Adhyaya 23
Kardama Muni’s Mystic Opulence, Devahūti’s Rejuvenation, and the Turning Toward Fearlessness
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ গৃহস্থাশ্ৰম স্থাপনৰ পাছত দেৱহূতী পতিব্ৰতা-ধৰ্মে কर्दম মুনিক সেৱা কৰি তপস্যা আৰু আত্ম-উপেক্ষাৰ ফলত দেহে কৃশ হৈ পৰে। দয়ালু কर्दম প্ৰসন্ন হৈ কয়—বিষ্ণুৰ কৃপা নাথাকিলে সকলো সিদ্ধি ক্ষণভঙ্গুৰ; তথাপি তেওঁ দেৱহূতীক দুৰ্লভ বৰ আৰু দিব্যদৰ্শন দিয়ে। দেৱহূতীয়ে পূৰ্ব প্ৰতিজ্ঞা অনুসাৰে সন্তান-প্ৰাপ্তিৰ অনুৰোধ কৰিলে কर्दমে ৰত্নময় বিমান প্ৰকাশ কৰি বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ হ্ৰদ বিন্দু-সৰোবৰাত স্নান কৰিবলৈ কয়; তাত অপ্সৰাসকলে স্নান কৰাই অলংকাৰ পিন্ধাই সৌন্দৰ্য পুনৰুজ্জীৱিত কৰে। তাৰ পাছত দম্পতিয়ে মেৰু, নন্দন আদি দিব্য উদ্যানত ভ্ৰমণ কৰি যোগৈশ্বৰ্য আৰু সূক্ষ্ম ভোগৰ মোহশক্তি প্ৰকাশ কৰে। কर्दমে নৱ ৰূপে বিভক্ত হৈ দেৱহূতীক তৃপ্ত কৰে; শতবৰ্ষ ক্ষণৰ দৰে পাৰ হয় আৰু একেদিনে নৱ কন্যাৰ জন্ম হয়। সন্ন্যাসৰ বাবে কर्दম আগবাঢ়োতেই দেৱহূতীৰ হৃদয় ভোগৰ পৰা ঘূৰি অস্তিত্বগত ভয় আৰু আধ্যাত্মিক তাড়নাৰে ভৰি উঠে—সময় নষ্টৰ শোক, ইন্দ্ৰিয়-সংগক বন্ধন বুলি বুজা, আৰু অভয়ৰ প্ৰাৰ্থনা; পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত কপিলৰ জ্ঞান-ভক্তিৰে মোক্ষ-উপদেশলৈ এই কাহিনী-সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—পিতৃ-মাতৃ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত, স্বামীৰ মনোভাৱ বুজিব পৰা সাধ্বী দেবহূতি নিত্য প্ৰেমেৰে স্বামীৰ সেৱা কৰিলে, যেনে ভবানী প্ৰভু শিৱক সেৱা কৰে।
Verse 2
विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च । शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भो: ॥ २ ॥
হে বিদুৰ! দেবহূতিয়ে আত্মীয় বিশ্বাসে, অন্তঃশৌচে, গৌৰৱ-আদৰে, ইন্দ্ৰিয়দমনে, স্নেহভৰা শুশ্ৰূষাৰে আৰু মধুৰ বাক্যৰে স্বামীৰ সেৱা কৰিলে।
Verse 3
विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३ ॥
কাম, দম্ভ, দ্বেষ, লোভ, পাপ আৰু মদ ত্যাগ কৰি, অপ্রমত্ত আৰু উদ্যোগী হৈ, তেওঁ নিত্য অতি তেজস্বী স্বামীক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 4
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
দেৱৰ্ষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কৰ্দম মুনিয়ে মনুৰ সেই মানৱী কন্যাক দেখিলে, যি পতিব্ৰতা হৈ পতিক দেৱবিধিৰো ওপৰত মহান বুলি মানি, তেওঁৰ পৰা মহা আশীৰ্বাদ আশা কৰিছিল। দীঘলীয়া সময় সেৱা আৰু ব্ৰতচৰ্যাৰ ফলত তাই ক্ষীণ আৰু কৃশ হৈ পৰিছিল। তাইৰ অৱস্থা দেখি কৰ্দম কৰুণাত বিহ্বল হৈ, প্ৰেমে গদগদ কণ্ঠে তাইক ক’লে।
Verse 5
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
