Adhyaya 2
Uddhava’s Remembrance of Kṛṣṇa and the Theology of the Lord’s Disappearance
বিদুৰে কৃষ্ণকথা শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰাত উদ্ধৱ স্মৰণমাত্ৰেই ভক্তিভাৱে আপ্লুত হয়; বিৰহ-আনন্দত চকুপানী, ৰোমাঞ্চ আদি দেহবিকাৰ প্ৰকাশ পায়। স্থিৰ হৈ তেওঁ শোক কৰে যে জগতৰ ‘সূৰ্য’ শ্ৰীকৃষ্ণ তিৰোভাব পালে আৰু কালে যদুবংশক গ্ৰাস কৰিলে। তেওঁ বুজাই দিয়ে যে যদুসকল সদায় সান্নিধ্যত থাকিলেও প্ৰভুৰ পৰম দিৱ্যত্ব সম্পূৰ্ণ চিনিব নোৱাৰিলে—সত্য জ্ঞান নৈকট্য বা পাণ্ডিত্যৰ পৰা নহয়, শৰণাগত দৃষ্টিৰ পৰা জন্মে। যোগমায়াৰে ভগৱান লীলানুকূল নিত্যৰূপে আবিৰ্ভূত হয়; যাৰ দৃষ্টি অশুদ্ধ, তাৰ ওচৰত তেওঁ অন্তৰ্ধান হোৱা যেন লাগে। তাৰ পিছত ব্ৰজ-মথুৰা-দ্বাৰকাৰ লীলা—কাৰাগাৰত জন্ম, বৃন্দাৱনৰ বাল্য, অসুৰবধ, কালিয়দমন, গোবৰ্ধনধাৰণ, ৰাসলীলা—স্মৰণ কৰি দেখুৱায় যে কৰুণা আৰু ঐশ্বৰ্য মানৱসদৃশ আচৰণৰ সৈতে একেলগে প্ৰকাশ পায়। এই অধ্যায়ে বিদুৰৰ জিজ্ঞাসাৰ পৰা পৰৱৰ্তী সুসংবদ্ধ কৃষ্ণচৰিত আৰু অৱতাৰ-তিৰোভাবৰ তত্ত্বাৰ্থলৈ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ ক’লে—বিদুৰ ক্ষত্ৰিয়ই যেতিয়া মহান ভক্ত উদ্ধৱক প্ৰিয়তম শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাৰ্তা ক’বলৈ সুধিলে, তেতিয়া ঈশ্বৰস্মৰণে অতিশয় ব্যাকুল হৈ উদ্ধৱে তৎক্ষণাৎ উত্তৰ দিবলৈ সাহস নাপালে।
Verse 2
य: पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचित: । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥
তেওঁ এনেকুৱা আছিল যে পাঁচ বছৰ বয়সতেই মাকে প্ৰাতৰাশৰ বাবে মাতিলেও, বাল্যলীলাৰূপে শ্ৰীকৃষ্ণসেৱাত ইমান লীন আছিল যে খোৱা ইচ্ছা নকৰিলে।
Verse 3
स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गत: । पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तु: पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥
এইদৰে উদ্ধৱে শৈশৱৰ পৰা প্ৰভুক নিৰন্তৰ সেৱা কৰিলে; বাৰ্ধক্যতো সেই সেৱাভাব শিথিল নহ’ল। প্ৰভুৰ বাৰ্তা সুধামাত্ৰেই তেওঁ স্বামীৰ পদযুগল স্মৰণত লীন হৈ পৰিল।
Verse 4
स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रि सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्न: साधु निर्वृत: ॥ ४ ॥
তেওঁ এক মুহূৰ্ত নীৰৱ হৈ থাকিল; দেহো নচলিল। তীব্ৰ ভক্তিযোগে কৃষ্ণপদস্মৰণৰ সুধাত গভীৰভাবে লীন হৈ তেওঁ সাধুৰ দৰে পৰম নিৰ্বৃত আৰু তৃপ্ত যেন দেখা গ’ল।
Verse 5
पुलकोद्भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुच: । पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसंप्लुत: ॥ ५ ॥
