Adhyaya 26
Sāṅkhya: Categories of the Absolute Truth and the Unfolding of Creation (Tattva-vicāra)
কপিলদেৱে দেৱহূতীক উপদেশ দি থাকোঁতে, বন্ধনৰ নিৰ্ণয়ৰ পৰা আগবাঢ়ি তত্ত্বসমূহৰ সুসংগঠিত মানচিত্ৰ দাঙি ধৰে; যাৰ যথাৰ্থ জ্ঞান ভৌতিক আসক্তি ছিন্ন কৰে। তেওঁ প্ৰধান/প্ৰকৃতিক ত্ৰিগুণৰ সাম্যাৱস্থা আৰু তাৰ বিকাশৰূপে ব্যাখ্যা কৰে, ভূত-ইন্দ্ৰিয়সমষ্টি গণনা কৰে, আৰু কালক সমন্বয়কাৰী তত্ত্ব তথা ভগৱানৰ শক্তি বুলি কয়—যাৰ দ্বাৰা পৰিৱর্তন আৰু মৃত্যুভয় নিয়ন্ত্ৰিত হয়। ভগৱানে প্ৰকৃতিত বীজাধান কৰিলে মহত্তত্ত্ব উৎপন্ন হয়; তাত বাসুদেৱ-সদৃশ শুদ্ধ সত্ত্বৰ স্পষ্টতা প্ৰকাশ পায়; তাৰ পাছত অহংকাৰ ত্ৰিগুণভেদে প্ৰকাশ হৈ—সত্ত্বৰ পৰা মন, ৰজৰ পৰা বুদ্ধি আৰু ইন্দ্ৰিয়, তমৰ পৰা তন্মাত্ৰা আৰু মহাভূত—ক্ৰমে শব্দ→আকাশ→স্পৰ্শ→বায়ু→ৰূপ→অগ্নি→ৰস→জল→গন্ধ→পৃথিৱী ৰূপে বিকশিত হয়। তাৰ পিছত ভগৱান ব্রহ্মাণ্ডত প্ৰৱেশ কৰাত বিরাট্-পুৰুষৰ অংগ আৰু অধিদেৱতাসকল প্ৰকাশ পায়, কিন্তু অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা/চৈতন্য প্ৰৱেশ নকৰিলে বিশ্বদেহ জড়ই থাকে—কেৱল যান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াই জীৱন দিব নোৱাৰে। এই অধ্যায়ে সৃষ্টিতত্ত্ব আৰু দেহতত্ত্বৰ নিখুঁত ভিত্তিত ভক্তি, বৈৰাগ্য আৰু জ্ঞান স্থাপন কৰি পৰৱৰ্তী কপিলযোগৰ বাবে ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱান (কপিল) ক’লে: হে মাতা, এতিয়া মই তোমাক পৰমসত্যৰ বিভিন্ন তত্ত্বৰ পৃথক লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম; সেয়া জানিলে মানুহ প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহৰ প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 2
ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥
আত্মদৰ্শনৰ যি জ্ঞান পুৰুষৰ পৰম নিঃশ্ৰেয়সৰ বাবে, সেয়াই শ্ৰেষ্ঠ। মই তোমাক সেই জ্ঞান বৰ্ণনা কৰিম যিয়ে হৃদয়ৰ আসক্তিৰ গাঁঠি ছিন্ন কৰে।
Verse 3
अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥
পৰম পুৰুষ পৰমাত্মা অনাদি; তেওঁ প্ৰকৃতিৰ গুণৰ অতীত আৰু প্ৰকৃতিতকৈ পৰ। তেওঁ স্বয়ংজ্যোতি, অন্তৰ্ধাম; তেওঁৰ তেজে সমগ্ৰ বিশ্ব ধাৰিত।
Verse 4
स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥
সেই সর্বশক্তিমান বিভুৱে নিজৰ লীলাৰূপে, বিষ্ণু-সম্পৰ্কীয় ত্ৰিগুণময় দেৱী সূক্ষ্ম প্ৰকৃতিক স্বেচ্ছায় গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 5
गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥
ত্ৰিগুণে বিচিত্ৰ ৰূপ সৃষ্টি কৰা প্ৰকৃতি আৰু তদনুৰূপ জীৱ-ৰূপসমূহ দেখি, জীৱ তৎক্ষণাৎ মায়াৰ জ্ঞান-আবৰণ শক্তিত মোহিত হয়।
Verse 6
एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥
এইদৰে পৰাভিধ্যান (বিস্মৃতি)ৰ বাবে পুৰুষে প্ৰকৃতিৰ কৰ্তৃত্বক নিজৰ বুলি ধৰে; গুণে কৰা কৰ্মক সি আত্মাৰ কৰ্ম বুলি ভুলকৈ মানে।
Verse 7
तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥
ভৌতিক চেতনােই জীৱৰ সংসাৰ-বন্ধন আৰু পৰাধীনতাৰ কাৰণ। আত্মা অকৰ্তা, ঈশ্বৰৰ সাক্ষী আৰু স্বভাৱতে নিৰ্বিকাৰ হ’লেও শর্তবদ্ধ জীৱনে প্ৰভাৱ পেলায়।