মনুৰ কন্যা, যি স্বামীৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ অনুগতা পতিব্ৰতা আছিল, তেওঁ কर्दম মুনিক বিধিৰো অধিক মহান বুলি মানি তেওঁৰ পৰা মহা আশীৰ্বাদ আশা কৰিছিল। দীঘলীয়া সময় সেৱা আৰু ব্ৰতচৰ্যাৰ ফলত তেওঁ দুৰ্বল আৰু কৃশ হৈ পৰিল। তেওঁৰ অৱস্থা দেখি দেৱৰ্ষিবৰ্য কर्दম কৰুণাত বিহ্বল হৈ প্ৰেমে গদগদ কণ্ঠে ক’লে।
Verse 6
कर्दम उवाच तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदाया: शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स देहो नावेक्षित: समुचित: क्षपितुं मदर्थे ॥ ६ ॥
কর্দম মুনি ক’লে—হে মান্য মানবী, তোমাৰ পৰম শুশ্ৰূষা আৰু উৎকৃষ্ট ভক্তিৰে আজি মই অতি সন্তুষ্ট। দেহধাৰীৰ বাবে দেহ অতি প্ৰিয়; তথাপি মোৰ বাবে তুমি নিজৰ দেহৰ যথোচিত যত্ন নকৰিলা—ই মোৰ বিস্ময়।
Verse 7
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तप:समाधि- विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादा: । तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥
স্বধৰ্মত স্থিত হৈ তপ, সমাধি, বিদ্যা আৰু আত্মযোগেৰে মই যি ভগৱৎপ্ৰসাদৰূপ অনুগ্ৰহ লাভ কৰিছোঁ, তুমি মোৰ সেৱাত নিয়োজিত থকাৰ বাবে সেয়া সকলো তোমাৰ বাবে সংৰক্ষিত হৈছে। এতিয়া চোৱা; ভয় আৰু শোকহীন সেই ফল দেখিবলৈ মই তোমাক দিব্য দৃষ্টি দিছোঁ।
Verse 8
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थरचना: किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभि: ॥ ८ ॥
ভগৱান উৰুক্ৰম (বিষ্ণু)ৰ কৃপা বাদে আন ভোগৰ কি মূল্য? তেওঁৰ ভ্ৰূৰ সামান্য নড়াচড়াতেই সকলো জাগতিক সাফল্য বিনষ্ট হ’ব পাৰে। তুমি স্বামীধৰ্ম-ভক্তিৰে সিদ্ধা হৈছা; সেয়ে নিজৰ ধৰ্মৰ পৰা উদ্ভূত দিব্য বৈভৱ ভোগ কৰা—যা ৰাজঐশ্বৰ্যৰ গৰ্বী লোকৰো দুৰ্লভ।
Verse 9
एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया- विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९ ॥
সকলো যোগমায়া-বিদ্যাত পাৰদৰ্শী স্বামীৰ এনে বাক্য শুনি নিৰ্দোষ দেৱহূতি সন্তুষ্ট হ’ল। বিনয় আৰু প্ৰেমে বিহ্বল হৈ, সামান্য লাজমিশ্ৰিত দৃষ্টিৰে হাঁহি উজ্বল মুখে তেওঁ গদগদ কণ্ঠে ক’লে।
Verse 10
देवहूतिरुवाच राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग- मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्त: । यस्तेऽभ्यधायि समय: सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुण: प्रसव: सतीनाम् ॥ १० ॥
দেৱহূতি ক’লে—হে প্ৰিয় স্বামী, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! যোগমায়াৰ আশ্ৰয়ত আপুনি অমোঘ যোগশক্তিৰ অধিপতি আৰু সিদ্ধ, এই কথা মই জানোঁ। আপুনি একবাৰ দেহ-সংগমৰ যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল, সেয়া এতিয়া পূৰ্ণ হওক; কিয়নো মহিমাময় স্বামী থকা পতিব্ৰতাৰ বাবে সন্তান-লাভ মহৎ গুণ।
Verse 11
तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥
দেৱহূতি ক’লে—হে নাথ! শাস্ত্ৰোপদেশ অনুসাৰে যি যি কৰণীয়, সেয়া শিকাই তেনেকুৱা ব্যৱস্থা কৰক, যাতে অতৃপ্ত কামনাত কৃশ হোৱা মোৰ দেহ আপোনাৰ যোগ্য হয়। আৰু হে প্ৰভু, মনোভৱৰ আঘাতে পীড়িত এই দীনাৰ বাবে এই উদ্দেশ্যত উপযুক্ত গৃহও বিবেচনা কৰক।
Verse 12
मैत्रेय उवाच प्रियाया: प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थित: । विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत् ॥ १२ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—হে বিদুৰ! প্ৰিয় পত্নীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ ঋষি কৰ্দমে যোগশক্তি আশ্ৰয় কৰি তৎক্ষণাৎ ইচ্ছামতে চলিব পৰা এক দিৱ্য বিমান প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 13
सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥
সেই দিৱ্য বিমান আছিল সৰ্বকামদুঘ—ইচ্ছামতে সকলো দানকাৰী; সৰ্ব ৰত্নে সমন্বিত, মণি-স্তম্ভে সুশোভিত, আৰু তাত থকা ঐশ্বৰ্য-সামগ্ৰী কালক্ৰমে অধিক অধিক বৃদ্ধি পোৱা ধৰণৰ আছিল।
Verse 14
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
সেই বিমান দিৱ্য উপকৰণেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু সকলো ঋতুতেই সুখদায়ক আছিল। চাৰিওফালে বিচিত্ৰ ৰঙৰ পতাকা, তোৰণ আৰু শিল্পময় অলংকাৰে সজ্জিত আছিল। মধুৰ গুঞ্জন কৰা মৌমাখিক আকৰ্ষণ কৰা মনোহৰ পুষ্পমালাৰে ই শোভিত হৈছিল; আৰু দুকূল, ক্ষৌম, কৌশেয় (ৰেশম) আদি নানাবিধ বস্ত্ৰে ই অধিক দীপ্তিময় হৈ উঠিছিল।
Verse 15
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
সেই দুৰ্গ দিৱ্য উপকৰণে সম্পূৰ্ণ সজ্জিত আছিল আৰু সকলো ঋতুতেই সুখদায়ক লাগিছিল। চাৰিওফালে বিচিত্ৰ ৰঙৰ পতাকা, তোৰণ আৰু শিল্পসজ্জাৰে অলংকৃত আছিল। মধুৰ গুঞ্জন কৰা মৌমাখিক আকৰ্ষণ কৰা মনোহৰ পুষ্পমালাৰে আৰু মলমল, ক্ষৌম, ৰেশম আদি নানাবিধ বস্ত্ৰৰ আৱৰণে অধিক শোভিত হৈছিল।
Verse 16
उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । क्षिप्तै: कशिपुभि: कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनै: ॥ १६ ॥
উপৰ ওপৰকৈ সজোৱা পৃথক পৃথক বাসগৃহত শয্যা, খাট, পাখা আৰু আসন পৃথকে পৃথকে থোৱা আছিল; সেয়েহে সাত তলাৰ সেই প্ৰাসাদ অতি মনোৰম দেখাইছিল।
Verse 17
तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभि: ॥ १७ ॥
দেৱালত ঠাই ঠাই নানা শিল্পখোদাই থকাৰ বাবে তাৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি পাইছিল। মেঝে আছিল মহামৰকত—পান্নাৰ, আৰু বেদী আছিল বিদ্ৰুম—প্ৰবালৰ।
Verse 18
द्वा:सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम् ॥ १८ ॥
প্ৰৱেশদ্বাৰত বিদ্ৰুম—প্ৰবালৰ দেহলি ঝলমল কৰিছিল আৰু দুৱাৰৰ কপাট হীৰাৰে সজ্জিত আছিল। ইন্দ্ৰনীল শিখৰত সোণৰ কলস স্থাপিত থকাৰ বাবে প্ৰাসাদটি অতি শোভাময় দেখাইছিল।
Verse 19
चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितै: । जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणै: ॥ १९ ॥
হীৰক-দেৱালত শ্ৰেষ্ঠ পদ্মৰাগ—মাণিক বসোৱা থাকাত সেয়া যেন চকুযুক্ত বুলি লাগিছিল। বিচিত্ৰ বৈতান (ছত্ৰাৱৰণ) আৰু অতি মূল্যবান সোণৰ তোৰণে তাক অধিক শোভাময় কৰিছিল।
Verse 20
हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानै: स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥
সেই প্ৰাসাদত ইয়াত‑তাত হাঁহ আৰু পাৰাৱতৰ জাক মধুৰ কূজন কৰি আছিল। কৃত্ৰিম হাঁহ‑পাৰাৱতো ইমানেই জীৱন্তসদৃশ আছিল যে সঁচা হাঁহবোৰে সিহঁতকো নিজৰ দৰে জীৱ পখী বুলি ভাবি বাৰে বাৰে উৰি গৈ ওপৰত বহিছিল; ফলত প্ৰাসাদটো পখীৰ ধ্বনিত কম্পিত হ’ল।
Verse 21
विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरै: । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मन: ॥ २१ ॥
সেই দুৰ্গত বিনোদন‑উদ্যান, বিশ্ৰামকক্ষ, শয়নকক্ষ আৰু ভিতৰ‑বাহিৰৰ আঙিনা—সকলো আৰামৰ কথা ভাবি যথোচিতভাৱে সাজি থোৱা আছিল। এই সকলো দেখি মুনিও নিজেই বিস্মিত হ’ল।
Verse 22
ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञ: प्रावोचत्कर्दम: स्वयम् ॥ २२ ॥
এনেকুৱা মহা ঐশ্বৰ্যময় গৃহ দেখি থাকোঁতে দেৱহূতিৰ মন বিশেষ প্ৰসন্ন নহ’ল। সকলো জীৱৰ অন্তৰৰ ভাব জানোতা কৰ্দম মুনিয়ে তাইৰ মনোভাৱ বুজি নিজেই পত্নীক এইদৰে ক’লে।
Verse 23
निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥
ভীৰু দেৱহূতি, তুমি বৰ ভয় খাই থকা যেন লাগে। প্ৰথমে ভগৱান বিষ্ণুৱে নিজে সৃষ্টি কৰা বিন্দু‑সৰোবৰ নামৰ এই শুদ্ধ তীৰ্থত স্নান কৰা; ই মানুহৰ আশীৰ্বাদ আৰু কামনা পূৰ্ণ কৰে। তাৰ পাছত এই বিমানত আৰোহণ কৰা।
Verse 24
सा तद्भर्तु: समादाय वच: कुवलयेक्षणा । सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥
কুৱলয়‑নয়না দেৱহূতিয়ে স্বামীৰ আদেশ গ্ৰহণ কৰিলে। কিন্তু তাইৰ পোছাক মলিন আছিল আৰু মূৰৰ চুলি জটা বেঁধা গুচ্ছৰ দৰে আছিল; সেয়ে তাই বিশেষ মনোমোহা দেখা নাছিল।
Verse 25
अङ्गं च मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनम् । आविवेश सरस्वत्या: सर: शिवजलाशयम् ॥ २५ ॥
তেওঁৰ দেহ ঘন মলপংকেৰে আৱৃত আছিল আৰু স্তনদ্বয় বিবৰ্ণ হৈছিল; তথাপি তেওঁ সৰস্বতীৰ পৱিত্ৰ জলেৰে পূৰ্ণ সেই শিৱময় সৰোবৰলৈ নামিল।
Verse 26
सान्त:सरसि वेश्मस्था: शतानि दश कन्यका: । सर्वा: किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धय: ॥ २६ ॥
সৰোবৰটোৰ ভিতৰৰ গৃহত তেওঁ এক হাজাৰ কন্যা দেখিলে—সকলো কৈশোৰ-যৌৱনৰ উচ্ছত, পদুমৰ দৰে সুগন্ধময়।
Verse 27
तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचु: प्राञ्जलय: स्त्रिय: । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि न: करवाम किम् ॥ २७ ॥
তেওঁক দেখি সিহঁতে সহসা উঠি কৰযোৰে ক’লে—“আমি আপোনাৰ দাসী; আদেশ কৰক, আমি কি কৰোঁ?”
