Adhyaya 20
Secondary Creation Begins: Brahmā’s Productions, the Guṇas, and the Emergence of Orders of Beings
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে শৌনকে সূতক বিদুৰ–মৈত্ৰেয় সংলাপ আগবঢ়াবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু শ্ৰৱণক গঙ্গাস্নানৰ দৰে পৱিত্ৰ বুলি প্ৰশংসা কৰে। বৰাহ-লীলাৰ কথা শুনি বিদুৰে সোধে—ব্ৰহ্মাই প্ৰজাপতিসকল সৃষ্টি কৰাৰ পাছত সৃষ্টি কেনেকৈ আগবাঢ়িল: পৃথকভাৱে, পত্নীসহ, নে সমষ্টিগতভাৱে? মৈত্ৰেয় সৃষ্টিক্ৰম বৰ্ণনা কৰে: কালে গুণক্ষোভ ঘটায়; মহাবিষ্ণুৰ অধিষ্ঠান আৰু জীৱৰ কৰ্মফল মিলি তত্ত্বসমূহ উৎপন্ন হয়; মহত্তত্ত্বৰ পৰা ত্ৰিবিধ অহংকাৰ, তাৰ পাছত ভূতসমূহৰ সংযোজন; ভগৱদ্শক্তিয়ে পঞ্চভূত একত্ৰিত কৰি ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড গঢ়ে। তাৰ পাছত গৰ্ভোদকশায়ী বিষ্ণু তাত প্ৰৱেশ কৰে; তেওঁৰ নাভিৰ পৰা পদ্ম, পদ্মৰ পৰা ব্ৰহ্মা প্ৰকাশ পায় আৰু অন্তৰ্যামীৰ অন্তঃপ্ৰেৰণাৰে পুনঃসৃষ্টি কৰে। ব্ৰহ্মাৰ দেহত্যাগৰ পৰা ৰাতি, সন্ধ্যা আদি অৱস্থা জন্মে আৰু গুণানুসাৰে যক্ষ-ৰাক্ষস, দেৱ, অসুৰ, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, ভূত-প্ৰেত, পিতৃ, সিদ্ধ আদি শ্ৰেণী উদ্ভৱ হয়। শেষত মনুসকলৰ দ্বাৰা মানৱ-ব্যৱস্থা স্থিৰ হোৱা আৰু ঋষিসকলৰ আবিৰ্ভাৱ—সৃষ্টি আৰু ধৰ্ম ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ—পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ ভূমিকা স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनु: । कान्यन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावरजन्मनाम् ॥ १ ॥
শ্ৰী শৌনকে সুধিলে: হে সূত গোস্বামী! পৃথিৱী পুনৰায় নিজৰ স্থানত প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাৰ পাছত, স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে পৰৱৰ্তী জন্ম লোৱা লোকসকলক মুক্তিৰ পথ দেখাবলৈ কোন কোন দ্বাৰ/উপায় স্থাপন কৰিছিল?
Verse 2
क्षत्ता महाभागवत: कृष्णस्यैकान्तिक: सुहृत् । यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति ॥ २ ॥
ক্ষত্তা বিদুৰ আছিল মহাভাগৱত, শ্ৰীকৃষ্ণৰ একান্ত ভক্ত আৰু প্ৰিয় সুহৃদ। প্ৰভুৰ ইচ্ছাৰ বিপৰীতে পুত্ৰসকলৰ সৈতে কপট কৌশল কৰা নিজৰ অগ্ৰজ ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ সঙ্গ তেওঁ ত্যাগ কৰিছিল।
Verse 3
द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहज: । सर्वात्मना श्रित: कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रत: ॥ ३ ॥
বিদুৰ দ্বৈপায়ন বেদব্যাসৰ দেহজাত আছিল আৰু মহিমাত তেখেততকৈ কম নাছিল। সি সম্পূৰ্ণ অন্তৰে শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদপদ্মত আশ্ৰয় লৈ, তেখেতৰ ভক্তসকলৰ প্ৰতি পৰায়ণ অনুব্ৰত হৈ থাকিল।
Verse 4
किमन्वपृच्छन्मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया । उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम् ॥ ४ ॥
তীৰ্থসেৱাৰে ৰজোগুণৰ মলিনতা দূৰ কৰি বিদুৰ শেষত কুশাৱর্ত (হৰিদ্বাৰ) পালেগৈ। তাত তত্ত্ববিদ মহর্ষি মৈত্রেয়ক আসীন দেখি ওচৰলৈ গৈ সুধিলে—বিদুৰে মৈত্রেয়ক আৰু কি কি প্ৰশ্ন কৰিছিল?
