल भू: कुरुक्षेत्रं येषामापततां बलै: ॥ १२ ॥
তাৰপিছত, হে বিদুৰ, প্ৰভুৱে তোমাৰ ভ্ৰাতৃপুত্ৰসকলৰ পক্ষ আৰু বিপক্ষ—দুয়োফালৰ ৰজাসকলক কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধত নিহত কৰালে। তেওঁলোকৰ মহাবলে চলাচল কৰোঁতে পৃথিৱী যেন কঁপিছিল।
Verse 13
सकर्णदु:शासनसौबलानां कुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषम् । सुयोधनं सानुचरं शयानं भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥
কৰ্ণ, দুঃশাসন আৰু সৌবলৰ কুমন্ত্ৰৰ পৰিণামত দুযোধনৰ শ্ৰী আৰু আয়ু নষ্ট হ’ল। সি অনুচৰসহ মাটিত শুই আছিল; উৰু ভাঙি থাকিলেও সি বলৱান—সেই দৃশ্য দেখি প্ৰভু আনন্দিত নহ’ল।
Verse 14
कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो यद्द्रोणभीष्मार्जुनभीममूलै: । अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशै- रास्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम् ॥ १४ ॥
[যুদ্ধৰ অন্তত প্ৰভুৱে ক’লে:] দ্ৰোণ, ভীষ্ম, অৰ্জুন আৰু ভীমৰ সহায়ত আঠাৰো অক্ষৌহিণী সেনাৰূপে পৃথিৱীৰ মহাভাৰ এতিয়া ক্ষয় হৈছে। কিন্তু এইটো কি! মোৰেই অংশজাত যদুবংশৰ মহাবল এতিয়াও আছে; ই অধিক দুৰ্বিষহ ভাৰ হ’ব পাৰে।
Verse 15
मिथो यदैषां भविता विवादो मध्वामदाताम्रविलोचनानाम् । नैषां वधोपाय इयानतोऽन्यो मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥
যেতিয়া মধু-পানৰ মদত তেওঁলোকৰ চকু তাম্ৰবৰ্ণ লাল হ’ব আৰু তেওঁলোকে পৰস্পৰে বিবাদ কৰিব, তেতিয়াই তেওঁলোক নাশ হ’ব; ইয়াৰ বাহিৰে তেওঁলোকৰ বধৰ আন কোনো উপায় নাই। মোৰ অন্তর্ধানৰ পাছত এই ঘটনা নিজে নিজে ঘটিব।
Verse 16
एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृद: साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥
এইদৰে চিন্তা কৰি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ পৰম শাসনপদত স্থাপন কৰিলে, যাতে সাধুসকলৰ বাবে ধৰ্মপথত ৰাজধৰ্মৰ আদৰ্শ দেখুৱাই সুহৃদসকলক আনন্দিত কৰে।
Verse 17
उत्तरायां धृत: पूरोर्वंश: साध्वभिमन्युना । स वै द्रौण्यस्त्रसंप्लुष्ट: पुनर्भगवता धृत: ॥ १७ ॥
উত্তৰাৰ গৰ্ভত মহাবীৰ অভিমন্যুৰ দ্বাৰা পূৰু বংশৰ ভ্ৰূণ ধৃত হৈছিল; দ্ৰোণপুত্ৰৰ অস্ত্ৰত সি দগ্ধ হৈছিল, কিন্তু পাছত ভগৱানে পুনৰ ধৰি তাক ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 18
अयाजयद्धर्मसुतमश्वमेधैस्त्रिभिर्विभु: । सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रत: ॥ १८ ॥
বিভু ভগৱানে ধৰ্মসুত যুধিষ্ঠিৰক তিনিটা অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰালে; আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ অনুব্ৰত যুধিষ্ঠিৰে কনিষ্ঠ ভাতৃসকলৰ সহায়ত পৃথিৱী ৰক্ষা কৰি সুখে ৰাজ্যভোগ কৰিলে।
Verse 19
भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुग: । कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्त: सांख्यमास्थित: ॥ १९ ॥
একেলগে বিশ্বাত্মা ভগৱানে লোক আৰু বেদৰ পথ অনুসৰি দ্বাৰকাত জীৱনৰ সুখ ভোগ কৰিছিল; কিন্তু সাঙ্কখ্যে বৰ্ণিত জ্ঞান-ৱৈৰাগ্যত স্থিত হৈ আসক্তিহীন আছিল।
Verse 20
स्निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया । चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २० ॥
তাত তেওঁ শ্ৰীলক্ষ্মীৰ নিবাসস্বৰূপ নিজৰ দিব্য দেহসহ বিরাজমান আছিল; স্নিগ্ধ মৃদু-স্মিত দৃষ্টি, অমৃতসম বাক্য, নিৰ্দোষ চৰিত্ৰ আৰু শ্ৰীনিকেত আত্মস্বৰূপে উজ্জ্বল আছিল।
Verse 21
इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणस्त्रीक्षणसौहृद: ॥ २१ ॥
