Adhyaya 25
Kapila’s Devotional Sāṅkhya: Sādhu-saṅga, Bhakti-yoga, and Fearlessness in the Supreme Shelter
বিদুৰ–মৈত্ৰেয় সংলাপত কৰ্দম মুনিৰ প্ৰস্থানৰ পাছত মৈত্ৰেয় পৰিৱেশ বৰ্ণনা কৰে—দেৱহূতিৰ আধ্যাত্মিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ কপিলদেৱ বিন্দু-সৰোবৰ তীৰত অৱস্থান কৰে। ব্ৰহ্মাৰ আশ্বাস স্মৰণ কৰি দেৱহূতি ইন্দ্ৰিয়-ক্ষোভ আৰু মিথ্যা অহংকাৰজনিত দুখ প্ৰকাশ কৰি অজ্ঞানৰ পৰা উদ্ধাৰকাৰী একমাত্ৰ প্ৰভুক শৰণ লয়। কপিলদেৱ পৰম যোগ ব্যাখ্যা কৰে—যি যোগে জীৱৰ সৈতে ভগৱানৰ সংযোগ স্থাপিত হয় আৰু দ্বন্দ্বৰ পৰা বৈৰাগ্য জন্মে; তেওঁ গুণাকর্ষিত বদ্ধ চেতনা আৰু ভগৱদাশ্ৰিত মুক্ত চেতনাৰ ভেদ, কাম-লোভ শুদ্ধিৰ কথা কয়। তাৰ পাছত সাধু-লক্ষণ আৰু সাধু-সঙ্গৰ মহিমা—শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনে ভগৱদ্গুণত স্থিৰ আসক্তি পক্ব হৈ শুদ্ধ ভক্তিত পৰিণত হয়। দেৱহূতিৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰশ্নত কপিল ভক্তিৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব বুজায়—ই সূক্ষ্ম দেহ লয় কৰে, পৃথক প্ৰচেষ্টা নোহোৱাকৈ মুক্তি দিয়ে, আৰু ভক্তক কেৱল সেৱাৰ আকাঙ্ক্ষাত স্থিত কৰে। শেষত প্ৰভুৱেই নিৰ্ভয় আশ্ৰয়; লোকপালসকলেও তেওঁৰ ভয়ত কৰ্তব্য কৰে, আৰু তেওঁৰ চৰণত নিবেদিত যোগীসকলে এই জীৱনতেই সিদ্ধি আৰু ভগৱৎসঙ্গ লাভ কৰে—পৰৱৰ্তী সাংখ্য বিস্তাৰৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच कपिलस्तत्त्वसंख्याता भगवानात्ममायया । जात: स्वयमज: साक्षादात्मप्रज्ञप्तये नृणाम् ॥ १ ॥
শ্ৰী শৌনকে ক’লে—ভগৱান অজ হ’লেও, নিজৰ অন্তৰংগ মায়াশক্তিৰে কপিল মুনিৰূপে স্বয়ং অৱতীৰ্ণ হ’ল, মানৱজাতিৰ কল্যাণৰ বাবে আত্মতত্ত্বৰ জ্ঞান প্ৰচাৰ কৰিবলৈ।
Verse 2
न ह्यस्य वर्ष्मण: पुंसां वरिम्ण: सर्वयोगिनाम् । विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसव: ॥ २ ॥
শৌনকে ক’লে—ভগৱানতকৈ অধিক জানোতা কোনো নাই; সকলো যোগীৰ মাজত তেখেততকৈ অধিক পূজ্য বা পৰিপক্ব যোগীও নাই। তেখেতেই বেদৰ অধিপতি; তেখেতৰ কথা শ্ৰৱণ কৰাই ইন্দ্ৰিয়ৰ সত্য আনন্দ।
Verse 3
यद्यद्विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया । तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय ॥ ३ ॥
সেয়ে, স্বেচ্ছাস্বৰূপ ভগৱানে নিজৰ অন্তৰংগ মায়াশক্তিৰে যি যি লীলা সম্পাদন কৰে, সেই সকলো কীৰ্তনীয় কাৰ্য মোৰ দৰে শ্ৰদ্ধাৱানৰ বাবে সঠিকভাৱে বৰ্ণনা কৰি কোৱা।
Verse 4
सूत उवाच द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा । प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदित: ॥ ४ ॥
শ্ৰী সূত গোস্বামীয়ে ক’লে—বিদুৰৰ তত্ত্বজ্ঞান-সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্নত প্ৰেৰিত আৰু প্ৰসন্ন হৈ, ব্যাসদেৱৰ বন্ধু মহর্ষি মৈত্রেয় বিদুৰক এইদৰে ক’লে।
Verse 5
