Adhyaya 29
Bhakti Yoga: The Three Modes of Devotion, Non-Envy, and Time as the Lord
কপিলৰ সাংখ্য-উপদেশৰ পিছত দেৱহূতিয়ে নিশ্চিত পথ—ভক্তিযোগ—আৰু সংসাৰ (জন্ম-মৃত্যু) তথা কালৰ তত্ত্ব সোধে। মৈত্রেয় কপিলৰ কৰুণ উত্তৰ বৰ্ণনা কৰে: গুণভেদে ভক্তি তিনিধৰণ—তামস ভক্তি ঈৰ্ষ্যা আৰু হিংসাৰে চিহ্নিত, ৰাজস ভক্তি ভোগ আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে চালিত, আৰু সাত্ত্বিক ভক্তি কৰ্মফলজনিত মদ শুদ্ধ কৰিবলৈ অৰ্পিত। তাৰ পাছত কপিলে শুদ্ধ-ভক্তিৰ লক্ষণ কয়—ভগৱানৰ নাম-গুণ শ্ৰৱণত স্বাভাৱিক, অবিচ্ছিন্ন আকর্ষণ, গংগাৰ সোঁতৰ দৰে সাগৰমুখী; শুদ্ধ ভক্তে পাঁচ প্ৰকাৰ মুক্তিও নোখোজে। সকলো জীৱত পৰমাত্মা দৰ্শন নকৰাকৈ কেৱল মন্দিৰ-আৰাধনা কৰিলে সেয়া অনুকৰণমাত্ৰ বুলি নিন্দা কৰা হয়; সত্য পূজা অদ্বেষ, সমদৃষ্টি আৰু সন্মানত প্ৰকাশ পায়। জীৱৰ ক্ৰম আৰু মানৱ-শ্ৰেষ্ঠতা বৰ্ণনা কৰি শুদ্ধ ভক্তক সৰ্বোত্তম বুলি স্থাপন কৰে। শেষত কালক ভগৱানৰ বিভূতি বুলি কোৱা হয়—অজ্ঞে তাক ভয় কৰে, আৰু বিশ্ব-ব্যৱস্থা তেওঁৰ ‘ভয়’তেই চলি থাকে।
Shlokas
Verse 1
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
দেৱহূতি ক’লে—হে প্ৰভু! সাঙ্কখ্য মতে আপুনি মহত্তত্ত্বাদি প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ লক্ষণ আৰু স্বৰূপ যথাৰ্থভাৱে বৰ্ণনা কৰিছে। এতিয়া সকলো দৰ্শনৰ পৰম লক্ষ্য ভক্তিযোগৰ পথটো মোক বিস্তাৰে ক’বলৈ কৃপা কৰক।
Verse 2
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
দেৱহূতি ক’লে—হে ভগৱান! সাঙ্কখ্যত যিদৰে কোৱা হৈছে, তেনেদৰেই আপুনি মহত্তত্ত্বাদি প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ লক্ষণ আৰু স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰিছে। সেয়ে, হে প্ৰভু, সকলো শাস্ত্ৰসাৰ ভক্তিযোগৰ পথ মোক বিস্তাৰে উপদেশ কৰক।
Verse 3
विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृती: ॥ ३ ॥
দেৱহূতি পুনৰ ক’লে—হে ভগৱান! যাৰ দ্বাৰা মানুহে সকলোফালে বৈৰাগ্য লাভ কৰে, সেইদৰে জীৱলোকত মোৰ নানাবিধ সংসৃতি—জন্ম-মৃত্যুৰ অবিৰত ধাৰা—বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰক; সেয়া শুনি আমি জাগতিক কৰ্মত অনাসক্ত হ’ব পাৰোঁ।
Verse 4
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतो: कुशलं जना: ॥ ४ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ ঈশ্বৰ-ৰূপৰ প্ৰতিনিধি সেই শাশ্বত কালৰ স্বৰূপো দয়া কৰি বৰ্ণনা কৰক; যাৰ প্ৰভাৱত সাধাৰণ লোক ধাৰ্মিক কৰ্মত কুশলভাৱে প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 5
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष- श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासी: किल योगभास्कर: ॥ ५ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি যোগ-ভাস্কৰ সূৰ্যৰ দৰে আবিৰ্ভূত হৈ বদ্ধ জীৱৰ শর্তবদ্ধ জীৱনৰ অজ্ঞান-অন্ধকাৰ আলোকিত কৰে। জ্ঞানচক্ষু নোখোলাৰ বাবে তেওঁলোকে আপোনাৰ আশ্ৰয়বিহীন হৈ সেই তমসত দীৰ্ঘকাল নিদ্ৰিত থাকে আৰু কৰ্মফলৰ জালত আবদ্ধ হৈ অতিশয় ক্লান্ত যেন দেখা যায়।