Verse 5
तयो: संवदतो: सूत प्रवृत्ता ह्यमला: कथा: । आपो गाङ्गा इवाघघ्नीर्हरे: पादाम्बुजाश्रया: ॥ ५ ॥
হে সূত! বিদুৰ আৰু মৈত্রেয়ৰ সংবাহত নিশ্চয় হৰিৰ পদপদ্মাশ্ৰিত নিৰ্মল কথাসমূহ প্ৰবাহিত হৈছিল। সেয়া গঙ্গাজলৰ দৰে পাপহাৰী।
Verse 6
ता न: कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मण: । रसज्ञ: को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन् ॥ ६ ॥
হে সূত গোস্বামী, তোমাৰ মঙ্গল হওক। কৃপা কৰি প্ৰভুৰ উদাৰ আৰু কীৰ্তনীয় কৰ্মসমূহ বৰ্ণনা কৰা। হৰিলীলামৃত পান কৰি কোন ৰসজ্ঞ ভক্ত তৃপ্ত হ’ব পাৰে?
Verse 7
एवमुग्रश्रवा: पृष्ट ऋषिभिर्नैमिषायनै: । भगवत्यर्पिताध्यात्मस्तानाह श्रूयतामिति ॥ ७ ॥
নৈমিষাৰণ্যৰ মহর্ষিসকলে এইদৰে সুধিলে, ৰোমহর্ষণ-পুত্ৰ উগ্ৰশ্ৰৱা সূত গোস্বামী—যাৰ মন ভগৱানৰ দিব্য লীলাত অৰ্পিত—তেওঁলোকক ক’লে: এতিয়া মই যি ক’ম, শুনক।
Verse 8
सूत उवाच हरेर्धृतक्रोडतनो: स्वमायया निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् । लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारत: ॥ ८ ॥
সূত ক’লে—হৰিয়ে নিজৰ যোগমায়াৰে বৰাহৰূপ ধৰি ৰসাতলৰ পৰা পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰিলে আৰু হিৰণ্যাক্ষক লীলাত অৱজ্ঞাভাৱে বধ কৰিলে। এই কথা শুনি ভাৰতবংশীয় বিদুৰ আনন্দিত হৈ মুনিক ক’লে।
Verse 9
विदुर उवाच प्रजापतिपति: सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् । किमारभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित् ॥ ९ ॥
বিদুৰ ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, আপুনি অব্যক্ত মাৰ্গৰ জ্ঞাতা। প্ৰজাসৃষ্টিত প্ৰজাপতিসকলক সৃষ্টি কৰাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই আগলৈ কি আৰম্ভ কৰিলে? কৃপা কৰি কওক।
Verse 10
ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनु: । ते वै ब्रह्मण आदेशात्कथमेतदभावयन् ॥ १० ॥
বিদুৰে সুধিলে—মৰীচি আদি ঋষি আৰু স্বায়ম্ভুৱ মনু আদি প্ৰজাপতিসকলে ব্ৰহ্মাৰ আদেশ অনুসাৰে এই সৃষ্টিক কেনেকৈ সম্পন্ন কৰিলে, আৰু এই প্ৰকাশিত জগতক কেনেকৈ বিস্তাৰ কৰিলে?
Verse 11
सद्वितीया: किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु । आहोस्वित्संहता: सर्व इदं स्म समकल्पयन् ॥ ११ ॥
তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ পত্নীৰ সৈতে মিলি সৃষ্টি কৰিলে নে? নতুবা কৰ্মত স্বতন্ত্ৰ আছিল নে? কিম্বা সকলোৱে একেলগে মিলি এই সৃষ্টি সম্পন্ন কৰিলে নে?