Verse 28
स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदा: ॥ २८ ॥
সিহঁতে দেৱহূতিক অতি সন্মান কৰি মূল্যবান তেল আৰু লেপনেৰে স্নান কৰালে, তাৰ পিছত নতুন, নিৰ্মল, উত্তম বস্ত্ৰ দিলে।
Verse 29
भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥
তাৰ পিছত সিহঁতে তেওঁক অতি উৎকৃষ্ট, অমূল্য আৰু দীপ্তিমান অলংকাৰৰে ভূষিত কৰিলে; লগতে সৰ্বগুণসম্পন্ন আহাৰ আৰু মিঠা, মদকৰ ‘আসৱ’ পানীয়ো আগবঢ়ালে।
Verse 30
अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥
তাৰ পাছত তাই দৰ্পণত নিজৰ প্ৰতিবিম্ব দেখিলে—দেহ সম্পূৰ্ণ মলৰহিত, গলত মালা, নিৰ্মল বসন, শুভ তিলকচিহ্নে ভূষিতা, আৰু দাসীসকলে অতি সন্মানেৰে সেৱা কৰিছিল।
Verse 31
स्नातं कृतशिर:स्नानं सर्वाभरणभूषितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥
মূৰসহ সমগ্ৰ দেহ স্নানে শুদ্ধ হৈছিল। তাই সৰ্ব অলংকাৰৰে ভূষিতা—গলত নিষ্ক (লকেট)সহ হাৰ, হাতত বালা, আৰু ভৰিত ঝংকাৰ তোলা সোণৰ নূপুৰ।
Verse 32
श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२ ॥
কঁকালত তাই বহু ৰত্নখচিত সোণৰ কাঁচী (কঁকালবন্ধ) পিন্ধিছিল; আৰু অতি মূল্যবান হাৰ আৰু ৰুচক (মঙ্গলদ্ৰব্য/শুভ অলংকাৰ) দ্বাৰাও ভূষিতা আছিল।
Verse 33
सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ॥ ३३ ॥
তাৰ দাঁত সুন্দৰ, ভ্ৰূ মনোহৰ। চকুৰ কোণত মৃদু স্নিগ্ধতা আছিল, যি পদ্মকুঁড়িৰ সৌন্দৰ্যকেও হৰুৱাই দিছিল। মুখৰ চাৰিওফালে নীলাভ কুঁকুৰা কেশ ঝলমল কৰিছিল।
Verse 34
यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापति: ॥ ३४ ॥
যেতিয়া তাই ঋষিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, নিজৰ প্ৰিয় স্বামী কৰ্দম মুনিক স্মৰণ কৰিলে, তেতিয়া তাই দাসীসকলৰ সৈতে তৎক্ষণাৎ সেই ঠাইতে উপস্থিত হ’ল য’ত প্ৰজাপতি আছিল।
Verse 35
भर्तु: पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥
স্বামীৰ সন্মুখত নিজকে সহস্ৰ দাসীৰে ঘেৰাও হোৱা দেখি আৰু তেওঁৰ যোগশক্তি প্ৰত্যক্ষ কৰি তাই বিস্মিত হ’ল, মনত সংশয় জাগিল।
Verse 36
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
মুনিয়ে দেখিলে যে দেবহূতি স্নান কৰি নিৰ্মল হৈছে আৰু আগৰ দৰে নহয়, নিজৰ আদিৰাজকন্যাসুলভ ৰূপে দীপ্তিমান। উৎকৃষ্ট বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, মনোহৰ স্তন সুসংবৃত, সহস্ৰ বিদ্যাধৰী তাইক সেৱা কৰি আছে।
Verse 37
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
