Adhyaya 24
Kapila’s Advent: Brahmā’s Confirmation, the Marriage of the Nine Daughters, and Kardama’s Renunciation
পূৰ্ব প্ৰসঙ্গত দেৱহূতিৰ বৈৰাগ্যভৰা আবেদন শুনি কৰ্দম মুনি বিষ্ণুৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰে তেওঁক সান্ত্বনা দিয়ে—ভগৱান তেওঁৰ গৰ্ভত অৱতৰি ব্ৰহ্মজ্ঞান উপদেশ দি হৃদয়গ্ৰন্থি ছেদন কৰিব। দেৱহূতি দীঘলীয়া সময় ভক্তিৰে আৰাধনা কৰে; তেতিয়া ভগৱান কপিল ৰূপে প্ৰকট হয় আৰু দেৱগণে সংগীত, পুষ্পবৃষ্টি, মঙ্গলধ্বনিত উৎসৱ কৰে। ব্ৰহ্মা ঋষিসকলৰ সৈতে আহি অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য—লুপ্ত সাঙ্কখ্য-যোগৰ পুনৰুজ্জীৱন—বুজি পায় আৰু গুৰু-আজ্ঞা তথা পিতৃবচন পালন কৰা বাবে কৰ্দমক প্ৰশংসা কৰে। তেওঁ কৰ্দমক নিৰ্দেশ দিয়ে যে নিজৰ ন’টা কন্যাৰ বিবাহ ন’জন ঋষিৰ সৈতে দি প্ৰজাবৃদ্ধি কৰিব আৰু গৃহস্থধৰ্মক বিশ্ব-ৱিসৰ্গৰ সৈতে সংযোগ কৰিব। ব্ৰহ্মা গ’লে কৰ্দম বিবাহসমূহ সম্পন্ন কৰি নবজাত প্ৰভুৰ চৰণত শৰণ লয়, তেওঁৰ দিব্য ৰূপ, কাল-গুণাতীত পৰমত্ব কীৰ্তন কৰি সন্ন্যাস বিচাৰে। কপিল অনুমতি দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে—মোক্ষৰ বাবে ভৌতিক কামনা নিবৃত্তিৰ হেতু তেওঁ হেৰোৱা সাঙ্কখ্য শিক্ষা দিব। কৰ্দম মৌনী পৰিব্ৰাজক হৈ সৰ্বত্ৰ পৰমাত্মা দৰ্শন কৰি ভগৱদ্ধামৰ পথ লাভ কৰে; পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত দেৱহূতিৰ প্ৰতি কপিলোপদেশৰ ভূমিকা স্থাপন হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनि: । दयालु: शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে নিৰ্বেদভৰা বাক্য কোৱা, মনুৰ প্ৰশংসনীয় কন্যা দেৱহূতিলৈ, ভগৱান বিষ্ণুৰ বাণী স্মৰণ কৰি, দয়ালু মুনি কৰ্দমে এইদৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 2
ऋषिरुवाच मा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते । भगवांस्तेऽक्षरो गर्भमदूरात्सम्प्रपत्स्यते ॥ २ ॥
ঋষিয়ে ক’লে—হে ৰাজকন্যা, নিজকে লৈ হতাশ নহ’বা; তুমি নিন্দাৰহিত আৰু প্ৰশংসনীয়। অচ্যুত ভগৱান শীঘ্ৰেই তোমাৰ গৰ্ভত পুত্ৰৰূপে প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 3
धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च । तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥ ३ ॥
তুমি পবিত্ৰ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিছা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। সেয়ে ইন্দ্ৰিয়-সংযম, নিয়ম, তপস্যা আৰু ধন-দানৰ দ্বাৰা, শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰভুক ভজ।
Verse 4
स त्वयाराधित: शुक्लो वितन्वन्मामकंयश: । छेत्ता ते हृदयग्रन्थिमौदर्यो ब्रह्मभावन: ॥ ४ ॥
তোমাৰ আৰাধনাত সন্তুষ্ট সেই পৰম শুদ্ধ ভগৱানে মোৰ যশ বিস্তাৰ কৰিব; ঔদাৰ্যৰে ব্ৰহ্মজ্ঞান উপদেশ দি, পুত্ৰৰূপে আহি তোমাৰ হৃদয়-গ্ৰন্থি ছেদ কৰিব।
Verse 5
मैत्रेय उवाच देवहूत्यपि संदेशं गौरवेण प्रजापते: । सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थमभजद्गुरुम् ॥ ५ ॥
শ্ৰী মৈত্রেয় ক’লে—দেৱহূতিয়ে প্ৰজাপতি কৰ্দমৰ নিৰ্দেশ গৌৰৱ আৰু পূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত কূটস্থ জগদ্গুৰু পৰম পুৰুষক ভজিবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