मैत्रेय उवाच पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातु: प्रियचिकीर्षया । तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीद्भगवान् कपिल: किल ॥ ५ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—কর্দম মুনি অৰণ্যলৈ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত, মাতৃ দেৱহূতিক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ভগৱান কপিল বিন্দু-সৰোবৰাৰ তীৰত অৱস্থান কৰিলে।
Verse 6
तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् । स्वसुतं देवहूत्याह धातु: संस्मरती वच: ॥ ६ ॥
পৰম তত্ত্বৰ পথ দেখুৱাব পৰা ভগৱান কপিল নিষ্কামভাৱে শান্ত হৈ আসীন আছিল। তেওঁক সন্মুখত দেখি দেৱহূতিয়ে ব্ৰহ্মাৰ বচন স্মৰণ কৰি কপিলক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 7
देवहूतिरुवाच निर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतर्षणात् । येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तम: प्रभो ॥ ७ ॥
দেৱহূতিয়ে ক’লে—হে প্ৰভু! অসৎ ইন্দ্ৰিয়-তৃষ্ণাৰ পৰা মই অতি বেছি নিৰ্বিণ্ণ। এই ইন্দ্ৰিয়-উত্তেজনাৰ বাবেই, হে স্বামী, মই অজ্ঞানৰ অন্ধ গহ্বৰত পতিত হৈছোঁ।
Verse 8
तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् । सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८ ॥
হে আদ্য প্ৰভু, দুষ্পাৰ অন্ধ তমসৰ পাৰলৈ লৈ যোৱা একমাত্ৰ উপায় আপুনি। আপুনিই মোৰ সত্যচক্ষু; বহু জন্মৰ অন্তত কেৱল আপোনাৰ অনুগ্ৰহতে মই আপোনাক লাভ কৰিছোঁ।
Verse 9
य आद्यो भगवान् पुंसामीश्वरो वै भवान् किल । लोकस्य तमसान्धस्य चक्षु: सूर्य इवोदित: ॥ ९ ॥
আপুনি সকলো জীৱৰ আদ্য ভগৱান আৰু পৰম ঈশ্বৰ। জগতৰ অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিবলৈ আপুনি সূৰ্যৰ দৰে উদিত হৈছে, প্ৰভু।
Verse 10
अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि । योऽवग्रहोऽहंममेतीत्येतस्मिन् योजितस्त्वया ॥ १० ॥
এতিয়া, হে দেৱ! মোৰ এই মহামোহ দূৰ কৰিবলৈ আপুনি কৃপা কৰক। ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ এই মিথ্যা অহংকাৰৰ বন্ধনত আপোনাৰ মায়াই মোক জড়াই ৰাখিছে।
Verse 11
तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरो: कुठारम् । जिज्ञासयाहं प्रकृते: पूरुषस्य नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥
দেৱহূতি ক’লে—হে শৰণ্য প্ৰভু, মই আপোনাৰ পদপদ্মত শৰণ লৈছোঁ; আপুনিয়েই একমাত্ৰ আশ্ৰয়। আপুনি সংসাৰ-বৃক্ষ কাটিব পৰা কুঠাৰ। সেয়ে মই সদ্ধৰ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আপোনাক প্ৰণাম কৰি, প্ৰকৃতি–পুৰুষ আৰু নাৰী–পুৰুষৰ সম্পৰ্ক বিষয়ে জিজ্ঞাসা কৰোঁ।
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं निशम्य पुंसामपवर्गवर्धनम् । धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गति- र्बभाष ईषत्स्मितशोभितानन: ॥ १२ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—নিজ মাতৃৰ নিৰ্দোষ আত্মসিদ্ধিৰ আকাঙ্ক্ষা আৰু পুৰুষসকলৰ অপৱৰ্গ বৃদ্ধি কৰা প্ৰশ্ন শুনি ভগৱানে অন্তৰত তাক অভিনন্দন কৰিলে। তাৰপিছত মৃদু হাসিৰে শোভিত মুখে আত্মসাক্ষাৎকাৰী সাধুসকলৰ পথ ব্যাখ্যা কৰিলে।