Verse 6
मैत्रेय उवाच इति मातुर्वच: श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनि: । आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दित: ॥ ६ ॥
শ্ৰীমৈত্ৰেয় ক’লে—হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! মহামুনি কপিলদেৱে নিজৰ মহিমাময়ী মাতৃৰ কোমল বাক্য প্ৰশংসা কৰি, কৰুণাত দ্ৰৱিত আৰু প্ৰসন্ন হৈ, এইদৰে ক’লে।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥
শ্ৰীভগৱান (কপিলদেৱ) ক’লে—হে ভামিনী! ভক্তিযোগ বহুবিধ; সাধকৰ স্বভাৱ আৰু গুণ অনুসাৰে তাৰ পথ ভিন্ন হয়, আৰু গুণ-মাৰ্গ অনুসাৰে মানুহৰ ভাবো বিভক্ত হয়।
Verse 8
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा । संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामस: ॥ ८ ॥
যি হিংসা, দম্ভ বা মাত্সৰ্যৰ উদ্দেশ্যে, ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ আৰু ভেদদৃষ্টিৰে মোৰ ভক্তি কৰে—তাৰ ভক্তি তামস বুলি গণ্য।
Verse 9
विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भाव: स राजस: ॥ ९ ॥
যি বিষয়ভোগ, যশ বা ঐশ্বৰ্যৰ কামনাৰে, ভেদভাব লৈ অর্চা-বিগ্ৰহ আদিত মোৰ পূজা কৰে—তাৰ ভক্তি ৰাজস।
Verse 10
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भाव: स सात्त्विक: ॥ १० ॥
কর্মফলৰ বন্ধন দূৰ কৰিবলৈ, বা পৰমেশ্বৰত কৰ্মফল অৰ্পণ কৰিবলৈ, ‘পূজা কৰাটো কৰ্তব্য’ এই ভাব লৈ, ভেদভাব ত্যাগ কৰি ভগৱানক আৰাধনা কৰা ভক্তৰ ভক্তি সাত্ত্বিক।
Verse 11
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
মোৰ নাম-গুণ শ্ৰৱণমাত্ৰেই, সকলোৰে হৃদয়-গুহাত অধিষ্ঠিত মোৰ প্ৰতি মনৰ গতি অবিচ্ছিন্ন হয়; যেনেকৈ গংগাজল স্বাভাৱিকভাৱে সাগৰৰ ফালে বয়, তেনেকৈ এই নিৰ্গুণ ভক্তিযোগৰ লক্ষণ।
Verse 12
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
পুৰুষোত্তম মোৰ প্ৰতি যি ভক্তি অহৈতুকী (কাৰণহীন) আৰু অব্যৱহিতা (অবাধ) হয়, তাকেই নিৰ্গুণ ভক্তিযোগৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 13
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना: ॥ १३ ॥
শুদ্ধ ভক্তসকলে মোৰ সেৱা ব্যতীত সালোক্য, সার্ষ্টি, সামীপ্য, সারূপ্য বা একত্ব—এমন কোনো মুক্তি, দিয়া হলেও, গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 14
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत: । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥
যাক ভক্তিযোগ বুলি কোৱা হয়, সেয়াই পৰম (আত্যন্তিক) অৱস্থা; ইয়াৰ দ্বাৰা ত্ৰিগুণ অতিক্ৰম কৰি জীৱ মোৰ দিব্য ভাবত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 15
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यश: ॥ १५ ॥
ভক্তে মহিমান্বিত স্বধৰ্ম নিষ্কামভাৱে পালন কৰিব লাগে; আৰু নিত্য, অতিহিংসা বর্জন কৰি, শাস্ত্ৰসম্মত ক্ৰিয়াযোগ (ভক্তিময় আচৰণ) সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 16
मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनै: । भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥
ভক্তে নিয়মিতভাৱে মোৰ মন্দিৰত মোৰ বিগ্ৰহৰ দৰ্শন কৰিব, মোৰ পদপদ্ম স্পৰ্শ কৰিব, পূজাৰ সামগ্ৰীৰে মোৰ আৰাধনা কৰিব আৰু স্তৱ-অভিবন্দনেৰে মোক বন্দনা কৰিব। সত্ত্বগুণ আৰু বৈৰাগ্যৰে সকলো জীৱত মোৰ ভাবনা দেখি তেওঁলোকক আধ্যাত্মিক ৰূপে চাব।
Verse 17
महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥
শুদ্ধ ভক্তে গুৰু আৰু আচার্যসকলক সৰ্বোচ্চ সন্মান দিব, দীন-দুখীয়াৰ প্ৰতি অনুকম্পা ৰাখিব, নিজৰ সমানসকলৰ সৈতে মৈত্ৰী কৰিব, আৰু যম-নিয়ম অনুসাৰে ইন্দ্ৰিয়সংযমসহ নিয়মবদ্ধ ভক্তিসেৱা কৰিব।
Verse 18
आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ १८ ॥
ভক্তে সদায় আধ্যাত্মিক বিষয় শুনিব লাগে আৰু প্ৰভুৰ পবিত্ৰ নাম সংকীৰ্তনত সময় ব্যয় কৰিব লাগে। তেওঁৰ আচৰণ সৰল আৰু সোজা হওক; কাৰো প্ৰতি দ্বেষ নৰাখি সকলোৰে সৈতে মৈত্ৰী ৰাখক, কিন্তু আধ্যাত্মিকভাৱে অগ্ৰসর নহোৱা লোকৰ সঙ্গ পৰিহাৰ কৰক।
Verse 19
मद्धर्मणो गुणैरेतै: परिसंशुद्ध आशय: । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥
মোৰ ধৰ্মৰ এই গুণসমূহে যাৰ অন্তঃকৰণ সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ হয়, সি কেৱল মোৰ নাম বা মোৰ দিব্য গুণ শুনামাত্ৰেই তৎক্ষণাৎ আকৃষ্ট হয় আৰু সহজে মোক লাভ কৰে।
Verse 20
यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥
যেনেকৈ বায়ুৰ ৰথে নিজৰ উৎসৰ পৰা সুগন্ধ বহন কৰি ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয়ক তৎক্ষণাৎ অনুভৱ কৰায়, তেনেকৈ ভক্তিযোগত সদা ৰত চিত্তই সৰ্বত্ৰ সমভাবে অৱস্থিত নিৰ্বিকাৰ পৰমাত্মাক গ্ৰহণ কৰে।
Verse 21
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थित: सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्य: कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥
মই সকলো জীৱত পৰমাত্মা ৰূপে সদায় অৱস্থিত। যিয়ে সৰ্বত্ৰ সেই পৰমাত্মাক অৱজ্ঞা কৰি কেৱল মন্দিৰৰ বিগ্ৰহ-আৰাধনা কৰে, সেয়া কেৱল অনুকৰণ।
Verse 22
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति स: ॥ २२ ॥
যিয়ে মোক সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অৱস্থিত পৰমাত্মা-ঈশ্বৰ বুলি নাজানে আৰু মূঢ়তাবশত কেৱল মন্দিৰৰ বিগ্ৰহ পূজা কৰে, সি যেন ছাইত আহুতি দিয়ে।
Verse 23
द्विषत: परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिन: । भूतेषु बद्धवैरस्य न मन: शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥
যিয়ে মোক সন্মান কৰে, কিন্তু আনৰ দেহৰ প্ৰতি দ্বেষ-ঈৰ্ষা পোষে আৰু ভেদদৃষ্টি ৰাখে, সি জীৱসমূহৰ প্ৰতি বৈৰ বেঁধি কেতিয়াও মনৰ শান্তি নাপায়।
Verse 24
अहमुच्चावचैर्द्रव्यै: क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिन: ॥ २४ ॥