तस्यां बहुतिथे काले भगवान्मधुसूदन: । कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६ ॥
বহু বছৰ পাৰ হোৱাৰ পিছত ভগৱান মধুসূদনে কৰ্দমৰ বীৰ্যত প্ৰৱেশ কৰি দেৱহূতিৰ গৰ্ভত অৱতীৰ্ণ হ’ল; যেনে যজ্ঞত কাঠৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ হয়।
Verse 7
अवादयंस्तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघना: । गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा ॥ ७ ॥
সেই সময় আকাশত ঘনঘন মেঘৰ দৰে দেৱতাসকলে বাদ্য বজালে; গন্ধৰ্বসকলে প্ৰভুৰ মহিমা গালে, আৰু অপ্সৰাসকলে আনন্দে নৃত্য কৰিলে।
Verse 8
पेतु: सुमनसो दिव्या: खेचरैरपवर्जिता: । प्रसेदुश्च दिश: सर्वा अम्भांसि च मनांसि च ॥ ८ ॥
প্ৰভুৰ আবিৰ্ভাৱৰ সময়ত আকাশত স্বচ্ছন্দে উৰা দেৱতাসকলে দিব্য পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে। সকলো দিশ, সকলো জল আৰু সকলোৰে মন পৰম সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 9
तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् । स्वयम्भू: साकमृषिभिर्मरीच्यादिभिरभ्ययात् ॥ ९ ॥
তাৰ পিছত স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা মৰীচি আদি ঋষিসকলৰ সৈতে সৰস্বতী নদীৰে পৰিবেষ্টিত কৰ্দম মুনিৰ আশ্ৰমস্থানলৈ গ’ল।
Verse 10
भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् । तत्त्वसंख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानज: स्वराट् ॥ १० ॥
হে শত্রুহন! অজ আৰু জ্ঞানলাভত প্ৰায় স্বাধীন ব্ৰহ্মাই বুজিলে যে দেবহূতিৰ গৰ্ভত বিশুদ্ধ সত্ত্বগুণৰ অংশৰূপে পৰব্ৰহ্ম ভগৱানৰ এক অংশ সাঙ্কখ্য-যোগৰ সম্পূৰ্ণ তত্ত্বজ্ঞান বুজাবলৈ আবিৰ্ভূত হৈছে।
Verse 11
सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् । प्रहृष्यमाणैरसुभि: कर्दमं चेदमभ्यधात् ॥ ११ ॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই বিশুদ্ধ চিত্তে আৰু আনন্দিত ইন্দ্ৰিয়সহ ভগৱানক—অৱতাৰকাৰ্য সম্পাদন কৰিব খোজা—সন্মানসহ পূজা কৰি কৰ্দম (আৰু দেবহূতি)-ক এইদৰে ক’লে।
Verse 12
ब्रह्मोवाच त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकत: । यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान्मानद मानयन् ॥ १२ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে তাত কৰ্দম! তুমি বিনা কপটে মোৰ বাক্য শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰিছা; সেয়েহে তুমি মোক যথাৰ্থভাৱে পূজা কৰিছা। মই যি যি নিৰ্দেশ দিছিলোঁ, তুমি সেয়া পালন কৰি মোক সন্মানিত কৰিছা।
Verse 13
एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकै: । बाढमित्यनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वच: ॥ १३ ॥
পুত্ৰসকলে পিতৃসেৱা ঠিক এই পৰিমাণেই কৰিব লাগে। পিতা বা গুৰুৰ আদেশক গভীৰ সন্মানে ‘হয়, প্ৰভু’ বুলি মান্য কৰিব লাগে।
Verse 14
इमा दुहितर: सत्यस्तव वत्स सुमध्यमा: । सर्गमेतं प्रभावै: स्वैर्बृंहयिष्यन्त्यनेकधा ॥ १४ ॥
হে বৎস, তোমাৰ এই সুমধ্যমা কন্যাসকল নিশ্চয়েই অতি সতি আৰু পতিব্ৰতা। তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ বংশধৰদ্বাৰা এই সৃষ্টিক নানা প্ৰকাৰে বৃদ্ধি কৰিব।
Verse 15