Verse 12
मैत्रेय उवाच दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च । जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—অচিন্ত্য দৈৱ-ব্যৱস্থা, পৰম পুৰুষ (মহাবিষ্ণু)ৰ প্ৰেৰণা আৰু অনিমেষ কালশক্তিৰ দ্বাৰা যেতিয়া ত্ৰিগুণৰ সম্যাৱস্থা ক্ষুব্ধ হ’ল, তেতিয়া মহত্তত্ত্ব—সমগ্ৰ ভৌতিক উপাদানৰ সমষ্টি—উৎপন্ন হ’ল।
Verse 13
रज:प्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् । जात: ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्चश: ॥ १३ ॥
ৰজঃপ্ৰধান মহত্তত্ত্বৰ পৰা জীৱৰ দেৱবিধিৰ প্ৰেৰণাত ত্ৰিবিধ অহংকাৰ উৎপন্ন হ’ল। সেই অহংকাৰৰ পৰা পুনৰ আকাশাদি পঞ্চ-পঞ্চ তত্ত্বৰ বহু গোষ্ঠী প্ৰকাশ পালে।
Verse 14
तानि चैकैकश: स्रष्टुमसमर्थानि भौतिकम् । संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासृजन् ॥ १४ ॥
সেই তত্ত্বসমূহ পৃথকে পৃথকে ভৌতিক বিশ্ব সৃষ্টি কৰিবলৈ অক্ষম আছিল। কিন্তু পৰমেশ্বৰৰ শক্তিৰ দেৱযোগে একত্ৰিত হৈ সিহঁতে দীপ্ত স্বৰ্ণময় অণ্ড সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 15
सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मक: । साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत्तमीश्वर: ॥ १५ ॥
সেই দীপ্ত অণ্ডকোষ কাৰণ-সমুদ্ৰৰ জলে প্ৰাণহীন অৱস্থাত হাজাৰ বছৰৰো অধিককাল শুই ৰ’ল। তাৰ পিছত প্ৰভু তাত গৰ্ভোদকশায়ী বিষ্ণু ৰূপে প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 16
तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति । सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयमभूत्स्वराट् ॥ १६ ॥
গৰ্ভোদকশায়ী বিষ্ণু ভগৱানৰ নাভিৰ পৰা সহস্ৰ জ্বলন্ত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত পদ্ম উগিল। সেই পদ্মেই সকলো বদ্ধ জীৱৰ আশ্ৰয়, আৰু সেই পদ্মৰ পৰা প্ৰথম জীৱ—সৰ্বাধিপতি ব্ৰহ্মা—প্ৰকাশ পালে।
Verse 17
सोऽनुविष्टो भगवता य: शेते सलिलाशये । लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥
যি পৰম ভগৱান গৰ্ভোদক-সমুদ্ৰত শয়ন কৰে, তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই প্ৰেৰিত বুদ্ধিৰে, নিজৰ ব্যৱস্থাৰে, আগৰ দৰে লোকসংস্থা সৃষ্টি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 18
ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रत: । तामिस्रमन्धतामिस्रं तमो मोहो महातम: ॥ १८ ॥
প্ৰথমে ব্ৰহ্মাই নিজৰ ছাঁৰ পৰা বদ্ধ জীৱৰ অবিদ্যাৰ পাঁচ আৱৰণ সৃষ্টি কৰিলে—তামিস্ৰ, অন্ধ-তামিস্ৰ, তমস, মোহ আৰু মহা-মোহ।
Verse 19
विससर्जात्मन: कायं नाभिनन्दंस्तमोमयम् । जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्समुद्भवाम् ॥ १९ ॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই তমোময় দেহটো ঘৃণাৰে ত্যাগ কৰিলে। সেই সুযোগতে যক্ষ আৰু ৰাক্ষসসকল দেহটো অধিকাৰ কৰিবলৈ উত্থিত হ’ল; দেহটো ৰাত্ৰিৰ ৰূপে স্থিত থাকিল, আৰু ৰাত্ৰিয়েই ক্ষুধা-তৃষ্ণাৰ উৎস।
Verse 20
क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवु: । मा रक्षतैनं जक्षध्वमित्यूचु: क्षुत्तृडर्दिता: ॥ २० ॥
ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণাই আচ্ছন্ন কৰি তোলাত তেওঁলোকে সকলো দিশৰ পৰা ব্ৰহ্মাক গিলিবলৈ দৌৰিলে আৰু চিঞৰি উঠিল—“তেওঁক ৰক্ষা নকৰিবা! তেওঁক খাই পেলোৱা!”