হে নিষ্পাপ মাতৃ, উৎকৃষ্ট-নিকৃষ্ট দ্ৰব্য আৰু বিধিপূৰ্বক ক্ৰিয়াৰে অর্চাত মোৰ পূজা কৰিলেও, যিয়ে জীৱসমষ্টিক অৱমাননা কৰে, তাৰ পূজাত মই তুষ্ট নহওঁ।
Verse 25
अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥
নিজ নিয়ত কৰ্ম পালন কৰি, যেতিয়ালৈকে মানুহে মোক নিজৰ হৃদয়ত আৰু সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অৱস্থিত বুলি নাজানে, তেতিয়ালৈকে ঈশ্বৰ ৰূপে মোৰ অর্চা-আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 26
आत्मनश्च परस्यापि य: करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥
যি জনে নিজৰ আৰু আন জীৱৰ মাজত ভেদদৃষ্টিৰে পাৰ্থক্য কৰে, তাক মই মৃত্যুৰ দাহাগ্নিৰূপে মহাভয় দিওঁ।
Verse 27
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥
সেয়ে, সকলো ভূতৰ ভিতৰত তেওঁলোকৰ আত্মাৰূপে বাস কৰা মোক দান, সন্মান, মৈত্ৰী আৰু সমদৃষ্টিৰে আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 28
जीवा: श्रेष्ठा ह्यजीवानां तत: प्राणभृत: शुभे । त: सचित्ता: प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तय: ॥ २८ ॥
হে শুভ মাতৃ! জড় বস্তুতকৈ জীৱ শ্ৰেষ্ঠ; জীৱসমূহৰ ভিতৰত প্ৰাণলক্ষণ দেখুওৱা শ্ৰেষ্ঠ; তাতকৈ চেতনাবান শ্ৰেষ্ঠ; আৰু তাতকৈ ইন্দ্ৰিয়বৃত্তি বিকশিত থকা শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 29
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्य: प्रवरा रसवेदिन: । तेभ्यो गन्धविद: श्रेष्ठास्तत: शब्दविदो वरा: ॥ २९ ॥
ইন্দ্ৰিয়বোধ থকা সকলৰ ভিতৰত স্পৰ্শজ্ঞানীৰ তুলনাত ৰসজ্ঞানী শ্ৰেষ্ঠ; তাতকৈ গন্ধজ্ঞানী শ্ৰেষ্ঠ; আৰু তাতকৈ শব্দজ্ঞানী অধিক শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 30
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदत: । तेषां बहुपदा: श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
শব্দজ্ঞানীৰ তুলনাত ৰূপভেদজ্ঞানী শ্ৰেষ্ঠ; তাতকৈ ওপৰ-তল দাঁত থকা শ্ৰেষ্ঠ; তাত বহুপদী শ্ৰেষ্ঠ; তাৰ পিছত চতুষ্পদ; আৰু তাতকৈ দ্বিপদ মানুহ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 31
ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तम: । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्तत: ॥ ३१ ॥
মানৱসমাজত গুণ আৰু কৰ্ম অনুসাৰে বিভক্ত চতুৰ্বৰ্ণ ব্যৱস্থা শ্ৰেষ্ঠ; তাত ব্ৰাহ্মণ উত্তম। ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত বেদ অধ্যয়ন কৰা শ্ৰেষ্ঠ, আৰু বেদ অধ্যয়নকাৰীৰ মাজত যিজনে বেদৰ প্ৰকৃত তাত্পৰ্য জানে সিয়েই পৰম শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 32
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता तत: श्रेयान्स्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मन: ॥ ३२ ॥
বেদৰ তাত্পৰ্য জানোতাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ সেইজন, যিয়ে সকলো সংশয় ছেদন কৰিব পাৰে; তাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ স্বধৰ্ম কঠোৰভাৱে পালন কৰা। তাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ আসক্তিমুক্ত জন; আৰু সৰ্বোত্তম শুদ্ধ ভক্ত, যিয়ে ফলৰ আশা নকৰাকৈ ভক্তিসেৱা কৰে।