Verse 13
श्रीभगवानुवाच योग आध्यात्मिक: पुंसां मतो नि:श्रेयसाय मे । अत्यन्तोपरतिर्यत्र दु:खस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—জীৱৰ পৰম মঙ্গলৰ বাবে, ভগৱান আৰু জীৱাত্মাৰ সম্পৰ্কৰ সৈতে জড়িত যি অধ্যাত্ম-যোগ, সেয়াই মোৰ মতে শ্ৰেষ্ঠ যোগ; কিয়নো তাত ভৌতিক সুখ আৰু দুখ দুয়োটাৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ বৈৰাগ্য জন্মে।
Verse 14
तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुरानघे । ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम् ॥ १४ ॥
হে নিষ্পাপ মাতৃ, এতিয়া মই তোমাক সেই প্ৰাচীন যোগ ক’ম, যি মই আগতে শুনিবলৈ ইচ্ছুক মহর্ষিসকলক কৈছিলোঁ। সেই যোগ সকলো অংগত নিপুণ—সৰ্বদিশে উপযোগী আৰু আচৰণযোগ্য।
Verse 15
चेत: खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् । गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५ ॥
জীৱৰ চেতনা-ই তাৰ বন্ধন আৰু মুক্তিৰ কাৰণ বুলি কোৱা হয়। সেই চেতনা প্ৰকৃতিৰ গুণত আসক্ত হ’লে বন্ধন; আৰু সেই চেতনা পৰম পুৰুষ ভগৱানত অনুৰক্ত হ’লে মুক্তিচেতনাত স্থিত হয়।
Verse 16
अहंममाभिमानोत्थै: कामलोभादिभिर्मलै: । वीतं यदा मन: शुद्धमदु:खमसुखं समम् ॥ १६ ॥
‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ এই দেহাভিমানৰ পৰা জন্ম লোৱা কাম-লোভ আদি মল যেতিয়া সম্পূৰ্ণ আঁতৰি যায়, তেতিয়া মন শুদ্ধ হয় আৰু সুখ-দুখৰ ওপৰত সমভাৱে স্থিত হয়।
Verse 17
तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृते: परम् । निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥
তেতিয়া জীৱে নিজকে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত থকা শুদ্ধ আত্মা—নিৰন্তৰ স্বয়ংজ্যোতি, অতি সূক্ষ্ম হলেও অখণ্ড—ৰূপে দেখে।
Verse 18
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना । परिपश्यत्युदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥
ভক্তিযুক্ত, জ্ঞান-ৱৈৰাগ্যসম্পন্ন আত্মাই সকলোকে যথাৰ্থ দৃষ্টিৰে দেখে; সি প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি উদাসীন হয় আৰু মায়াৰ প্ৰভাৱ তাৰ ওপৰত ক্ষীণ হয়।
Verse 19
न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिव: पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥
অখিলাত্মা ভগৱানত ভক্তিযোগ নথাকিলে কোনো যোগীৰেই ব্ৰহ্মসিদ্ধি নহয়; মঙ্গলময় পথ একমাত্ৰ ভক্তিয়েই।
Verse 20
प्रसङ्गमजरं पाशमात्मन: कवयो विदु: । स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २० ॥
পণ্ডিতসকলে জানে যে জড় বিষয়ৰ প্ৰতি আসক্তি জীৱৰ অজৰ পাশ; কিন্তু সেই একে আসক্তি সাধু-ভক্তৰ প্ৰতি নিবদ্ধ হলে মোক্ষদ্বাৰ মুকলি হয়।
Verse 21