বিদুৰে দেখিলে—উদ্ধৱৰ সৰ্বাঙ্গত ৰোমাঞ্চ উথলি উঠিছে; বিৰহৰ অশ্ৰু চকুৰ পৰা ঝৰি, তেওঁ সেয়া মচি আছিল। তাতে বিদুৰ বুজিলে যে প্ৰভুৰ প্ৰতি বিস্তৃত স্নেহত উদ্ধৱ সম্পূৰ্ণৰূপে প্লাৱিত।
Verse 6
शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागत: । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥
উদ্ধৱ ধীৰে ধীৰে ভগৱানৰ লোকৰ পৰা পুনৰ মানবলোকলৈ উভতি আহিল। চকু মচি, অতীতৰ স্মৃতি জাগাই, প্ৰীতিভৰে মৃদু হাঁহি লৈ তেওঁ বিদুৰক ক’লে।
Verse 7
उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह । किं नु न: कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥
উদ্ধৱ ক’লে: প্ৰিয় বিদুৰ, জগতৰ সূৰ্য শ্ৰীকৃষ্ণ অস্ত গৈছে, আৰু কালৰূপ মহা-অজগৰে আমাৰ ঘৰ গিলি পেলাইছে। এতিয়া আমাৰ কুশলতা মই কি কৈ বুজাম?
Verse 8
दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥
হায়, এই লোক অতি দুর্ভাগ্যবান; আৰু তাতকৈও অধিক দুর্ভাগ্যবান যাদৱসকল—যিসকলে একেলগে বাস কৰিও হৰিক চিনিব নোৱাৰিলে, যেন মাছ চন্দ্ৰক চিনিব নোৱাৰে।
Verse 9
इङ्गितज्ञा: पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वता: । सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥
যাদৱসকল ইঙ্গিত-জ্ঞ, অতি প্ৰৌঢ় আৰু সাত্বতধৰ্মত নিপুণ আছিল। সকলো ধৰণৰ বিনোদনত তেওঁলোকে সদায় প্ৰভুৰ সঙ্গেই থাকিল; তথাপি সকলোৱে তেওঁক কেৱল সৰ্বভূতত বাস কৰা, সাত্বতসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰমেশ্বৰ বুলি মানিলে।
Verse 10
देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिता: । भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैरात्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥
যিসকল লোক প্ৰভুৰ মায়াত মোহিত হৈ অসৎ আশ্ৰয় কৰে, তেওঁলোকৰ বাক্য হৰিত সম্পূৰ্ণ শৰণাগত ভক্তৰ বুদ্ধিক কেতিয়াও বিভ্ৰান্ত কৰিব নোৱাৰে।
Verse 11
प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥
যিসকলে তপস্যা নকৰিলে আৰু যিসকলৰ দৃষ্টি তৃপ্ত নাছিল, তেওঁলোকৰ আগত লোকলোচন শ্ৰীকৃষ্ণে নিজৰ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি, পাছত সেই স্বৰূপ আঁতৰাই অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 12
यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग- मायाबलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धे: परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥
প্ৰভুৱে নিজৰ অন্তঃশক্তি যোগ-মায়াৰ বলে মর্ত্যলোকে লীলাৰ উপযোগী নিজৰ নিত্য স্বৰূপ ধাৰণ কৰিলে। সেই লীলাই সকলোকে—নিজ ঐশ্বৰ্যত গৰ্ব কৰা লোককো—বিস্মিত কৰিলে; সেয়ে শ্ৰীকৃষ্ণৰ দিব্য দেহেই সকলো অলংকাৰৰ অলংকাৰ।