Verse 21
देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ ॥ २१ ॥
দেৱতাৰ অধিপতি ব্ৰহ্মাই উদ্বিগ্ন হৈ ক’লে—“মোক নাখাবা, মোক ৰক্ষা কৰা। হায়! তোমালোক মোৰেই সন্তান হৈ যক্ষ আৰু ৰাক্ষস হৈছা।”
Verse 22
देवता: प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् । ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामह: ॥ २२ ॥
তাৰ পিছত তেওঁ সত্ত্বৰ প্ৰভাৰে দীপ্ত প্ৰধান দেৱতাসকল সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁলোকৰ আগত দিনৰ উজ্জ্বল ৰূপটো ৰাখিলে, আৰু দেৱতাসকলে ক্ৰীড়াভাৱে তাক অধিকাৰ কৰিলে।
Verse 23
देवोऽदेवाञ्जघनत: सृजति स्मातिलोलुपान् । त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥ २३ ॥
তেতিয়া দেৱ ব্ৰহ্মাই নিজৰ নিতম্বৰ পৰা অসুৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে; সিহঁত অতিশয় কামলোলুপ আছিল, আৰু সেই লোলুপতাৰে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ মৈথুনৰ বাবে ধাৱি আহিল।
Verse 24
ततो हसन् स भगवानसुरैर्निरपत्रपै: । अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीत: परापतत् ॥ २४ ॥
তেতিয়া ভগৱান ব্ৰহ্মাই সিহঁতৰ মূৰ্খতাত হাঁহিলে; কিন্তু নিৰ্লজ্জ অসুৰসকলক বেগে বেগে পিছে লাগি অহা দেখি তেওঁ ক্ৰুদ্ধ আৰু ভীত হৈ তৎক্ষণাৎ পলাই গ’ল।
Verse 25
स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् । अनुग्रहाय भक्तानामनुरूपात्मदर्शनम् ॥ २५ ॥
তাৰ পিছত তেওঁ বৰদাতা, শৰণাগতৰ দুখ-হৰণকাৰী হৰিৰ ওচৰলৈ গ’ল; যিজনে ভক্তসকলক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ অনুৰূপ দিৱ্য ৰূপে আত্মদৰ্শন দিয়ে।
Verse 26
पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजा: । ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥ २६ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে পৰমাত্মন্ প্ৰভু! আপোনাৰ আদেশত মই এই প্ৰজাসকলক সৃষ্টি কৰিলোঁ; এই পাপীসকলে মোক ভোগ কৰিবলৈ/আক্রমণ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছে, দয়া কৰি মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 27
त्वमेक: किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशन: । त्वमेक: क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव ॥ २७ ॥
হে প্ৰভু! ক্লিষ্ট লোকসকলৰ ক্লেশ নাশ কৰিব পৰা একমাত্ৰ আপুনি; আৰু যিসকলে আপোনাৰ চৰণত আশ্ৰয় নলয়, তেওঁলোকক ক্লেশ দান কৰোঁতাও আপুনি একাই।
Verse 28
सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शन: । विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥
অন্যৰ মন স্পষ্টকৈ দেখা ভগৱানে ব্ৰহ্মাৰ দুখ বুজি ক’লে—“এই ঘোৰ অশুচি দেহ ত্যাগ কৰা।” প্ৰভুৰ আদেশত ব্ৰহ্মাই সেই দেহ পৰিত্যাগ কৰিলে।
Verse 29
तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनाम् । काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसम् ॥ २९ ॥
ব্ৰহ্মাই ত্যাগ কৰা সেই দেহ সায়ংসন্ধ্যাৰ ৰূপ ল’লে—দিন-ৰাতিৰ মিলনক্ষণ, যি কাম জাগায়। ৰজোগুণে আচ্ছন্ন, স্বভাৱতে কামপ্ৰবণ অসুৰসকলে তাক এজনী কন্যা বুলি ভাবিলে—যাৰ পদ্মচৰণত নূপুৰৰ ঝংকাৰ, চকু মদেৰে বিহ্বল, আৰু সূক্ষ্ম বস্ত্ৰে ঢকা কঁকালত কাঁচী ঝলমল কৰিছিল।
Verse 30
अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्गनिरन्तरपयोधराम् । सुनासां सुद्विजां स्निग्धहासलीलावलोकनाम् ॥ ३० ॥