সহস্ৰ বিদ্যাধৰী তাইক সেৱা কৰি আছিল আৰু তাই উৎকৃষ্ট বস্ত্ৰে শোভিত আছিল। হে শত্রুহন্তা, মুনিৰ হৃদয়ত তাইৰ প্ৰতি স্নেহ জাগি উঠিল আৰু তেওঁ তাইক সেই বিমানে আৰোহণ কৰালে।
Verse 38
तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य- स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभ:स्थ: ॥ ३८ ॥
প্ৰিয় পত্নীৰ প্ৰতি অনুৰক্ত হৈও, বিদ্যাধৰীসকলৰ সেৱাত সেই বিমানে মুনিৰ মহিমা—আত্মসংযমৰ অধিপত্য—লুপ্ত নহ’ল। পত্নীসহ তেওঁ আকাশত তাৰামণ্ডলবেষ্টিত চন্দ্ৰমাৰ দৰে দীপ্ত হ’ল, যিয়ে ৰাতি কুমুদফুল ফুলাই তোলে।
Verse 39
तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र- द्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥
সেই বিমানে তেওঁ মেরু পৰ্বতৰ আনন্দময় উপত্যকাসমূহলৈ গ’ল, য’ত শীতল, কোমল, সুগন্ধি বতাহে কামভাব উদ্দীপিত কৰে। তাত সিদ্ধসকলে স্তৱ কৰা কুবেৰ সুন্দৰী নাৰীৰে ঘেৰাই সাধাৰণতে ভোগ কৰে; তেনেদৰে কৰ্দম মুনিও পত্নী আৰু মনোহৰ কন্যাসকলৰ সৈতে বহু বহু বছৰ দীৰ্ঘকাল আনন্দ কৰিলে।
Verse 40
वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रत: ॥ ४० ॥
স্ত্ৰী ৰামাৰ দ্বাৰা তৃপ্ত হৈ তেওঁ সেই দিব্য বিমান-গৃহত কেৱল মেরু পৰ্বততে নহয়, বৈশ্ৰম্ভক, সুৰসন, নন্দন, পুষ্পভদ্ৰক, চৈত্রৰথ্য উদ্যানসমূহত আৰু মানস সৰোবৰ তীৰতো আনন্দেৰে বিহাৰ কৰিলে।
Verse 41
भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथानिल: ॥ ४१ ॥
উজ্জ্বল, মহিমান্বিত আৰু ইচ্ছামতে চলিব পৰা সেই বিমানত তেওঁ বায়ুৰ দৰে সকলো দিশে অবাধে লোকসমূহত ভ্ৰমণ কৰি বৈমানিক দেৱতাসকলকো অতিক্ৰম কৰিলে।
Verse 42
किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्यय: ॥ ४२ ॥
যিসকল দৃঢ়চিত্ত পুৰুষে তীৰ্থপদ, সংসাৰৰ বিপদ নাশক ভগৱানৰ পদপদ্মত আশ্ৰয় লৈছে, তেওঁলোকৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য কি আছে? সেই চৰণৰ পৰা গঙ্গা আদি পবিত্ৰ নদীসমূহ উদ্ভৱ হয়।
Verse 43
प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया । बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥
মহাযোগী কৰ্দম মুনিয়ে স্ত্ৰীক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ গোলক আৰু তাৰ বহু আশ্চৰ্যভৰা বিন্যাস দেখুৱাই নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল।
Verse 44
विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान्मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥
আশ্ৰমলৈ উভতি আহি তেওঁ নিজকে নটা ৰূপত বিভাজিত কৰিলে আৰু সুৰতোৎসুক মনুকন্যা দেবহূতী (ৰামা)ক সন্তুষ্ট কৰি তেওঁৰ সৈতে বহু বহু বছৰ ৰমণ কৰিলে; সেই বছৰবোৰ মুহূৰ্তৰ দৰে পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 45
तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥
সেই দিব্য বিমানে দেবহূতী নিজৰ অতি সুন্দৰ স্বামীৰ সঙ্গত, কামনা-বঢ়োৱা উৎকৃষ্ট শয্যাত আশ্ৰয় লৈ সময় কিমান পাৰ হ’ল বুজি নাপালে।
Verse 46
एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयो: । शतं व्यतीयु: शरद: कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६ ॥
এইদৰে যোগশক্তিৰ প্ৰভাৱত, কামসুখৰ লালসাৰে সেই দম্পতী ৰমণত মগ্ন থাকোঁতে এশটা শৰৎ ঋতু ক্ষণমাত্ৰ যেন পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 47
तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभु: ॥ ४७ ॥
সৰ্বশক্তিমান, সৰ্বহৃদয়জ্ঞ আৰু সৰ্বসঙ্কল্প সিদ্ধ কৰিব পৰা কৰ্দম মুনিয়ে তেওঁক নিজৰ অর্ধাঙ্গিনী বুলি ভাবি, নিজকে নটা ৰূপত বিভক্ত কৰি, ন বাৰ বীৰ্য-নিষেকৰ দ্বাৰা দেবহূতীক গৰ্ভৱতী কৰিলে।
Verse 48
अत: सा सुषुवे सद्यो देवहूति: स्त्रिय: प्रजा: । सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धय: ॥ ४८ ॥
তাৰ পিছত সেই দিনেই দেবহূতীয়ে তৎক্ষণাৎ নটা কন্যা সন্তান জন্ম দিলে; তেওঁলোক সকলোয়ে সৰ্বাঙ্গে মনোমোহা আৰু ৰঙা পদুমৰ সুবাসে সুগন্ধিত আছিল।
Verse 49
पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशतीबहि: । स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥
স্বামীক গৃহত্যাগ কৰিবলৈ উদ্যত দেখি তাই বাহিৰে হাঁহিলে; কিন্তু ভিতৰত তাইৰ হৃদয় ব্যাকুল হৈ দুখে বিদীৰ্ণ হ’ল।
Verse 50
लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनै: ॥ ५० ॥
সেই গৰাকী মূৰ নত কৰি থিয় হৈ, ৰত্নসদৃশ দীপ্ত নখযুক্ত ভৰিৰে মাটি খুঁচিবলৈ ধৰিলে। চকুপানী দমন কৰি ধীৰে ধীৰে মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 51
देवहूतिरुवाच सर्वं तद्भगवान्मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥
দেৱহূতি ক’লে—হে প্ৰভু, আপুনি মোক দিয়া সকলো প্ৰতিশ্ৰুতি পূৰ্ণ কৰিলে। তথাপি মই আপোনাৰ শৰণাগত; সেয়ে মোক অভয় দান কৰক।
Verse 52
ब्रह्मन्दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्या: पतय: समा: । कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५२ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, আপোনাৰ কন্যাসকলে নিজৰ যোগ্য স্বামী বিচাৰি নিজ নিজ গৃহলৈ গুচি যাব। কিন্তু আপুনি সন্ন্যাসী হৈ বনলৈ গ’লে মোৰ শোক কোনে দূৰ কৰিব?