ভগৱানে এই লোক আৰু পৰলোকতো, বিশেষকৈ যদুবংশৰ সঙ্গত, লীলা-বিহাৰ কৰিলে। ৰাত্ৰিৰ অবসৰ-ক্ষণত তেওঁ নাৰীৰ সৈতে দাম্পত্য-সখ্যৰ মধুৰ ৰস আস্বাদন কৰিলে।
Verse 22
तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विराग: समजायत ॥ २२ ॥
এইদৰে বহু বছৰ গৃহস্থ-লীলাত ৰমি থাকিলেও, শেষত ক্ষণভঙ্গুৰ কামভোগৰ প্ৰতি ভগৱানৰ পূৰ্ণ বৈৰাগ্য প্ৰকাশ পালে।
Verse 23
दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीन: स्वयं पुमान् । को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रत: ॥ २३ ॥
যেতিয়া কামভোগো দৈৱাধীন আৰু জীৱ নিজেও দৈৱৰ অধীন, তেতিয়া যোগেশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ দিব্য ইন্দ্ৰিয়-লীলাত দৃঢ় বিশ্বাস কেৱল সেইজনেই ৰাখিব পাৰে, যি ভক্তিসেৱাৰে তেওঁৰ অনুব্ৰত ভক্ত হৈছে।
Verse 24
पुर्यां कदाचित्क्रीडद्भिर्यदुभोजकुमारकै: । कोपिता मुनय: शेपुर्भगवन्मतकोविदा: ॥ २४ ॥
এবাৰ নগৰত যদু আৰু ভোজ বংশৰ ৰাজকুমাৰসকল ক্ৰীড়া কৰি আছিল। তেওঁলোকৰ আচৰণত মহর্ষিসকল ক্ৰুদ্ধ হ’ল আৰু ভগৱানৰ অভিপ্ৰায় বুজি তেওঁলোকক শাপ দিলে।
Verse 25
तत: कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादय: । ययु: प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिता: ॥ २५ ॥
তাৰ পিছত কিছুমান মাহৰ পাছত, বৃষ্ণি, ভোজ আৰু অন্ধক আদি—যিসকল দেবাংশ অৱতাৰ আছিল—শ্ৰীকৃষ্ণৰ মোহত ৰথে চঢ়ি আনন্দেৰে প্ৰভাসলৈ গ’ল; কিন্তু ভগৱানৰ নিত্য ভক্তসকল নাযায়, দ্বাৰকাতেই থাকিল।
Verse 26
तत्र स्नात्वा पितृन्देवानृषींश्चैव तदम्भसा । तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददु: ॥ २६ ॥
তাত স্নান কৰি তেওঁলোকে সেই তীৰ্থজলে পিতৃগণ, দেৱতা আৰু ঋষিসকলক তৰ্পণ কৰি তৃপ্ত কৰিলে। তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণসকলক ৰাজদান ৰূপে বহু উৎকৃষ্ট গাই দান দিলে।
Verse 27
हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् । यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥
তেওঁলোকে কেৱল পুষ্ট গাই নহয়, সোণ-ৰূপা, শয্যা, বস্ত্ৰ, অজিন-আসন, কম্বল, যান-বাহন, ৰথ, হাতী, কন্যা আৰু জীৱিকাৰ বাবে যথেষ্ট ভূমিও দান দিলে।
Verse 28
अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् । गोविप्रार्थासव: शूरा: प्रणेमुर्भुवि मूर्धभि: ॥ २८ ॥
তাৰ পিছত তেওঁলোকে ভগৱানক আগতে অৰ্পণ কৰা অতি সুস্বাদু অন্ন ব্ৰাহ্মণসকলক দিলে। আৰু মূৰ মাটিত লগাই প্ৰণাম কৰিলে। গাই আৰু ব্ৰাহ্মণৰ ৰক্ষাকেই জীৱনৰ প্ৰাণ বুলি ধৰি তেওঁলোকে ধৰ্মেৰে বাস কৰিছিল।
Frequently Asked Questions
Bhāgavata narration presents this as līlā and loka-saṅgraha (teaching by example): the Lord honors the guru-śiṣya system, demonstrating that Vedic knowledge is traditionally received through śravaṇa (hearing) and disciplined service. By rewarding Sāndīpani through restoring his son, Kṛṣṇa also teaches gratitude (guru-dakṣiṇā) and His supremacy over death and cosmic jurisdictions such as Yamaloka.
The chapter explicitly qualifies that His sense activities cannot be judged materially except by one grounded in bhakti. Kṛṣṇa’s expansions to reciprocate with each queen are attributed to His internal potency (acintya-śakti), and His eventual manifest detachment confirms that He is never compelled by guṇas or karma. The Bhāgavata’s intent is theological: to show perfect reciprocity with devotees while remaining ātmārāma (self-satisfied) and the controller of māyā, not controlled by it.