Verse 13
यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोक: । कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातु- रर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥
মহাৰাজ যুধিষ্ঠিৰৰ ৰাজসূয় যজ্ঞবেদীত ত্ৰিলোকৰ দেৱতাসকল সমবেত হ’ল। শ্ৰীকৃষ্ণৰ মনোমোহা দেহলক্ষণ দেখি তেওঁলোকে ভাবিলে—মানৱসৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাৰ এইটোৱেই পৰম কৌশলময় সৃষ্টি।
Verse 14
यस्यानुरागप्लुतहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमाना: । व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थु: किल कृत्यशेषा: ॥ १४ ॥
অনুৰাগে ভিজা হাঁহি-ৰস লীলা আৰু দৃষ্টিবিনিময়ে মান পোৱা ব্ৰজগোপীসকল, কৃষ্ণ আঁতৰি যেতিয়া গ’ল তেতিয়া ব্যাকুল হ’ল। তেওঁলোকে চকুৰে তেওঁক অনুসৰণ কৰি চাই থাকি, বুদ্ধি স্তব্ধ হৈ বহি পৰিল; ঘৰৰ কাম শেষ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 15
स्वशान्तरूपेष्वितरै: स्वरूपै- रभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्नि: ॥ १५ ॥
পৰ আৰু অপৰ সৃষ্টিৰ অধীশ্বৰ কৰুণাময় ভগৱান, শান্ত ভক্ত আৰু গুণময় লোকৰ মাজত ঘর্ষণ হ’লে, অজ হয়েও মহত্তত্ত্বৰ অংশসহ অগ্নিৰ দৰে প্ৰকট হয়।
Verse 16
मां खेदयत्येतदजस्य जन्म- विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद्यदनन्तवीर्य: ॥ १६ ॥
অজ হয়েও শ্ৰীকৃষ্ণৰ বসুদেৱৰ কাৰাগৃহত জন্ম, শত্রুভয়ত ব্ৰজত গোপনে বাস, আৰু অনন্তবীৰ্যবান হয়েও মথুৰা ত্যাগ—এই সকলো ভাবিলে মোৰ হৃদয় খেদে ভৰে।
Verse 17
दुनोति चेत: स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रो: । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥
কংসৰ ভয়ত ঘৰ পৰা দূৰত থাকি কৃষ্ণ-বলৰামে পিতৃ-মাতৃৰ পদসেৱা কৰিব নোৱাৰিলে; তেতিয়া প্ৰভুৱে ক’লে—“মা, দেউতা, আমাক ক্ষমা কৰক।” এই স্মৰণে মোৰ হৃদয় ব্যথিত হয়।
Verse 18
को वा अमुष्याङ्घ्रि सरोजरेणुं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमे- र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥
তেওঁৰ পদ্মচৰণৰ ধূলি একবাৰো ঘ্ৰাণ কৰা মানুহে তাক কেনেকৈ পাহৰিব? কেৱল ভ্ৰূৰ পল্লৱৰ বিস্তাৰে শ্ৰীকৃষ্ণে পৃথিৱীৰ ভাৰ হোৱা দুষ্টক যমদণ্ড দিলে।
Verse 19
दृष्टा भवद्भिर्ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धि: । यां योगिन: संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥
ৰাজসূয়ত আপোনালোকে দেখিছিল—কৃষ্ণদ্বেষী চৈদ্যৰাজ শিশুপালেও যোগসিদ্ধি লাভ কৰিলে। যি সিদ্ধিৰ বাবে যোগীসকলে সাধনাৰে আকাঙ্ক্ষা কৰে, সেই শ্ৰীকৃষ্ণৰ বিৰহ কোনে সহিব পাৰে?