তাৰ স্তনদ্বয় পৰস্পৰ আঁকোৱালি ধৰি ওপৰলৈ উঠিছিল আৰু ইমান ঘনিষ্ঠ আছিল যে মাজত ঠাই নাছিল। তাৰ নাক সুঠাম, দাঁত সুন্দৰ; ওঁঠত মধুৰ হাঁহি খেলিছিল আৰু সি অসুৰসকললৈ ক্ৰীড়াময় দৃষ্টিক্ষেপ কৰিছিল।
Verse 31
गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् । उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहु: स्त्रियम् ॥ ३१ ॥
ক’লা কেশৰাশিৰে সজ্জিত সি লাজত যেন নিজকে আড়াল কৰিছিল। সেই নাৰীক দেখি সকলো অসুৰ কামবাসনাত মোহিত হৈ পৰিল।
Verse 32
अहो रूपमहो धैर्यमहो अस्या नवं वय: । मध्ये कामयमानानामकामेव विसर्पति ॥ ३२ ॥
অসুৰসকলে ক’লে—“আহা, কি ৰূপ! আহা, কি ধৈৰ্য! আহা, কি নৱযৌৱন!” আমি সকলোৱে কামনাৰে জ্বলিছোঁ, তথাপি সি আমাৰ মাজত কামৰহিতাৰ দৰে ঘূৰি ফুৰিছে।
Verse 33
वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् । अभिसम्भाव्य विश्रम्भात्पर्यपृच्छन् कुमेधस: ॥ ३३ ॥
সন্ধিয়াৰ সেই সান্ধ্যকালীন ৰূপক তেওঁলোকে যুৱতীৰ আকৃতি বুলি ভাবি, কুমতি অসুৰসকলে নানা তৰ্ক-বিতৰ্ক কৰি, সন্মান দেখাই স্নেহেৰে এইদৰে সুধিলে।
Verse 34
कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि । रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे ॥ ३४ ॥
হে ৰম্ভোৰু সুন্দৰী! তুমি কোন? কাৰ পত্নী নে কন্যা? হে ভামিনী, ইয়াত অহাৰ উদ্দেশ্য কি? তোমাৰ সৌন্দৰ্যৰ অমূল্য ধন দেখুৱাই আমাৰ দৰে দুর্ভাগাক কিয় ব্যাকুল কৰিছা?
Verse 35
या वा काचित्त्वमबले दिष्टया सन्दर्शनं तव । उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मन: ॥ ३५ ॥
হে সুন্দৰী অবলে, তুমি যিয়েই হও—তোমাৰ দৰ্শন আমাৰ সৌভাগ্য। বল-খেলাত তুমি চোৱা সকলোৰে মন উথল-পাথল কৰি তুলিছা।
Verse 36
नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मं घ्नन्त्या मुहु: करतलेन पतत्पतङ्गम् । मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं शान्तेव दृष्टिरमला सुशिखासमूह: ॥ ३६ ॥
হে শালিনী সুন্দৰী! তুমি হাতৰ তালুৰে বাৰে বাৰে উছলোৱা বলটো আঘাত কৰোঁতে তোমাৰ পদ্মপদ এক ঠাইত স্থিৰ নাথাকে। বৃহৎ স্তনৰ ভাৰে তোমাৰ কঁকাল ক্লান্ত হয়, আৰু তোমাৰ নির্মল দৃষ্টি যেন শান্ত হৈ ম্লান হয়। তোমাৰ সুন্দৰ কেশ বেণী কৰি বাঁধা।
Verse 37
इति सायन्तनीं सन्ध्यामसुरा: प्रमदायतीम् । प्रलोभयन्तीं जगृहुर्मत्वा मूढधिय: स्त्रियम् ॥ ३७ ॥
এইদৰে মোহাচ্ছন্ন বুদ্ধিৰ অসুৰসকলে সান্ধ্যকালীন সেই সন্ধ্যাক, যি নাৰীৰ দৰে মোহিনী ৰূপ দেখুৱাইছিল, নাৰী বুলি ভাবি ধৰি পেলালে।
Verse 38
प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानमात्मना । कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान् ॥ ३८ ॥
ভাৱগম্ভীৰ হাঁহিৰে, নিজৰ কান্তিৰে যেন নিজেকেই আস্বাদন কৰি, ভগৱান ব্ৰহ্মাই গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকলৰ গণ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 39
विससर्ज तनुं तां वैज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् । त एव चाददु: प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमा: ॥ ३९ ॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই চন্দ্ৰজ্যোৎস্নাৰ দৰে দীপ্ত, কান্তিময় আৰু প্ৰিয় সেই দেহ ত্যাগ কৰিলে; বিশ্বাবসু আদি গন্ধৰ্বসকলে আনন্দে তাক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 40
सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा । दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ ॥ ४० ॥