तितिक्षव: कारुणिका: सुहृद: सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रव: शान्ता: साधव: साधुभूषणा: ॥ २१ ॥
সাধুৰ লক্ষণ—তেওঁ সহিষ্ণু, কৰুণাময় আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি মিত্ৰভাবসম্পন্ন। তেওঁৰ কোনো শত্ৰু নাই; তেওঁ শান্ত, শাস্ত্ৰনিষ্ঠ আৰু উত্তম গুণে ভূষিত।
Verse 22
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवा: ॥ २२ ॥
এনে সাধুসকলে অনন্যভাৱে প্ৰভুত দঢ় ভক্তি কৰে। প্ৰভুৰ বাবে তেওঁলোকে অন্য কৰ্ম-বন্ধন আৰু সংসাৰৰ স্বজন-বন্ধু তথা পৰিচয়ৰ সম্পৰ্কো ত্যাগ কৰে।
Verse 23
मदाश्रया: कथा मृष्टा:शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतस: ॥ २३ ॥
মোৰ আশ্ৰয়ত থকা সাধুসকলে মোৰ মধুৰ কথামৃত শুনে আৰু কয়ে। তেওঁলোকৰ চিত্ত সদায় মোৰ লীলাত নিবিষ্ট থাকাত নানা ভৌতিক তাপে তেওঁলোক দগ্ধ নহয়; সংসাৰদুখে তেওঁলোকক স্পৰ্শ নকৰে।
Verse 24
त एते साधव: साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिता: । सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्य: सङ्गदोषहरा हि ते ॥ २४ ॥
হে সাধ্বী মাতৃ, এই মহাভক্ত সাধুসকল সকলো আসক্তিৰ পৰা মুক্ত। তুমি এনে পবিত্ৰজনৰ সঙ্গ বিচাৰিবা, কিয়নো তেওঁলোকৰ সঙ্গ জড়াসক্তিৰ দোষ নাশ কৰে।
Verse 25
सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायना: कथा: । तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति ॥ २५ ॥
শুদ্ধ ভক্তৰ সঙ্গত ভগৱানৰ লীলা আৰু কাৰ্যৰ কথা হৃদয় আৰু কৰ্ণৰ বাবে অমৃতসম ৰসায়ন হৈ উঠে। সেই ৰস পোষণ কৰিলে মুক্তিপথত ক্ৰমে শ্ৰদ্ধা, ৰতি (আসক্তি) আৰু ভক্তি উদয় হয়।
Verse 26
भक्त्या पुमाञ्जातविराग ऐन्द्रियाद् दृष्टश्रुतान्मद्रचनानुचिन्तया । चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गै: ॥ २६ ॥
ভক্তসঙ্গত ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত হৈ আৰু প্ৰভুৰ লীলাৰ নিৰন্তৰ চিন্তনত মনুষ্যই ইহলোক-পরলোকৰ ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য লাভ কৰে। এই কৃষ্ণচেতনাৰ সহজ যোগমাৰ্গত স্থিত হলে মনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।
Verse 27
असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन । योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे ॥ २७ ॥
প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহৰ সেৱাত নলাগি, বৈৰাগ্যত বিকশিত জ্ঞান বৃদ্ধি কৰি আৰু যি যোগত মন সদায় পৰম পুৰুষ ভগৱানৰ ভক্তিসেৱাত অৰ্পিত থাকে সেই যোগ অনুশীলন কৰিলে, মানুহে এই জীৱনতেই মোৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে; কিয়নো মইয়ে পৰম পুৰুষ, পৰম সত্য।
Verse 28
देवहूतिरुवाच काचित्त्वय्युचिता भक्ति: कीदृशी मम गोचरा । यया पदं ते निर्वाणमञ्जसान्वाश्नवा अहम् ॥ २८ ॥
দেৱহূতি ক’লে—হে প্ৰভু, মোৰ বাবে উপযুক্ত আৰু মোৰ সাধ্য ভক্তি কেনেকুৱা? যাৰ দ্বাৰা মই সহজে আৰু তৎক্ষণাৎ আপোনাৰ পদ্মপদৰ সেৱা লাভ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 29
यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदित: । कीदृश: कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम् ॥ २९ ॥
আপুনি যি যোগক ভগৱদাশ্ৰিত আৰু সংসাৰ-অন্তকাৰী বুলি কৈছে, সেই যোগৰ স্বৰূপ কি? তাৰ কিমান অংগ আছে? আৰু কোন কোন উপায়ে সেই উৎকৃষ্ট যোগৰ তত্ত্ববোধ হয়—দয়া কৰি কওক।
Verse 30
तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात् ॥ ३० ॥
হে হৰি, এই সকলো মোক যথাযথভাৱে বুজাই দিয়া। মোৰ বুদ্ধি মন্দ আৰু মই নাৰী; সেয়ে পৰম সত্য বুজা মোৰ বাবে কঠিন। কিন্তু আপোনাৰ অনুগ্ৰহে আপুনি বুজাই দিলে মই সহজে বুজি আধ্যাত্মিক আনন্দ লাভ কৰিম।
Verse 31
मैत्रेय उवाच विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजात: । तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति सांख्यं प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥
শ্ৰী মৈত্ৰেয় ক’লে—মাতৃৰ বাক্য শুনি ভগৱান কপিলে তেখেতৰ অভিপ্ৰায় বুজিলে আৰু নিজৰ দেহৰ পৰা জন্ম হোৱা মাতৃৰ প্ৰতি কৰুণাৰে ভৰি উঠিল। তাৰ পাছত তেওঁ পৰম্পৰাপ্ৰাপ্ত সাংখ্য-তত্ত্ব উপদেশ দিলে, যি ভক্তিসেৱা আৰু যোগানুভূতিৰ সংমিশ্ৰ পথ।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्ति: स्वाभाविकी तु या । अनिमित्ता भागवती भक्ति: सिद्धेर्गरीयसी ॥ ३२ ॥
ভগৱান কপিলে ক’লে—ইন্দ্ৰিয়সমূহ দেৱতাসকলৰ গুণ-চিহ্নৰ প্ৰতীক, আৰু সিহঁতৰ স্বাভাৱিক প্ৰবৃত্তি বেদবিধি অনুসাৰে কৰ্ম কৰা। ইন্দ্ৰিয় যেনেকৈ দেৱতাৰ প্ৰতিনিধি, মন তেনেকৈ পৰমাত্মাৰ প্ৰতিনিধি; তাৰ স্বাভাৱিক ধৰ্ম সেৱা। সেই সেৱাভাৱ যেতিয়া নিৰ্হেতুকভাৱে ভগৱানৰ ভাগৱতী ভক্তিত নিবদ্ধ হয়, তেতিয়া সেয়া মোক্ষসিদ্ধিতকৈও শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 33
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥
ভক্তিয়ে পৃথক প্ৰচেষ্টা নকৰাকৈয়ে জীৱৰ সূক্ষ্ম দেহাৱৰণ সোনকালে ক্ষয় কৰে, যেনেকৈ জঠৰাগ্নিয়ে খোৱা অন্ন হজম কৰে।
Verse 34
नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्पादसेवाभिरता मदीहा: । येऽन्योन्यतो भागवता: प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥
যিসকল শুদ্ধ ভক্ত মোৰ পদপদ্মৰ সেৱাত আসক্ত আৰু মোৰ লীলাকৰ্মত নিয়োজিত, তেওঁলোকে মোৰ সৈতে একাত্মতা কামনা নকৰে। তেওঁলোকে ভাগৱত হৈ পৰস্পৰ সঙ্গত মোৰ লীলা আৰু পৰাক্ৰম সদায় মহিমা কৰে।
Verse 35
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्त: प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५ ॥
হে মা, মোৰ সৎভক্তসকলে মোৰ ৰূপৰ প্ৰসন্ন মুখ আৰু প্ৰভাতসূৰ্য সদৃশ অৰুণ নয়ন সদায় দৰ্শন কৰে। তেওঁলোকে মোৰ নানাবিধ দিব্য, মঙ্গলময়, বৰপ্ৰদ ৰূপ দেখিবলৈ আকুল হয় আৰু মোৰ সৈতে মধুৰ, প্ৰিয় বাক্যত কথাও কয়।
Verse 36