Verse 33
तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तर: । मय्यर्पितात्मन: पुंसो मयि संन्यस्तकर्मण: । न पश्यामि परं भूतमकर्तु: समदर्शनात् ॥ ३३ ॥
সেয়ে, যিজনে নিৰন্তৰ নিজৰ সকলো ক্ৰিয়া আৰু জীৱনৰ সকলো উদ্দেশ্য মোক অৰ্পণ কৰে, যাৰ আত্মা মোক সমৰ্পিত আৰু যাৰ কৰ্ম মোৰ মাজত ন্যস্ত—সমদৰ্শী সেই অকৰ্তাৰ চেয়ে মহানক মই নেদেখোঁ।
Verse 34
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥
এনে সিদ্ধ ভক্তে মনতে সকলো জীৱক গভীৰ সন্মানে প্ৰণাম কৰে, কিয়নো তাৰ দৃঢ় বিশ্বাস—ভগৱান ঈশ্বৰ প্ৰতিটো জীৱদেহত পৰমাত্মা ৰূপে প্ৰৱিষ্ট।
Verse 35
भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित: । ययोरेकतरेणैव पुरुष: पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥
হে মানৱী, মনুৰ কন্যা, মই ভক্তিযোগ আৰু যোগ—দুয়োটাই কৈছোঁ; এই দুয়োটাৰ যিকোনো এটাৰ দ্বাৰাই মানুহে পৰম পুৰুষৰ ধাম লাভ কৰিব পাৰে—বিশেষকৈ ভক্তিসেৱাৰ দ্বাৰা।
Verse 36
एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मण: परमात्मन: । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥
এইটো ভগৱানৰ নিত্য ৰূপ, যি ব্ৰহ্ম আৰু পৰমাত্মা নামে প্ৰসিদ্ধ। তেৱেঁই পৰম প্ৰধান পুৰুষ; তেঁওৰ সকলো কৰ্ম দিব্য আৰু আধ্যাত্মিক।
Verse 37
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥
ৰূপভেদ আৰু পৰিবর্তনৰ কাৰণ হোৱা যি দিব্য তত্ত্ব, তাক ‘কাল’ বুলি কোৱা হয়। মহত্তত্ত্ব আদি ভৌতিক প্ৰকাশত ভিন্নদৃষ্টি থকা লোকসকল সেই কালক ভয় কৰে।
Verse 38
योऽन्त: प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रय: । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ काल: कलयतां प्रभु: ॥ ३८ ॥
যি অন্তৰত প্ৰৱেশ কৰি সকলো জীৱৰ আশ্ৰয় হয় আৰু এটা জীৱৰ দ্বাৰা আন এটা জীৱৰ বিনাশ ঘটায়—সেই বিষ্ণুৱেই অধিযজ্ঞ; সেই-ই কালতত্ত্ব আৰু সৰ্বাধিপতি প্ৰভু।
Verse 39
न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धव: । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥
ভগৱানৰ বাবে কোনো বিশেষ প্ৰিয় নাই, কোনো দ্বেষ্য নাই, কোনো বান্ধৱো নাই। কিন্তু যিসকলে তেঁওক নাভুলি সজাগ থাকে, তেঁও তেওঁলোকৰ ভিতৰত প্ৰেৰণা দিয়ে; আৰু যিসকলে অসাৱধান হৈ তেঁওক ভুলি যায়, তেঁও তেওঁলোকক অন্ত কৰে।
Verse 40
यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥
ভগৱানৰ ভয়ত এই বতাহ বয়, তেঁওৰ ভয়ত সূৰ্য তাপে। তেঁওৰ ভয়ত দেৱে বৰষুণ বৰষায়, আৰু তেঁওৰ ভয়ত নক্ষত্ৰমণ্ডলী দীপ্ত হয়।
Verse 41
यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभि: सह । स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥
পৰম ভগৱানৰ ভয়ত গছ, লতা আৰু ঔষধি উদ্ভিদে নিজৰ নিজৰ ঋতুত ফুল ফোটায় আৰু ফল ধৰে।
Verse 42