Verse 8
कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥
কাৰ্য-কাৰণ আৰু কৰ্তৃত্বৰ ক্ষেত্ৰত কাৰণ হৈছে প্ৰকৃতি—এয়া পণ্ডিতসকলে জানে। কিন্তু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত থকা পুৰুষৰ সুখ-দুখৰ ভোগানুভৱ আত্মাই নিজে কৰে।
Verse 9
देवहूतिरुवाच प्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥
দেৱহূতিয়ে ক’লে: হে পুৰুষোত্তম ভগৱান, অনুগ্ৰহ কৰি পুৰুষ আৰু তেওঁৰ প্ৰকৃতি-শক্তিৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰক; কিয়নো প্ৰকাশ্য-অপ্ৰকাশ্য, সৎ-অসৎ সৃষ্টিৰ কাৰণ এই দুয়োটাই।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच यत्तत्त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: ত্ৰিগুণময় এই অব্যক্ত, নিত্য, সৎ-অসৎ স্বৰূপ কাৰণসমষ্টিক ‘প্ৰধান’ বোলা হয়। ই যেতিয়া প্ৰকাশিত অৱস্থাত থাকে, তেতিয়া তাক ‘প্ৰকৃতি’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 11
पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥
পাঁচ স্থূলভূত, পাঁচ তন্মাত্ৰা, চাৰ অন্তঃকৰণ, পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়—এই চৌব্বিশ তত্ত্বৰ সমষ্টিক ‘প্ৰাধানিক’ বুলি জনা যায়।
Verse 12
महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥
পাঁচ মহাভূত—পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু আৰু আকাশ। আৰু পাঁচ তন্মাত্ৰা—গন্ধ, ৰস, ৰূপ, স্পৰ্শ আৰু শব্দ—এইদৰে মোৰ মত।
Verse 13
इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥
ইন্দ্ৰিয় দহটা—শ্ৰোত্ৰ, ত্বক, দৃষ্টি, ৰসনা, নাসিকা; আৰু কৰ্মেন্দ্ৰিয়—বাক্, হাত, ভৰি, উপস্থ, পায়ু—এই দহ।
Verse 14
मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥
অন্তঃকৰণ মন, বুদ্ধি, অহংকাৰ আৰু চিত্ত—এই চাৰি ৰূপে অনুভৱ হয়। সিহঁতৰ ভেদ কেৱল ভিন্ন ভিন্ন কাৰ্যৰ দ্বাৰাই বুজা যায়।
Verse 15
एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥
এই সকলো সগুণ ব্ৰহ্ম হিচাপে গণ্য। সিহঁতৰ সংযোগ ঘটোৱা তত্ত্ব ‘কাল’ বুলি কোৱা হয়; তাক পঁচিশতম তত্ত্ব বুলি মই কৈছোঁ।
Verse 16
प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥
কিছুমানে কালে ভগৱানৰ পৌৰুষ-প্ৰভাৱ বুলি কয়; কিয়নো প্ৰকৃতিৰ সংস্পৰ্শলৈ গৈ অহংকাৰত বিমূঢ় কৰ্তা জীৱৰ ভিতৰত তাৰ পৰাই মৃত্যু-ভয় জাগে।
Verse 17
प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥
হে স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ কন্যা মাতৃ, প্ৰকৃতিৰ গুণ-সাম্যযুক্ত নিৰ্বিশেষ অব্যক্ত অৱস্থাত যি চাঞ্চল্য আনে, সেয়াই ভগৱান ‘কাল’; তেঁওৰ পৰা সৃষ্টিৰ আৰম্ভ হয়।
Verse 18
अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥
ভগৱান নিজৰ আত্মমায়াৰ দ্বাৰা সকলো তত্ত্ব সমন্বয় কৰি, অন্তৰত পুৰুষ (পৰমাত্মা) ৰূপে আৰু বাহিৰত কাল ৰূপে অৱস্থিত হৈ সত্ত্বসমূহৰ উপাদানসমূহ সুশৃঙ্খল কৰে।
Verse 19
दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥
বদ্ধ জীৱৰ দৈৱগতিয়ে প্ৰকৃতি ক্ষুব্ধ হ’লে, পৰম পুৰুষে নিজৰ অন্তৰঙ্গ শক্তিৰে নিজৰ যোনিৰূপ প্ৰকৃতিত বীজ (বীৰ্য) স্থাপন কৰে; তেতিয়া প্ৰকৃতিয়ে ‘হিৰণ্ময়’ নামৰ মহত্তত্ত্ব প্ৰসৱ কৰে।
Verse 20
विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥
এইদৰে বৈচিত্ৰ্য প্ৰকাশ কৰি, নিজৰ ভিতৰত সকলো বিশ্ব ধাৰণ কৰা, জগতৰ অঙ্কুৰ আৰু কূটস্থ তেজস্বী মহত্তত্ত্বে প্ৰলয়কালত দীপ্তি ঢাকি ধৰা তীব্ৰ অন্ধকাৰ—আত্মপ্ৰস্বাপন তমস—ক গ্ৰাস কৰে।
Verse 21
यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥
যি সত্ত্বগুণ নিৰ্মল আৰু শান্ত, ভগৱানৰ পদ উপলব্ধিৰ অৱস্থা, আৰু যাক ‘বাসুদেৱ’ নামৰ চিত্ত (চেতনা) বুলি কোৱা হয়—সেইটো মহত্তত্ত্বত প্ৰকাশ পায়।
Verse 22
स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥
মহত্তত্ত্ব প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত চিত্তৰ এই লক্ষণসমূহ একেলগে প্ৰকাশ পায়—স্বচ্ছতা, অবিকাৰিতা আৰু শান্ততা। যেনেকৈ মাটিৰ সংস্পৰ্শৰ আগতে পানী স্বভাৱতে নিৰ্মল, মধুৰ আৰু নিশ্চল থাকে, তেনেকৈ শুদ্ধ চৈতন্যৰ লক্ষণ সম্পূৰ্ণ প্ৰশান্তি, স্পষ্টতা আৰু অবিক্ষেপ।
Verse 23
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥
ভগৱানৰ শক্তিৰ পৰা উৎপন্ন মহত্তত্ত্ব বিকৃত হ’লে অহংকাৰ উদ্ভৱ হয়। ক্ৰিয়াশক্তি প্ৰধান এই অহংকাৰ ত্ৰিবিধ—বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক), তৈজস (ৰাজস) আৰু তামস। এই তিন প্ৰকাৰ অহংকাৰৰ পৰাই মন, জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু স্থূল মহাভূতসমূহ উৎপন্ন হয়।
Verse 24
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥
অহংকাৰৰ তিন ভেদ—বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক), তৈজস (ৰাজস) আৰু তামস—এই তিনৰ পৰাই মন, ইন্দ্ৰিয়সমূহ আৰু স্থূল মহাভূতসমূহ উৎপন্ন হয়। এই অহংকাৰ ভগৱানৰ শক্তিজাত মহত্তত্ত্বৰ বিকাৰৰ পৰা প্ৰকাশ পায়।
Verse 25
सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥
যাক সহস্ৰশিৰা সাক্ষাৎ অনন্ত ভগৱান বুলি কোৱা হয়, সেই পুৰুষেই ‘সঙ্কর্ষণ’ নামে প্ৰসিদ্ধ; আৰু তেওঁেই ভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ ৰূপে ব্যাপ্ত।
Verse 26
कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥
অহংকাৰৰ লক্ষণ—কৰ্তৃত্ব, কৰণত্ব (উপকৰণ-ভাব) আৰু কাৰ্যত্ব। গুণৰ প্ৰভাৱত সেই অহংকাৰ সাত্ত্বিকত শান্ত, ৰাজসত ঘোৰ/সক্ৰিয়, আৰু তামসত বিমূঢ়/জড় বুলি কোৱা হয়।
Verse 27
वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥
সত্ত্বগুণীয় অহংকাৰৰ বিকাৰৰ পৰা মন-তত্ত্ব জন্মে; সংকল্প‑বিকল্পৰ দ্বাৰাই তাতেই কামনা উৎপন্ন হয়।
Verse 28
यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥
জীৱৰ মন ‘অনিরুদ্ধ’ নামে জনা যায়—ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ পৰম অধীশ্বৰ। তেওঁৰ ৰূপ শৰৎকালৰ নীল পদ্মৰ দৰে শ্যাম; যোগীয়ে ধীৰে ধীৰে সাধনাৰে তেওঁক লাভ কৰে।
Verse 29
तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥
ৰজোগুণীয় অহংকাৰৰ বিকাৰৰ পৰা, হে সাধ্বী, বুদ্ধি-তত্ত্ব জন্মে। বস্তু দেখা দিলে তাৰ স্বৰূপ নিৰ্ণয় কৰা আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহক সহায় কৰা—এই বুদ্ধিৰ কাৰ্য।