Verse 53
एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मन: ॥ ५३ ॥
হে প্ৰভু, ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ আসক্তিত পৰি আমি এতদিন বহু সময় নষ্ট কৰিলোঁ আৰু পৰমাত্মাৰ জ্ঞান সাধনাক অৱহেলা কৰিলোঁ।
Verse 54
इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृत: । अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥
ইন্দ্ৰিয়বিষয়ত আসক্ত হৈ, আপোনাৰ পৰম অৱস্থা নাজানিও মই আপোনাৰ প্ৰতি অনুৰাগ গঢ়িলোঁ। তথাপি আপোনাৰ প্ৰতি এই অনুৰাগেই মোৰ সকলো ভয় দূৰ কৰক।
Verse 55
सङ्गो य: संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया । स एव साधुषु कृतो नि:सङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥
ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ বাবে অসৎ সঙ্গ নিশ্চিতভাৱে সংসাৰবন্ধনৰ পথ; কিন্তু সেই একে সঙ্গ যদি সাধুজনৰ সৈতে হয়, অজ্ঞানতাতো, তেন্তে ই নিৰাসক্তি আৰু মুক্তিৰ পথ হয়।
Verse 56
नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि स: ॥ ५६ ॥
যাৰ কৰ্মে তাক ধৰ্মজীৱনলৈ উন্নীত নকৰে, যাৰ ধৰ্মীয় আচাৰে বৈৰাগ্য জগাই নতোলে, আৰু যাৰ বৈৰাগ্যও ভগৱানৰ চৰণসেৱা (তীৰ্থপদ)লৈ ননিয়ে—সেইজন শ্বাস ল’লেও মৃতসম।
Verse 57
साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥
হে প্ৰভু! নিশ্চয় ভগৱানৰ দুৰ্জয় মায়াই মোক দৃঢ়ভাৱে প্ৰতাৰিত কৰিছে; কিয়নো বন্ধনমোচনদায়ক আপোনাৰ সঙ্গ লাভ কৰিও মই বন্ধনৰ পৰা মুক্তি নাখুজিলোঁ।
Frequently Asked Questions
Kardama’s vimāna demonstrates yoga-siddhi under divine sanction, but the chapter frames it as subordinate to Viṣṇu’s grace. The opulence is used to honor Devahūti’s service and fulfill gṛhastha obligations (including progeny), while simultaneously teaching that material and celestial enjoyments remain perishable—thus preparing Devahūti’s mind for renunciation and liberation-centered inquiry.
Bindu-sarovara, described as created by Lord Viṣṇu and infused with sacred waters, functions as a tīrtha of purification and renewal. Devahūti’s bathing and re-adornment by celestial maidens symbolize śuddhi (cleansing of exhaustion and impurity) and the restoration of auspiciousness, enabling the next stage of household duty while also hinting that true beauty and fulfillment ultimately depend on divine grace rather than bodily condition.
They are celestial maidens (often understood as Gandharva-associated attendants) who serve under Kardama’s mystic arrangement. Narratively, they display the reach of yogic power; symbolically, they underscore that even the finest services and pleasures of higher realms are still within the created order and thus cannot replace the ‘fearlessness’ (abhaya) that comes only from spiritual realization and devotion.
The Bhāgavatam distinguishes saṅga by intention and consciousness: when association is driven by kāma (enjoyment), it strengthens ahaṅkāra and karma, binding one to repeated birth and death. The same social proximity, when centered on a sādhu and oriented to the Supreme Lord, plants śraddhā, awakens vairāgya, and redirects life toward bhakti—thus becoming a cause of liberation even if one begins without full philosophical clarity.
The nine daughters extend Svāyambhuva Manu’s manvantara genealogy and enable further dharmic propagation through their future marriages. At the same time, their birth marks the completion of Kardama’s household responsibilities, creating the narrative condition for his renunciation and for Devahūti’s intensified quest for mukti—culminating in the forthcoming teachings connected to Lord Kapila.