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यत: । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥
পৰম ভগৱানৰ ভয়ত নদীবোৰ বয়, আৰু সাগৰ সীমা অতিক্ৰম নকৰে। তেওঁৰ ভয়তেই অগ্নি জ্বলে আৰু পৰ্বতসহ পৃথিৱী জলে ডুবি নাযায়।
Verse 43
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमादद: । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥
তেওঁৰ নিয়ন্ত্ৰণত আকাশে প্ৰাণীৰ বাবে অৱকাশ দিয়ে, য’ত অসংখ্য লোক স্থিত। তেওঁৰ পৰম নিয়মত বিৰাট দেহ সাত আৱৰণসহ বিস্তাৰিত হয়।
Verse 44
गुणाभिमानिनो देवा: सर्गादिष्वस्य यद्भयात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
পৰম ভগৱানৰ ভয়ত গুণাধিষ্ঠাতা দেৱতাসকলে সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰৰ কাৰ্য যুগে যুগে সম্পাদন কৰে; এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত তেওঁলোকৰ অধীন।
Verse 45
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥
সেই অনন্ত, সংহাৰক, অনাদি আৰু অব্যয় কাল ভগৱানৰ প্ৰতিনিধি। সি এজনৰ পৰা আনজনক জন্ম দি সৃষ্টিৰ কাৰ্য চলায় আৰু শেষত মৃত্যুৰ অধিপতি যমকো নাশ কৰি জগতৰ অন্ত ঘটায়।
Frequently Asked Questions
Kapila describes (1) tāmasika bhakti as worship colored by envy, pride, violence and anger; (2) rājasika bhakti as Deity worship pursued for enjoyment, fame, and opulence; and (3) sāttvika bhakti as worship where one offers results to the Lord to become free from fruitive intoxication. Beyond all three is śuddha-bhakti—unmotivated, uninterrupted attraction to hearing and glorifying the Lord.
Because worship that honors the Deity while disregarding the Lord’s presence as Paramātmā in every living being is incomplete and rooted in ignorance. Such a practitioner retains a separatist, inimical outlook; therefore the ritual does not truly please the Lord, who is equally situated in all hearts.
It illustrates natural, uninterrupted movement: as the Gaṅgā flows effortlessly toward the ocean, the purified mind flows toward hearing and glorifying the Lord without obstruction from material conditions, motives, or guṇa-based interruptions.
They are sālokya (same planet), sārṣṭi (same opulence), sāmīpya (proximity), sārūpya (similar form), and ekatva (oneness/merging). A pure devotee values loving service itself over any liberated status, accepting only what supports bhakti and refusing liberation as an end in itself.
Kāla is presented as a feature/representation of the Supreme Personality of Godhead that drives transformation, creation, and dissolution. Those who do not recognize time as the Lord’s potency fear it, whereas the wise see it as divine governance under Viṣṇu’s supreme control.