Verse 30
संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥
সংশয়, বিপৰ্যাস (ভ্ৰম), নিশ্চয়, স্মৃতি আৰু নিদ্ৰা—নিজ নিজ ভিন্ন কাৰ্য অনুসাৰে—বুদ্ধিৰ পৃথক লক্ষণ বুলি কোৱা হয়।
Verse 31
तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥
ৰজোগুণীয় অহংকাৰৰ পৰা দুবিধ ইন্দ্ৰিয় জন্মে—কর্মেন্দ্ৰিয় আৰু জ্ঞানেন্দ্ৰিয়। কর্মেন্দ্ৰিয় প্ৰাণশক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, আৰু জ্ঞানেন্দ্ৰিয় বুদ্ধিৰ বিজ্ঞানশক্তিৰ ওপৰত।
Verse 32
तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥
তমোগুণীয়া অহংকাৰ ভগৱানৰ বীৰ্যশক্তিৰে উদ্দীপ্ত হ’লে শব্দ-তন্মাত্ৰ প্ৰকাশ পালে; সেই শব্দৰ পৰাই আকাশ আৰু শব্দগ্ৰাহী শ্ৰোত্ৰেন্দ্ৰিয় উৎপন্ন হ’ল।
Verse 33
अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥
তত্ত্বজ্ঞ পণ্ডিতসকলে কয়—শব্দ অৰ্থৰ আশ্ৰয়, দৃষ্টিৰ আড়ালত থকা বক্তাৰ উপস্থিতিৰ লিংগ, আৰু আকাশৰ সূক্ষ্ম তন্মাত্ৰ-স্বৰূপ।
Verse 34
भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥
আকাশ তত্ত্বৰ কাৰ্য-লক্ষণ এই যে ই সকলো জীৱৰ বাহ্য-আন্তৰিক অৱস্থিতিৰ বাবে অৱকাশ দিয়ে আৰু প্ৰাণ, ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ ক্ৰিয়াক্ষেত্ৰৰ আধাৰ হয়।
Verse 35
नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥
শব্দ-তন্মাত্ৰৰ পৰা উৎপন্ন আকাশ কালগতিৰ প্ৰেৰণাত বিকৃত হ’লে স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰ প্ৰকাশ পালে; তাৰ পৰা বায়ু আৰু স্পৰ্শগ্ৰাহী ত্বকেন্দ্ৰিয় প্ৰধানভাৱে উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 36
मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥
মৃদুতা, কঠিনতা, শীতলতা আৰু উষ্ণতা—এইবোৰ স্পৰ্শৰ বিশেষ গুণ; আৰু স্পৰ্শক বায়ুৰ সূক্ষ্ম তন্মাত্ৰ-স্বৰূপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 37
चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥
বায়ুৰ কৰ্ম হ’ল গতি ঘটোৱা, মিশ্ৰণ কৰা, শব্দ আদি বিষয়লৈ পৌঁছাত সহায় কৰা, আৰু সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ কাৰ্য্যৰ বাবে নেতৃত্ব আৰু আধাৰ হোৱা।
Verse 38
वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥
বায়ু আৰু স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰাৰ সংযোগত, দেৱ-প্ৰেৰণা অনুসাৰে নানা ৰূপ প্ৰকাশ পায়। সেই ৰূপৰ বিকাশৰ পৰা তেজ (অগ্নি) উদ্ভৱ হয়, আৰু চকুৱে বৰ্ণসহ ৰূপ উপলব্ধি কৰে।
Verse 39
द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥
হে সাধ্বী মাতৃ, ৰূপৰ লক্ষণ পৰিমাপ/আকৃতি, গুণ আৰু ব্যক্তিগত স্বাতন্ত্র্যৰ দ্বাৰা বুজা যায়। অগ্নিৰ ৰূপ তাৰ তেজ, অৰ্থাৎ দীপ্তিৰ দ্বাৰা উপলব্ধ হয়।
Verse 40
द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥
অগ্নিৰ কাৰ্য্যসমূহ—আলো দিয়া, ৰান্ধা, জীর্ণ কৰোৱা, শীত নাশ কৰা, শুকোৱা/বাষ্পীভৱন ঘটোৱা, আৰু ক্ষুধা-তৃষ্ণা তথা খোৱা-পোৱা প্ৰবৃত্তি জগোৱা।
Verse 41
रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥
ৰূপ-তন্মাত্ৰাৰ সৈতে তেজ (অগ্নি) বিকাৰিত হোৱাত, দেৱ-চোদনাৰে ৰস-তন্মাত্ৰ উদ্ভৱ হ’ল। ৰসৰ পৰা জল প্ৰকাশ পালে আৰু ৰসগ্ৰাহী জিহ্বাও প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 42
कषायो मधुरस्तिक्त: कट्वम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥
ৰস স্বভাৱতে এক হলেও, ভৌতিক দ্ৰব্যৰ সংযোগ আৰু বিকাৰৰ ফলত ই কষায়, মধুৰ, তিক্ত, কটু, আম্ল আৰু লৱণ আদি বহু ৰূপে বিভক্ত হয়।
Verse 43
क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥
জলৰ লক্ষণ—অন্য বস্তু ভিজোৱা, মিশ্ৰণ জমাট বাঁধানো, তৃপ্তি দিয়া, প্ৰাণধাৰণ আৰু পুষ্টি, বস্তু কোমল কৰা, তাপ আঁতৰোৱা, জলাশয় সদায় ভৰাই ৰখা আৰু তৃষ্ণা নিবারণে সতেজতা দিয়া।
Verse 44
रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥
জল যেতিয়া ৰস-তন্মাত্ৰাৰ সৈতে দেৱীয় বিধানত বিকাৰপ্ৰাপ্ত হয়, তেতিয়া তাৰ পৰা গন্ধ-তন্মাত্ৰা উৎপন্ন হয়; তাৰ পাছত পৃথিৱী আৰু ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয় প্ৰকাশ পায়, যাৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ সুবাস নানা ভাবে অনুভৱ হয়।
Verse 45
करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥
গন্ধ স্বভাৱতে এক, কিন্তু সংযুক্ত দ্ৰব্যৰ অংশ-অনুপাতৰ ভেদত ই মিশ্ৰ, দুৰ্গন্ধ, সুগন্ধ, মৃদু, তীব্ৰ, আম্ল আদি বহু ৰূপে পৰিণত হয়।
Verse 46
भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥
পৃথিৱীৰ কাৰ্য-লক্ষণ—পৰম ব্ৰহ্মৰ ৰূপ গঢ়া, বাসস্থান নিৰ্মাণ, ঘট আদি ধাৰণ-পাত্ৰ সাজি তোলা; অৰ্থাৎ পৃথিৱী সকলো তত্ত্ব আৰু সকলো জীৱগুণৰ আধাৰ আৰু পোষণস্থান।
Verse 47
नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥
যি ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয় আকাশৰ বিশেষ গুণ ‘শব্দ’, তাক শ্ৰোত্ৰ (শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়) বোলা হয়; আৰু যাৰ বিষয় বায়ুৰ বিশেষ গুণ ‘স্পৰ্শ’, তাক স্পৰ্শেন্দ্ৰিয় (ত্বক) বুলি জনা যায়।
Verse 48
तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥
যি ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয় তেজৰ বিশেষ গুণ ‘ৰূপ’, তাক চক্ষু (দৃষ্টি) বোলা হয়। যাৰ বিষয় জলৰ বিশেষ গুণ ‘ৰস’, তাক ৰসনা (জিহ্বা) বুলি জনা যায়। আৰু যাৰ বিষয় পৃথিৱীৰ বিশেষ গুণ ‘গন্ধ’, তাক ঘ্ৰাণ (নাসিকা) বোলা হয়।
Verse 49
परस्य दृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥
কাৰণ নিজৰ কাৰ্যত সমন্বয়ৰূপে থাকিবলৈ, আগৰ লক্ষণ পাছৰ ভিতৰতে দেখা যায়; সেয়েহে সকলো ভূততত্ত্বৰ বিশেষতা কেৱল পৃথিৱীতেই স্পষ্টভাৱে উপলব্ধ হয়।
Verse 50
एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥
যেতিয়া মহত্তত্ত্ব আদি এই সাত বিভাগ পৃথক আৰু অসংহত আছিল, তেতিয়া জগতৰ আদিভগৱান কাল, কৰ্ম আৰু প্ৰকৃতি-গুণসহ তাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 51
ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥
তাৰ পিছত ভগৱানৰ সান্নিধ্যত উদ্দীপ্ত হৈ পৰস্পৰে যুক্ত হোৱা সেই সাত তত্ত্বৰ পৰা এটা অচেতন অণ্ড উদ্ভৱ হ’ল; সেই অণ্ডৰ পৰাই প্ৰসিদ্ধ বিরাট্ পুৰুষ প্ৰকাশ পালে।
Verse 52
एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥
এই ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড ভৌতিক শক্তিৰ বিশেষ প্ৰকাশ বুলি কোৱা হয়। জল, বায়ু, অগ্নি, আকাশ, অহংকাৰ আৰু মহত্তত্ত্বৰ আৱৰণসমূহ ক্ৰমে ক্ৰমে আগৰটোৰ তুলনাত দহগুণকৈ ডাঠ হৈ বৃদ্ধি পাই একে ঘেৰি ৰাখে; বাহিৰফালে প্ৰধান দ্বাৰা আৱৃত। এই অণ্ডৰ ভিতৰত ভগৱান হৰিৰ বিরাট্-ৰূপ আছে, যাৰ অঙ্গৰূপে চতুৰ্দশ লোকবিন্যাস বিদ্যমান।
Verse 53
हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥
জলত শয়ন কৰি থকা সেই সোণালী অণ্ডকোষৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ ভগৱান বিরাট্-পুৰুষ তাত প্ৰৱেশ কৰি তাক বহু বিভাগত বিভক্ত কৰিলে।
Verse 54
निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥
প্ৰথমে তেওঁৰ ভিতৰত মুখ প্ৰকাশ পালে; তাৰ পিছত বাক্-ইন্দ্ৰিয় (ৱাণী) উদ্ভৱ হ’ল আৰু তাৰ সৈতে অগ্নিদেৱ—সেই ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিষ্ঠাতা। তাৰ পাছত দুটা নাসিকা প্ৰকাশ পালে; তাত ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণ—জীৱনবায়ু—উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 55
घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥
ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয়ৰ পিছত তাৰ অধিষ্ঠাতা বায়ুদেৱ প্ৰকাশ পালে। তাৰ পাছত বিরাট্-ৰূপত দুটা চকু প্ৰকাশ পালে আৰু তাত দৃষ্টিশক্তি-ইন্দ্ৰিয় উদ্ভৱ হ’ল। তাৰ পিছত দৃষ্টিৰ অধিষ্ঠাতা সূৰ্যদেৱ প্ৰকাশ পালে। তাৰ পাছত দুটা কাণ প্ৰকাশ পালে; তাত শ্ৰোত্ৰেন্দ্ৰিয় আৰু তাৰ সৈতে দিশাসমূহৰ দিগ্-দেৱতাসকল প্ৰকাশ পালে।
Verse 56
निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥
তাৰ পিছত বিরাট্-পুৰুষে নিজৰ ত্বক প্ৰকাশ কৰিলে; তাৰ পৰা ৰোম, গোঁফ আৰু দাড়ি আদি প্ৰকাশ পালে। তাৰ পাছত সকলো ঔষধি আৰু উদ্ভিদ প্ৰকাশ পালে; আৰু তাৰ পিছত তেওঁৰ জননেন্দ্ৰিয়ো প্ৰকাশ পালে।
Verse 57
रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥
তাৰ পিছত ৰেতঃ (প্ৰজনন-শক্তি) আৰু জলৰ অধিদেৱতা প্ৰকাশ পালে। তাৰপিছত গুদ প্ৰকাশ পালে; গুদৰ পৰা অপান, আৰু অপানৰ সৈতে সৰ্বলোকভয়ংকৰ মৃত্যুদেৱ প্ৰকাশ পালে।
Verse 58
हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥
তাৰপিছত প্ৰভুৰ বিরাট্ৰূপৰ দুটা হাত প্ৰকাশ পালে; সিহঁতৰ সৈতে ধৰা-এৰি দিয়া শক্তি, আৰু তাৰপিছত স্বৰাট ইন্দ্ৰ প্ৰকাশ পালে। তাৰপিছত দুটা পা প্ৰকাশ পালে; সিহঁতৰ সৈতে গমন-ক্রিয়া, আৰু তাৰপিছত হৰি (বিষ্ণু) প্ৰকাশ পালে।
Verse 59
नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥
তাৰপিছত বিরাট্দেহৰ নাড়ীবোৰ প্ৰকাশ পালে আৰু সিহঁতৰ পৰা লোহিত অৰ্থাৎ ৰক্ত উৎপন্ন হ’ল। তাৰপিছত নদীবোৰ (নাড়ীৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেৱতা) প্ৰকাশ পালে, আৰু তাৰপিছত উদৰ প্ৰকাশ পালে।
Verse 60
क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥
তাৰপিছত ক্ষুধা আৰু পিপাসা উদয় হ’ল; সিহঁতৰ পিছত সাগৰসমূহ প্ৰকাশ পালে। তাৰপিছত হৃদয় প্ৰকাশ পালে, আৰু হৃদয়ৰ পিছত মন উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 61
मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥
মনৰ পিছত চন্দ্ৰ প্ৰকাশ পালে। তাৰপিছত বুদ্ধি প্ৰকাশ পালে, আৰু বুদ্ধিৰ পিছত গিৰাং পতি ব্ৰহ্মা প্ৰকাশ পালে। তাৰপিছত অহংকাৰ প্ৰকাশ পালে আৰু তাৰপিছত ৰুদ্ৰ (শিৱ) প্ৰকাশ পালে; আৰু ৰুদ্ৰৰ পিছত চিত্ত আৰু চৈত্য—চেতনাৰ অধিদেৱতা—প্ৰকাশ পালে।
Verse 62
एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥
এইদৰে প্ৰকাশিত দেৱতা আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিষ্ঠাতা দেৱসকলে নিজৰ উৎপত্তিৰ আধাৰ বিৰাট্-পুৰুষক জগাবলৈ ইচ্ছা কৰিলে। কিন্তু নোৱাৰি, তেওঁক জাগ্ৰত কৰিবলৈ ক্ৰমে ক্ৰমে পুনৰ তেওঁৰ দেহৰ ৰন্ধ্ৰসমূহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 63
वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥
অগ্নিদেৱ বাক্-ইন্দ্ৰিয়সহ তেওঁৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি বিৰাট্-পুৰুষ নুঠিল। তাৰ পাছত বায়ুদেৱ ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয়সহ তেওঁৰ নাসিকাত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি বিৰাট্-পুৰুষ জাগ্ৰত নহ’ল।
Verse 64
अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥
সূৰ্যদেৱ দৃষ্টেন্দ্ৰিয়সহ তেওঁৰ চকুত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি বিৰাট্-পুৰুষ নুঠিল। তেনেদৰে দিশাসকলৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতাসকলে শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়সহ তেওঁৰ কাণত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি তেওঁ নুঠিল।
Verse 65
त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥
ত্বকৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা আৰু ঔষধি-লতা-গছ ৰোমসহ তেওঁৰ ত্বকত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি বিৰাট্-পুৰুষ নুঠিল। তাৰ পাছত জলৰ অধিষ্ঠাতা দেৱ প্ৰজননশক্তিসহ তেওঁৰ জননেন্দ্ৰিয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি তেওঁ নুঠিল।
Verse 66
गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥
মৃত্যুদেৱ অপানবায়ুসহ তেওঁৰ গুদত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি বিৰাট্-পুৰুষ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত নহ’ল। ইন্দ্ৰদেৱ ধৰা-এৰা কৰাৰ শক্তিসহ তেওঁৰ হাতত প্ৰৱেশ কৰিলে; তথাপি বিৰাট্-পুৰুষ নুঠিল।
Verse 67
विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥
বিষ্ণু গমনশক্তিসহ নিজৰ চৰণত প্ৰৱেশ কৰিলে, তথাপি বিৰাট্-পুৰুষ তেতিয়াও উঠিল নাছিল। ৰক্ত আৰু প্ৰবাহশক্তিসহ নাড়ী আৰু নদীবোৰ প্ৰৱেশ কৰিলে, তথাপি সেই বিশ্বদেহ নচলিল।
Verse 68
क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥
ক্ষুধা-তৃষাসহ সমুদ্ৰ তেওঁৰ উদৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, তথাপি বিৰাট্ উঠিল নাছিল। মনসহ চন্দ্ৰদেৱ হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে, তথাপি বিৰাট্ জাগিল নাছিল।