अतस्त्वमृषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि । आत्मजा: परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥ १५ ॥
সেয়ে আজি তুমি তোমাৰ কন্যাসকলক তেওঁলোকৰ স্বভাৱ আৰু ৰুচি অনুসাৰে শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকলক অৰ্পণ কৰা; আৰু এইদৰে জগতত তোমাৰ যশ বিস্তাৰ কৰা।
Verse 16
वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीर्णं स्वमायया । भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने ॥ १६ ॥
হে কৰ্দম, মই জানো যে আদি পুরুষোত্তম ভগৱান নিজৰ অন্তৰঙ্গ মায়াৰে অৱতীৰ্ণ হৈ প্ৰকাশ পাইছে। তেওঁ জীৱসকলৰ ইষ্টদাতা, আৰু এতিয়া কপিল মুনিৰ দেহ ধাৰণ কৰিছে।
Verse 17
ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणामुद्धरन् जटा: । हिरण्यकेश: पद्माक्ष: पद्ममुद्रापदाम्बुज: ॥ १७ ॥
শাস্ত্ৰজ্ঞান আৰু তাৰ ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান-যোগে কপিল মুনি—সুৱৰ্ণ কেশ, পদ্মনয়ন আৰু পদ্মচিহ্নাঙ্কিত পদপদ্মধাৰী—এই জগতত কৰ্মবাসনাৰ গভীৰ মূল সমূলে উচ্ছেদ কৰিব।
Verse 18
एष मानवि ते गर्भं प्रविष्ट: कैटभार्दन: । अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति ॥ १८ ॥
হে মনুৰ কন্যা দেৱহূতি! কৈটভ-বধকাৰী সেই পৰম পুৰুষ এতিয়া তোমাৰ গৰ্ভত প্ৰৱিষ্ট হৈছে। তেওঁ অবিদ্যা আৰু সংশয়ৰ গাঁঠ ছিঙি পৃথিৱীত সৰ্বত্ৰ বিচৰণ কৰিব।
Verse 19
अयं सिद्धगणाधीश: साङ्ख्याचार्यै: सुसम्मत: । लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धन: ॥ १९ ॥
তোমাৰ পুত্ৰ সিদ্ধগণৰ অধীশ্বৰ হ’ব। সাঙ্কখ্য-জ্ঞান প্ৰচাৰক আচার্যসকলে তেওঁক সন্মান কৰিব; আৰু লোকত ‘কপিল’ নামে খ্যাত হৈ তোমাৰ কীৰ্তি বৃদ্ধি কৰিব।
Verse 20
मैत्रेय उवाच तावाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारै: सहनारद: । हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययौ ॥ २० ॥
শ্ৰীমৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে তেওঁলোকক আশ্বস্ত কৰি, ‘হংস’ নামে পৰিচিত জগত্স্ৰষ্টা ব্ৰহ্মা, চাৰ কুমাৰ আৰু নাৰদসহ হংসবাহনত আৰূঢ় হৈ ত্ৰিধামৰ পৰম লোকলৈ গ’ল।
Verse 21
गते शतधृतौ क्षत्त: कर्दमस्तेन चोदित: । यथोदितं स्वदुहितृ: प्रादाद्विश्वसृजां तत: ॥ २१ ॥
হে ক্ষত্তা (বিদুৰ)! শতধৃতি ব্ৰহ্মা গ’ল পাছত, তেওঁৰ আদেশ অনুসৰি কৰ্দম মুনিয়ে যিদৰে কোৱা হৈছিল তেনেদৰে নিজৰ ন’জনী কন্যাক বিশ্বত প্ৰজা সৃষ্টিকাৰী ন’জন মহর্ষিক দান কৰিলে।
Verse 22
मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥
কর্দম মুনিয়ে কন্যা কলাক মৰীচিক, অনসূয়াক অত্রিক, শ্রদ্ধাক অঙ্গিৰাক আৰু হবিৰ্ভূক পুলস্ত্যক দিলে। গতিক পুলহক, পতিব্ৰতা ক্ৰিয়াক ক্ৰতুক, খ্যাতিক ভৃগুক আৰু অৰুন্ধতীক বসিষ্ঠক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 23
मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥
কৰ্দম মুনিয়ে নিজৰ কন্যা কলাক মৰীচিক, আৰু অনসূয়াক অত্রিক দিলে। তেওঁ শ্রদ্ধাক অঙ্গিৰাক আৰু হবিৰ্ভূক পুলস্ত্যক সমৰ্পণ কৰিলে। গতিক পুলহক, পতিব্ৰতা ক্রিয়াক ক্রতুক, খ্যাতিক ভৃগুক আৰু অৰুন্ধতীক বসিষ্ঠক দিলে।
Verse 24
अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते । विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥ २४ ॥