Verse 20
तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । नेत्रै: पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूत: पदमापुरस्य ॥ २० ॥
সেইদৰে নৰলোকৰ আন বীৰ যোদ্ধাসকলেও কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধত অৰ্জুনৰ বাণপ্ৰহাৰে পবিত্ৰ হ’ল আৰু নয়ন-মনোহৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদ্মমুখ দৰ্শন কৰি কৰি প্ৰভুৰ পৰম ধাম লাভ কৰিলে।
Verse 21
स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीश: स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकाम: । बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालै: किरीटकोट्येडितपादपीठ: ॥ २१ ॥
কিন্তু স্বয়ং শ্ৰীকৃষ্ণ সকলো ‘ত্রয়’ৰ অধীশ্বৰ, অতুলনীয় আৰু স্বতন্ত্ৰ পৰমেশ্বৰ; স্বৰাজ্য-লক্ষ্মীৰে সমস্ত কামনা পূৰ্ণ। সৃষ্টিৰ চিৰস্থায়ী লোকপালসকলে কোটি কোটি মুকুটে তেওঁৰ চৰণপীঠ স্পৰ্শ কৰি পূজাৰ উপকৰণ অৰ্পণ কৰি আৰাধনা কৰে।
Verse 22
तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥
সেয়ে, হে বিদুৰ, এই স্মৰণে আমাক—তাঁৰ দাসসকলক—বেদনাত নপৰে নেকি, যে ৰাজসিংহাসনত বহা উগ্ৰসেনৰ সন্মুখত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ থিয় হৈ বিনয়ে কৈছিল—“হে দেব, দয়া কৰি ই জানি লওক”?
Verse 23
अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥
হায়! সেই পূতনা কিমান দুষ্টা—মাৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি বিষময় স্তন পান কৰাইছিল; তথাপি তাই ধাত্রী-মাতাৰ যোগ্য গতি লাভ কৰিলে। এনে দয়ালুতকৈ অধিক দয়ালু আৰু কোন? তেন্তে আমি কাৰ শৰণ ল’ম?
Verse 24
मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र- मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥
মই ভাবোঁ যে ত্ৰ্যধীশ প্ৰভুৰ প্ৰতি বৈৰভাবত নিমগ্ন অসুৰসকলো ভক্তসকলতকৈ অধিক; কিয়নো যুদ্ধত শত্রুতা-চিন্তাত লীন হৈ থাকিলেও তেওঁলোকে তাৰ্ক্ষ্যপুত্ৰ গৰুড়ৰ কাঁধত আৰূঢ়, হাতে সুদৰ্শনচক্ৰ ধৰি আহি থকা প্ৰভুক দৰ্শন কৰে।
Verse 25
वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । चिकीर्षुर्भगवानस्या: शमजेनाभियाचित: ॥ २५ ॥
পৃথিৱীৰ মঙ্গলৰ বাবে ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাৰ্থনাত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ ভোজৰাজৰ কাৰাগাৰত দেবকীৰ গৰ্ভত বসুদেৱৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 26
ततो नन्दव्रजमित: पित्रा कंसाद्विबिभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चि: सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥
তাৰ পিছত কংসৰ ভয়ত পিতা বসুদেৱে তেওঁক নন্দমহাৰাজৰ ব্রজলৈ লৈ গ’ল; তাত বলৰামসহ তেওঁ গোপন জ্বালাৰ দৰে এগাৰ বছৰ বাস কৰিলে।
Verse 27
परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभु: । यमुनोपवने कूजद्द्विजसंकुलिताङ्घ्रिपे ॥ २७ ॥
গোপবালক আৰু বাছুৰে পৰিবৃত সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু যমুনাৰ তীৰৰ উপবনত, কূজন পখীৰ ধ্বনিত মুখৰিত গছঘন ছাঁত বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 28
कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धबालसिंहावलोकन: ॥ २८ ॥
প্ৰভুৱে ব্রজবাসীৰ বাবে দৰ্শনীয় কৌমাৰ-লীলা প্ৰকাশ কৰিলে; কেতিয়াবা কান্দি, কেতিয়াবা হাঁহি, মোহক শিশুৰ দৰে আৰু সিংহশাৱকৰ দৰে দীপ্ত হ’ল।
Verse 29
स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥
লক্ষ্মীৰ নিকেতন সেই প্ৰভুৱে মনোমোহা গোধন চৰাই, সঙ্গী গোপবালকসকলক মধুৰ বেণুনাদে আনন্দিত কৰিছিল।
Verse 30
प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिन: कामरूपिण: । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बाल: क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥
ভোজৰাজ কংসে নিযুক্ত কৰা ৰূপধাৰী মায়াবী জাদুকৰসকল কৃষ্ণবধৰ উদ্দেশ্যে আহিছিল; কিন্তু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে লীলাত তেওঁলোকক শিশুয়ে খেলনা ভাঙাৰ দৰে সহজে বিনাশ কৰিলে।
Verse 31
विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्यापाययद्गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥
যমুনাৰ একাংশ সৰ্পাধিপতি কালিয়াৰ বিষে দুষিত হোৱাত বৃন্দাবনৰ লোকসকল বিপদত পৰিল। ভগৱানে জলমধ্যতে সেই সৰ্পৰাজক দমন কৰি তাড়িলে, আৰু পাছত গাইবোৰক সেই জল পান কৰাই দেখুৱালে যে জল পুনৰ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰিছে।
Verse 32
अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमै: । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्वययं विभु: ॥ ३२ ॥
সৰ্বশক্তিমান শ্ৰীকৃষ্ণে নন্দ মহাৰাজৰ বিপুল ধনসম্পদ গো-আৰাধনাত নিয়োজিত কৰিব আৰু স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰক শিক্ষা দিব বিচাৰিলে। সেয়ে তেওঁ বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলৰ সহায়ত গোৱালভূমি আৰু গাইবোৰক ‘গোসৱ’ পূজাৰে আৰাধনা কৰিবলৈ পিতাক উপদেশ দিলে।
Verse 33
वर्षतीन्द्रे व्रज: कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वल: । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥
নিজ মান অপমানিত হোৱাৰ ক্ৰোধত ইন্দ্ৰই ব্ৰজৰ ওপৰত অবিৰাম বৰষুণ ঢালিলে, ফলত ব্ৰজবাসীসকল অতি ব্যাকুল হ’ল। কিন্তু কৰুণাময় ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে গোবৰ্ধন পৰ্বতক লীলাৰ ছাতা কৰি তুলি তেওঁলোকক বিপদৰ পৰা ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 34
शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डन: ॥ ३४ ॥
শৰৎকালৰ চন্দ্ৰকিৰণে উজ্জ্বল ৰাতিৰ আৰম্ভণিতে, মধুৰ সুৰে গান গাই, নাৰী-মণ্ডলীৰ মধ্যমণি হৈ ভগৱানে আনন্দে ক্ৰীড়া কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Uddhava’s silence and tears are symptoms of bhāva—devotional ecstasy—arising from intense remembrance (smaraṇa) and separation (vipralambha). In Bhāgavata theology, such transformation indicates that the heart has deeply assimilated love for Bhagavān; speech momentarily fails because the mind is absorbed in the ‘nectar’ of the Lord’s lotus feet rather than in external narration.
The chapter distinguishes physical proximity from spiritual recognition. The Yadus had association, learning, and devotion, yet many related to Kṛṣṇa through familiarity, social identity, or partial understanding. Bhāgavata emphasizes that full recognition of Hari as the Supreme Person depends on purified vision and surrender (śaraṇāgati), not merely being near the Lord in a worldly sense.
Uddhava frames disappearance not as the Lord’s loss of existence but as withdrawal from the perception of those lacking qualification (tapas/discipline and spiritual vision). Since the Lord appears by His internal potency (yoga-māyā) in an eternal form, His departure is likewise a divine act: He remains Bhagavān, while access to His visible līlā is curtailed for those unable to see Him ‘as He is.’
It illustrates the Lord’s extraordinary mercy (dayā) and His acceptance of even a distorted offering when it contacts Him. Pūtanā came with poison and hostility, yet because she offered her breast (a motherly gesture, though deceitful), Kṛṣṇa granted her a maternal position in liberation. The point is not to endorse malice, but to magnify Bhagavān’s compassion and the purifying power of contact with Him.