Verse 69
बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥
বুদ্ধিসহ ব্ৰহ্মাও হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে, তথাপি বিৰাট্ উঠিল নাছিল। অহংকাৰসহ ৰুদ্ৰও হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে, তথাপি বিৰাট্ নচলিল।
Verse 70
चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥
কিন্তু যেতিয়া চৈত্য অন্তৰ্যামী ক্ষেত্ৰজ্ঞ চিত্তসহ হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়াই সেই বিৰাট্-পুৰুষ কাৰণজলৰ পৰা উঠিল।
Verse 71
यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥
যেনে শুই থকা মানুহক প্ৰাণ, ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু বুদ্ধি—তাৰ আশ্ৰয়তে চলিলেও—নিজ বলত জগাব নোৱাৰে; পৰমাত্মাৰ সহায়তাহে সি জাগে।
Verse 72
तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥
সেয়ে, যোগপ্ৰবৃত্ত বুদ্ধিৰে, ভক্তি, বৈৰাগ্য আৰু জ্ঞানৰ দ্বাৰা বিবেচনা কৰি, এই দেহত থাকিলেও দেহাতীত পৰমাত্মাক অন্তৰত ধ্যান কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Kāla is presented as the mixing/activating factor that coordinates transformation among the elements and triggers the agitation of neutral pradhāna into manifest creation. It also becomes the experiential basis of fear of death when the soul identifies with false ego. In Bhāgavata theism, time is not merely physical duration; it is a potency through which the Supreme governs change while remaining transcendent.
Ahaṅkāra emerges from mahat-tattva and divides by the guṇas: from sattvic ego comes manas (mind, associated with Aniruddha); from rajasic ego arise buddhi (intelligence) and the ten senses (jñānendriyas and karmendriyas); from tamasic ego arise the tanmātras and then the gross elements in sequence—sound→ether, touch→air, form→fire, taste→water, odor→earth—along with their corresponding sense capacities.
The episode teaches that presiding deities and functional organs can exist as a complete system yet remain inert without the presence of Paramātmā, the ultimate animator. This reinforces the Bhāgavata’s hierarchy: material and cosmic mechanisms operate only when empowered by the Lord within, so liberation likewise depends on turning toward that Supersoul through bhakti, detachment, and realized knowledge.
Kapila links cosmic functions to Viṣṇu-tattva expansions: the threefold ahaṅkāra is identified with Saṅkarṣaṇa (connected with Ananta), and the mind is identified with Aniruddha, the ruler of the senses. The intent is theological integration—showing that even the categories of Sāṅkhya ultimately rest on and are governed by the Supreme Person’s expansions.