তেওঁ অথৰ্বাক শান্তি দিলে, যাৰ দ্বাৰা যজ্ঞ সুশৃঙ্খলভাৱে বিস্তাৰিত আৰু সম্পন্ন হয়। এইদৰে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বিবাহ সম্পন্ন কৰি, তেওঁলোকক পত্নীসহ পালন-পোষণ কৰিলে।
Verse 25
ततस्त ऋषय: क्षत्त कृतदारा निमन्त्र्य तम् । प्रातिष्ठन्नन्दिमापन्ना: स्वं स्वमाश्रममण्डलम् ॥ २५ ॥
হে ক্ষত্তা (বিদুৰ), বিবাহ সম্পন্ন কৰি সেই ঋষিসকলে কৰ্দমৰ পৰা বিদায় লৈ, আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ, প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ আশ্ৰমমণ্ডললৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 26
स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥
কৰ্দম মুনিয়ে যেতিয়া জানিলে যে দেৱগণৰ শ্ৰেষ্ঠ, ত্ৰিযুগ ভগৱান বিষ্ণু অৱতীৰ্ণ হৈছে, তেতিয়া তেওঁ একান্ত স্থানত তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 27
अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलै: । कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवता: ॥ २७ ॥
কৰ্দম মুনিয়ে ক’লে— আহা! নিজৰ দুষ্কর্মৰ ফলত জড়বন্ধনত আবদ্ধ হৈ নৰকত দহি থকা জীৱসকলৰ প্ৰতি, বহু কালৰ পাছত, এই জগতৰ দেৱতাসকল নিশ্চয়েই প্ৰসন্ন হৈছে।
Verse 28
बहुजन्मविपक्वेन सम्यग्योगसमाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतय: शून्यागारेषु यत्पदम् ॥ २८ ॥
বহু জন্মৰ পৰিপক্ব সাধনা আৰু সম্পূৰ্ণ যোগ-সমাধিৰ দ্বাৰা সিদ্ধ যোগীসকলে নিৰ্জন ঠাইত ভগৱানৰ পদপদ্ম দর্শনৰ বাবে চেষ্টা কৰে।
Verse 29
स एव भगवानद्य हेलनं नगणय्य न: । गृहेषु जातो ग्राम्याणां य: स्वानां पक्षपोषण: ॥ २९ ॥
আমাৰ দৰে সাধাৰণ গৃহস্থৰ অৱহেলাও গণ্য নকৰি, সেই ভগৱানেই আজি আমাৰ ঘৰত আবিৰ্ভূত হৈছে—কেৱল নিজৰ ভক্তসকলক পোষণ কৰিবলৈ।
Verse 30
स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमवतीर्णोऽसि मे गृहे । चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धन: ॥ ३० ॥
কর্দম মুনিয়ে ক’লে: হে প্ৰভু, ভক্তসকলৰ মান বৃদ্ধি কৰা আপুনি, আপোনাৰ বাক্য সত্য কৰিবলৈ আৰু সত্য জ্ঞানৰ পথ প্ৰচাৰ কৰিবলৈ মোৰ ঘৰত অৱতীৰ্ণ হৈছে।
Verse 31
तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिण: ॥ ३१ ॥
হে ভগৱান, যদিও আপোনাৰ কোনো জড় ৰূপ নাই, তথাপি আপোনাৰ নিজৰ অসংখ্য দিব্য ৰূপ আছে; সেয়াই আপোনাৰ পৰম স্বৰূপ, যি আপোনাৰ ভক্তসকলক আনন্দ দিয়ে।
Verse 32
त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हणपादपीठम् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध- वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥
হে প্ৰভু, পৰম তত্ত্ব জানিবলৈ আগ্ৰহী মহৰ্ষিসকলে সদায় আপোনাৰ পদপদ্মক বন্দনা-আৰাধনাৰ যোগ্য আশ্ৰয় বুলি মানে। আপুনি ঐশ্বৰ্য, বৈৰাগ্য, যশ, জ্ঞান, বীৰ্য আৰু শ্ৰীত পৰিপূৰ্ণ; সেয়ে মই আপোনাৰ কমলচৰণত শৰণ লওঁ।
Verse 33
परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥
মই পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱান কপিলৰ শৰণ লওঁ—যি স্বতন্ত্ৰ শক্তিসম্পন্ন পৰাত্পৰ, প্ৰধান (প্ৰকৃতি) আৰু কালৰ অধীশ, ত্ৰিগুণময় লোকসমূহৰ পালনকৰ্তা, আৰু প্ৰলয়ৰ পিছত সমগ্ৰ প্ৰপঞ্চক নিজৰ ভিতৰত লীন কৰে।
Verse 34
आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्तकाम: । परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोक: ॥ ३४ ॥
হে প্ৰজাসকলৰ স্বামী! আজি মই আপোনাক এটা নিবেদন কৰোঁ। আপুনি মোক পিতৃঋণৰ পৰা মুক্ত কৰিলে আৰু মোৰ কামনা পূৰ্ণ হ’ল; সেয়ে মই পৰিব্ৰাজকৰ পথ গ্ৰহণ কৰি গৃহস্থ জীৱন ত্যাগ কৰি, হৃদয়ত আপোনাক ধাৰণ কৰি, শোকমুক্ত হৈ বিচৰণ কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 35
श्री भगवानुवाच मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके । अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥
শ্ৰীভগৱান কপিলে ক’লে: লোকৰ বাবে মোৰ বাক্য—প্ৰত্যক্ষ হওক বা শাস্ত্ৰত—সৰ্বতোভাবে প্ৰমাণ। হে মুনি! মই আগতে তোমাক যি সত্য কৈছিলোঁ যে মই তোমাৰ পুত্ৰ হ’ম, সেই সত্য পূৰ্ণ কৰিবলৈয়ে মই অৱতীৰ্ণ হৈছোঁ।
Verse 36
एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन्मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने ॥ ३६ ॥
এই লোকত মোৰ এই অৱতাৰ বিশেষকৈ মুমুক্ষুসকলৰ বাবে—যিসকলে অনাৱশ্যক ভৌতিক আশাৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে—আত্মদৰ্শনৰ বাবে অতি সমাদৃত সাঁখ্য মতে তত্ত্বসমূহৰ বিশ্লেষণ বুজাবলৈ।
Verse 37
एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्ट: कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥ ३७ ॥
আত্মসাক্ষাত্কাৰৰ এই সূক্ষ্ম আৰু বুজিবলৈ কঠিন পথ দীঘল সময়ৰ প্রবাহত লুপ্ত হৈ গৈছিল। তাক পুনৰ প্ৰৱৰ্তিত কৰিবলৈয়ে মই এই কপিল-দেহ ধাৰণ কৰিছোঁ—এ কথা জানি ৰাখা।
Verse 38
गच्छ कामं मयापृष्टो मयि संन्यस्तकर्मणा । जित्वा सुदुर्जयं मृत्युममृतत्वाय मां भज ॥ ३८ ॥
মোৰ অনুমতি পাই, ইচ্ছামতে যোৱা; তোমাৰ সকলো কৰ্ম মোৰ চৰণত সমৰ্পণ কৰা। দুৰ্জয় মৃত্যুক জয় কৰি অমৃতত্বৰ বাবে মোক ভজ।
Verse 39
मामात्मानं स्वयंज्योति: सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि ॥ ३९ ॥
নিজ হৃদয়তে, বুদ্ধিৰ দ্বাৰা, সকলো জীৱৰ হৃদয়-গুহাত অধিষ্ঠিত স্বয়ংজ্যোতি পৰমাত্মা—মোক—তুমি সদায় দেখিবা। তেতিয়া তুমি শোক আৰু ভয়হীন অৱস্থা লাভ কৰিবা।
Verse 40
मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति ॥ ४० ॥
মই মোৰ মাতাকো এই আধ্যাত্মিক বিদ্যা দিম, যি সকলো কৰ্মফলৰ প্ৰতিক্ৰিয়া শমায়। ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁ সিদ্ধি আৰু আত্মসাক্ষাৎ লাভ কৰি ভৌতিক ভয় অতিক্ৰম কৰিব।
Verse 41
मैत्रेय उवाच एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापति: । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह ॥ ४१ ॥
শ্ৰী মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে পুত্ৰ কপিলৰ পূৰ্ণ উপদেশ পাই প্ৰজাপতি কৰ্দম মুনিয়ে প্ৰসন্নচিত্তে তেওঁৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি তৎক্ষণাৎ বনলৈ গ’ল।
Verse 42
व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनि: । नि:सङ्गो व्यचरत्क्षोणीमनग्निरनिकेतन: ॥ ४२ ॥
মুনি কৰ্দমে মৌনব্ৰত গ্ৰহণ কৰি পৰম পুৰুষক একমাত্ৰ শৰণ কৰি তেওঁৰ ধ্যান কৰিলে। নিঃসঙ্গ হৈ সন্ন্যাসীৰ দৰে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰিলে—ন অগ্নিৰ সম্পৰ্ক, ন বাসস্থানৰ আশ্ৰয়।
Verse 43
मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत्सदसत: परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते ॥ ४३ ॥
তেওঁ মনক পৰব্ৰহ্ম পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱানত স্থিৰ কৰিলে; যি কাৰণ-কাৰ্যৰ অতীত, ত্ৰিগুণ প্ৰকাশ কৰিও ত্ৰিগুণাতীত, আৰু কেৱল অনন্য ভক্তিৰ দ্বাৰাই অনুভৱযোগ্য।
Verse 44
निरहंकृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्व: समदृक् स्वदृक् । प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीर: प्रशान्तोर्मिरिवोदधि: ॥ ४४ ॥
এইদৰে তেওঁ ক্ৰমে অহংকাৰ আৰু মমতা ত্যাগ কৰিলে। দ্বন্দ্বত অচঞ্চল, সকলোকে সমদৃষ্টিৰে দেখা আৰু নিজৰ স্বৰূপো উপলব্ধি কৰা সক্ষম হ’ল। তেওঁৰ বুদ্ধি অন্তৰ্মুখী হৈ, ঢৌবিহীন সাগৰৰ দৰে সম্পূৰ্ণ শান্ত হ’ল।
Verse 45
वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धन: ॥ ४५ ॥
এইদৰে সৰ্বজ্ঞ অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা ভগৱান বাসুদেৱত পৰাভক্তিভাৱে স্থিত হৈ তেওঁ আত্মসিদ্ধি লাভ কৰিলে আৰু সকলো বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’ল।
Verse 46
आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ४६ ॥
তেওঁ দেখিলে যে ভগৱান সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত; আৰু সকলো ভূত ভগৱানত আৰু আত্মাতেই অৱস্থিত।
Verse 47
इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गति: ॥ ४७ ॥
ইচ্ছা আৰু দ্বেষবিহীন, সৰ্বত্ৰ সমচিত্ত, আৰু নিৰ্মল ভগৱদ্ভক্তিত যুক্ত কৰ্দম মুনিয়ে শেষত ভাগৱতী গতি—ভগৱদ্ধামলৈ উভতি যোৱাৰ পথ—লাভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
This fulfills visarga (secondary creation): the Prajāpati household becomes a channel for expanding progeny and dharmic lineages through great ṛṣis. It also demonstrates that gṛhastha duties, when performed under higher instruction and without selfish motive, serve the Lord’s cosmic plan and do not obstruct liberation.
Kapila appears after entering Kardama’s semen and manifesting in Devahūti ‘like fire from sacrificial wood,’ while devas celebrate. The point is that the Lord’s descent is both intimate and sovereign: He enters material processes yet remains transcendental, appearing specifically to protect devotees and teach liberating knowledge.
Kardama understands his āśrama obligations are complete—he has followed Brahmā’s command, produced progeny, and ensured his daughters’ dharmic futures. Seeing the Lord personally, he seeks exclusive absorption (ananya-bhajana) and requests permission to renounce, showing that renunciation is proper when duties are fulfilled and the heart is fixed on Vāsudeva.
Kapila indicates that the authentic, self-realization-oriented Sāṅkhya (distinguishing ātmā from prakṛti and culminating in devotion to the indwelling Lord) becomes obscured when reduced to mere analysis or ritualistic aims. His avatāra restores the path as a practical ‘door to spiritual life’ leading to freedom from fear and karmic reactions.