তাৰ পিছত ভগৱান ব্ৰহ্মাই নিজৰ তন্দ্ৰাৰ পৰা ভূত-পিশাচ সৃষ্টি কৰিলে; তেওঁলোকক নগ্ন আৰু ছিটকোৱা কেশেৰে দেখি তেওঁ চকু মুদিলে।
Verse 41
जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभो: । निद्रामिन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते । येनोच्छिष्टान्धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
প্ৰভু ব্ৰহ্মাই ত্যাগ কৰা ‘জৃম্ভণা’ (হাই তোলা) নামৰ দেহ ভূত-পিশাচে গ্ৰহণ কৰিলে। এইয়েই ইন্দ্ৰিয়ত লালা-সদৃশ সিক্ততা আনে এনে নিদ্ৰা। অশুচি লোকক তেওঁলোকে আক্রমণ কৰিলে তাক ‘উন্মাদ’ বোলা হয়।
Verse 42
ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानज: । साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभु: ॥ ४२ ॥
নিজকে ইচ্ছা আৰু শক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ বুলি মানি, ভগৱান অজ ব্ৰহ্মাই নিজৰ পৰোক্ষ (অদৃশ্য) ৰূপৰ পৰা সাধ্যসকলৰ গণ আৰু পিতৃগণ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 43
त आत्मसर्गं तं कायं पितर: प्रतिपेदिरे । साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते ॥ ४३ ॥
পিতৃসকলে নিজৰ অস্তিত্বৰ মূল সেই সূক্ষ্ম, অদৃশ্য দেহ গ্ৰহণ কৰিলে। সেই সূক্ষ্ম দেহৰ মাধ্যমেদিয়েই শ্ৰাদ্ধকালত বিধি-জ্ঞসকলে সাধ্য আৰু পিতৃসকললৈ পিণ্ড-জল আদি নিবেদন কৰে।
Verse 44
सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् । तेभ्योऽददात्तमात्मानमन्तर्धानाख्यमद्भुतम् ॥ ४४ ॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই নিজৰ তিৰোধান-শক্তিৰে সিদ্ধ আৰু বিদ্যাধৰসকলক সৃষ্টি কৰি, তেওঁলোকক ‘অন্তৰ্ধান’ নামৰ নিজৰ আশ্চৰ্য ৰূপ দান কৰিলে।
Verse 45
स किन्नरान किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभु: । मानयन्नात्मनात्मानमात्माभासं विलोकयन् ॥ ४५ ॥
এদিন জীৱসৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাই পানীত নিজৰ প্ৰতিবিম্ব দেখিলে; তাক চাই নিজকে সন্মান কৰি, সেই প্ৰতিবিম্বৰ পৰাই কিম্পুৰুষ আৰু কিন্নৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 46
ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना । मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोषसि कर्मभि: ॥ ४६ ॥
কিম্পুৰুষ আৰু কিন্নৰসকলে পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই ত্যাগ কৰা সেই ছায়াময় ৰূপ গ্ৰহণ কৰিলে। সেয়েহে তেওঁলোকে পত্নীসহ প্ৰতিটো প্ৰভাতত তেওঁৰ কৰ্মগাথা কীৰ্তন কৰি গায়।
Verse 47
देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया । सर्गेऽनुपचिते क्रोधादुत्ससर्ज ह तद्वपु: ॥ ४७ ॥
ভোগময় দেহে ব্ৰহ্মাই দীঘলকৈ শুই, সৃষ্টিকাৰ্য আগ নাবঢ়াৰ বাবে বহু চিন্তাত পৰিল। তেতিয়া ক্ৰোধ আৰু খিন্নতাৰে তেওঁ সেই দেহটোও ত্যাগ কৰিলে।
Verse 48
येऽहीयन्तामुत: केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे । सर्पा: प्रसर्पत: क्रूरा नागा भोगोरुकन्धरा: ॥ ४८ ॥
হে প্ৰিয় বিদুৰ, সেই দেহৰ পৰা সৰি পৰা কেশ সাপ হৈ পৰিল; আৰু হাত-পা সংকুচিত কৰি দেহটো সৰ্পিলভাৱে সৰি থাকোঁতে, তাৰ পৰাই ভয়ংকৰ সৰ্প আৰু ফণা মেলি থকা নাগ জন্মিল।
Verse 49
स आत्मान् मन्यमान: कृतकृत्यमिवात्मभू: । तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९ ॥
এদিন স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই নিজকে কৃতকৃত্য বুলি ভাবিলে; তেতিয়া তেওঁ মনৰ পৰাই লোককল্যাণ সাধনকাৰী মনুসকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 50