तैर्दर्शनीयावयवैरुदार- विलासहासेक्षितवामसूक्तै: । हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्ति- रनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते ॥ ३६ ॥
প্ৰভুৰ মনোহৰ অঙ্গসৌন্দৰ্য, উদাৰ লীলা, মধুৰ হাঁহি, আকৰ্ষক দৃষ্টি আৰু প্ৰীতিকৰ বাক্য দেখা-শুনাত শুদ্ধ ভক্তৰ চিত্ত হৰণ হয়। ইন্দ্ৰিয়সমূহ অন্য বিষয়ৰ পৰা মুক্ত হৈ ভক্তিসেৱাত লীন হয়; সেয়ে অনিচ্ছা থাকিলেও পৃথক প্ৰচেষ্টা নকৰাকৈয়ে সি মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 37
अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता- मैश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ ३७ ॥
যি ভক্ত মোৰ চিন্তাত সম্পূৰ্ণ লীন, সি সত্যলোক আদি উচ্চ লোকৰ শ্ৰেষ্ঠ বৰো কামনা নকৰে; যোগজ অষ্ট সিদ্ধিও নচায়; বৈকুণ্ঠ-ৰাজ্যৰো লালসা নাথাকে। তথাপি আকাঙ্ক্ষাহীন হৈও সি এই জীৱনতেই মোৰ প্ৰদত্ত সকলো মঙ্গল আশীৰ্বাদ উপভোগ কৰে।
Verse 38
न कर्हिचिन्मत्परा: शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेति: । येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरु: सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥
মোৰ পৰায়ণ, শান্তস্বভাৱ ভক্তসকল কেতিয়াও নষ্ট নহয়; অস্ত্ৰে তেওঁলোকৰ দিব্য ঐশ্বৰ্য নাশ কৰিব নোৱাৰে, সময়ৰ পৰিৱর্তনেও তাক ধ্বংস কৰিব নোৱাৰে। যিসকলে মোক প্ৰিয় আত্মা, পুত্ৰ, বন্ধু, গুৰু, উপকাৰী আৰু ইষ্টদেৱ ৰূপে গ্ৰহণ কৰে, তেওঁলোক কেতিয়াও নিজৰ প্ৰাপ্তিৰ পৰা বঞ্চিত নহয়।
Verse 39
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
যি ভক্ত এই লোক আৰু পৰলোকৰ কামনা, আৰু দেহ-সম্পৰ্কীয় ধন, সন্তান, পশু, ঘৰ আদি সকলো আশা ত্যাগ কৰি, অন্য সকলো আশ্ৰয় এৰি, সৰ্বব্যাপী বিশ্বনাথ মোক অনন্য ভক্তিৰে ভজে—তাক মই জন্ম-মৃত্যুৰ পাৰলৈ লৈ যাওঁ।
Verse 40
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
যি ভক্ত এই লোক আৰু পৰলোকৰ কামনা, আৰু দেহ-সম্পৰ্কীয় ধন, সন্তান, পশু, ঘৰ আদি সকলো আশা ত্যাগ কৰি, অন্য সকলো আশ্ৰয় এৰি, সৰ্বব্যাপী বিশ্বনাথ মোক অনন্য ভক্তিৰে ভজে—তাক মই জন্ম-মৃত্যুৰ পাৰলৈ লৈ যাওঁ।
Verse 41
नान्यत्र मद्भगवत: प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मन: सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते ॥ ४१ ॥
মইয়েই প্ৰধান-পুরুষেশ্বৰ, সকলো জীৱৰ পৰমাত্মা আৰু সৃষ্টিৰ আদিকাৰণ; মোক এৰি অন্য আশ্ৰয় ল’লে জন্ম-মৃত্যুৰ ভয়ংকৰ ভয় কেতিয়াও নোহোৱা নহয়।
Verse 42
मद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति मद्भयात् ॥ ४२ ॥
মোৰ ভয়তেই এই বতাহ বয়, মোৰ ভয়তেই সূৰ্য তাপে; মোৰ ভয়তেই ইন্দ্ৰ বৰষুণ দিয়ে, মোৰ ভয়তেই অগ্নি দহে, আৰু মোৰ ভয়তেই মৃত্যু নিজৰ কৰ্তব্য কৰি ফুৰে।
Verse 43
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिन: । क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम् ॥ ४३ ॥
জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যযুক্ত ভক্তিযোগত নিয়োজিত যোগীসকলে নিজৰ নিত্য কল্যাণৰ বাবে মোৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লয়; তেতিয়া তেওঁলোকে নিৰ্ভয়ে ভগৱদ্ধামত প্ৰৱেশৰ যোগ্য হয়।
Verse 44
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां नि:श्रेयसोदय: । तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम् ॥ ४४ ॥
এই জগতত মানুহৰ পৰম মঙ্গল লাভৰ উপায় মাথোঁ এইটুকুই—তীব্ৰ ভক্তিযোগে মনক মোৰ মাজত অৰ্পণ কৰি স্থিৰ কৰা; ইহাই জীৱনৰ চূড়ান্ত সিদ্ধিৰ একমাত্ৰ পথ।
Frequently Asked Questions
Devahūti approaches Kapila because she recognizes sense agitation and false ego as the cause of her fall into ignorance. She seeks a direct remedy for identification with body and relations—asking for the knowledge and practice that cut the ‘tree of material existence.’ Her appeal is framed as śaraṇāgati: Kapila is her ‘transcendental eye’ attained after many births, and only His instruction can dispel the darkness of avidyā.
Kapila defines the highest yoga as the system that relates the individual soul to the Supreme Lord and yields the living entity’s ultimate benefit by generating detachment from material happiness and distress. In practice, it is yoga whose mind-fixation and renunciation are powered by devotional service (bhakti); without bhakti, self-realization remains incomplete.
A sādhu is described as tolerant, merciful, friendly to all beings, free from enmity, peaceful, scripturally grounded, and unwavering in devotional service. Sādhu-saṅga is emphasized because it redirects the jīva’s powerful attachment: material attachment binds, but attachment to self-realized devotees opens liberation. In their association, kṛṣṇa-kathā becomes pleasing, purifies the heart, fixes attraction, and matures into real bhakti.
Kapila explains that bhakti dissolves the subtle body—mind, intelligence, and ego—without separate effort, like digestion by gastric fire. As the devotee becomes absorbed in the Lord’s form, words, and pastimes, other sense engagements fade; liberation arises as a byproduct of exclusive service rather than as an independently pursued goal.
The passage asserts the Lord’s absolute supremacy (aiśvarya): cosmic forces and administrators function within His law, so the wind blows, the sun shines, Indra sends rain, fire burns, and death operates ‘out of fear’—meaning under His inviolable governance. The theological point is practical: only shelter in Him grants abhaya (fearlessness) beyond birth and death.