तेभ्य: सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टा: प्रशशंसु: प्रजापतिम् ॥ ५० ॥
আত্মসংযমী স্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক নিজৰেই মানৱ-ৰূপ দান কৰিলে। মনুসকলক দেখি আগতে সৃষ্ট দেৱতা, গন্ধৰ্ব আদি প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাক প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 51
अहो एतज्जगत्स्रष्ट: सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिता: क्रिया यस्मिन् साकमन्नमदामहे ॥ ५१ ॥
তেওঁলোকে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে: হে জগতৰ স্ৰষ্টা, আমি আনন্দিত; আপোনাৰ সৃষ্টি সত্যই সু-কৃত। এই মানৱ-ৰূপত যজ্ঞাদি ক্ৰিয়া দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে; সেয়ে আমি সকলোৱে একেলগে যজ্ঞ-হৱিষ্য ভাগ কৰিম।
Verse 52
तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीनृषिर्हृषीकेश: ससर्जाभिमता: प्रजा: ॥ ५२ ॥
তপস্যা, বিদ্যা, যোগ আৰু সুসমাধিৰে যুক্ত হৈ, ইন্দ্ৰিয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰা স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই নিজৰ প্ৰিয় পুত্ৰ-ৰূপ মহর্ষিসকলক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 53
तेभ्यश्चैकैकश: स्वस्य देहस्यांशमदादज: । यत्तत्समाधियोगर्द्धितपोविद्याविरक्तिमत् ॥ ५३ ॥
সেই পুত্ৰসকলৰ প্ৰতিজনক অজ (অজন্মা স্ৰষ্টা) নিজৰ দেহৰ এক এক অংশ দান কৰিলে; সেয়া সমাধি-যোগে বঢ়া তপ, বিদ্যা আৰু বৈৰাগ্যৰে সমৃদ্ধ আছিল।
Frequently Asked Questions
The brahmāṇḍa marks the first coherent integration of the otherwise separate elements; it becomes viable only when empowered by the Lord’s śakti. The Lord’s entry as Garbhodakaśāyī Viṣṇu establishes that creation is not merely mechanical: divine immanence sustains order, enables Brahmā’s birth from the lotus, and provides the inner intelligence (buddhi-yoga in principle) by which Brahmā can ‘recreate as before.’ The theology safeguards transcendence (the Lord is beyond guṇas) while affirming governance (He animates and directs the cosmos).
The narrative links certain beings to guṇa-dominant conditions: when Brahmā first produces coverings of ignorance, the cast-off ‘body of ignorance’ becomes night, associated with hunger and thirst. Yakṣas and Rākṣasas, driven by consumption and agitation, seize that condition. Symbolically, ‘night’ represents tamas—confusion and compulsive appetite—showing how psychological states (hunger, thirst, delusion) are mapped onto cosmic functions and species-types in Visarga.
The Manus are progenitors and administrators who establish human social-religious order conducive to yajña and welfare (loka-saṅgraha). Other classes celebrate because the human form becomes the stable venue for ritual exchange—sacrificial offerings that nourish the devas and uphold cosmic reciprocity. In Bhāgavatam’s frame, this is not mere ritualism; it is a step toward regulated life that can mature into devotion and liberation.