Adhyaya 18
Varāha Confronts Hiraṇyākṣa: The Challenge, the Rescue of Earth, and the Opening of the Mace-Duel
পূৰ্বৰ উত্তেজনাৰ ধাৰাবাহিকতাত, নাৰদৰ পৰা ভগৱান ক’ত আছে জানি হিৰণ্যাক্ষ সাগৰৰ গভীৰতালৈ দৌৰি যায় আৰু বৰাহ ভগৱানক নিজৰ দন্তত ভূ-দেৱীক তুলি ধৰি থকা দেখিবলৈ পায়। সি প্ৰভুক ‘পশু’ বুলি উপহাস কৰে, দেৱতা আৰু যজ্ঞধৰ্ম ধ্বংস কৰাৰ ভাবুকি দিয়ে আৰু পৃথিৱীৰ অধিকাৰ নিজৰ বুলি দাবী কৰে। কটু বাক্যত ব্যথিত হলেও ভগৱানে প্ৰথমে ভূ-দেৱীৰ সুৰক্ষা কৰে—জলৰ পৰা উঠি পৃথিৱীক ওপৰত স্থাপন কৰি ভাসি স্থিৰ থাকিবলৈ শক্তি দিয়ে; ব্ৰহ্মা আৰু দেৱগণে স্তৱ কৰি পুষ্পবৃষ্টি কৰে। তাৰপিছত বৰাহে নিৰ্ভয়ে ধৰ্মস্থাপনৰ বাবে দানৱৰ দৰ্পৰ উত্তৰ দিয়ে আৰু হিৰণ্যাক্ষ মৃত্যুপাশত বদ্ধ বুলি প্ৰকাশ কৰে। তেতিয়াই গদাযুদ্ধ আৰম্ভ হয়—দানৱে আঘাত কৰে, প্ৰভুৱে কৌশলে এৰাই যায়; দুয়োয়ে বাঢ়ি অহা ক্ৰোধে ভাৰী গদাপ্ৰহাৰ বিনিময় কৰে। শেষত ব্ৰহ্মা আহি দ্বন্দ্ব দেখি অশুভ সময় পাৰ হোৱাৰ আগতে শীঘ্ৰে সমাপ্ত কৰিবলৈ ভগৱানক অনুৰোধ কৰে—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ নিৰ্ণায়ক যুদ্ধৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं महामनास्तद्विगणय्य दुर्मद: । हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद् रसातलं निर्विविशे त्वरान्वित: ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—বৰুণৰ কথা শুনিও সেই মহাবলী দৈত্য দম্ভত তাক তুচ্ছ কৰিলে। হে প্ৰিয় বিদুৰ, নাৰদৰ পৰা শ্ৰীহৰিৰ অৱস্থান জানি সি তৎক্ষণাৎ ৰসাতললৈ ত্বৰিতভাৱে প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 2
ददर्श तत्राभिजितं धराधरं प्रोन्नीयमानावनिमग्रदंष्ट्रया । मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया जहास चाहो वनगोचरो मृग: ॥ २ ॥
তাত সি সৰ্বজয়ী ধৰাধৰ ভগৱানক বৰাহৰূপে দেখিলে—অগ্ৰদন্ত্ৰাৰ আগত পৃথিৱী ওপৰলৈ তুলি ধৰিছে। তেওঁৰ ৰক্তিম নয়নৰ দীপ্তিয়ে তাৰ তেজ কেঢ়ি নিলে; তেতিয়া সি হাঁহি ক’লে, “আহা, জল-স্থলচৰ মৃগ!”
Verse 3
आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता । न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षत: सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३ ॥
দৈত্যই ক’লে—হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰা, মোৰ কথা শুনা। এই পৃথিৱী বিশ্বস্ৰষ্টাই আমাক, ৰসাতলবাসীক, অৰ্পণ কৰিছে। মোৰ চকুৰ সন্মুখতে তুমি ইয়াক লৈ গ’লে, মোৰ আঘাত নোহোৱাকৈ তুমি কুশলে নাথাকিবা।
Verse 4
त्वं न: सपत्नैरभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुच: ॥ ४ ॥
হে মূৰ্খ! আমাৰ শত্ৰুৰ দ্বাৰা আমাক বিনাশ কৰিবলৈ তোক পোহপাল দিয়া হৈছে। তই মায়াৰ দ্বাৰা অদৃশ্য হৈ অসুৰবোৰক হত্যা কৰ। আজি মই তোৰ যোগমায়াৰ বলক নাশ কৰি মোৰ আত্মীয়সকলৰ শোক দূৰ কৰিম।
Verse 5
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्ष- ण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । बलिं हरन्त्यृषयो ये च देवा: स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूला: ॥ ५ ॥
মোৰ বাহুৰ দ্বাৰা নিক্ষেপ কৰা গদাৰ আঘাতত যেতিয়া তোৰ মূৰ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ব, তেতিয়া তোক পূজা দিয়া ঋষি আৰু দেৱতাসকল শিপাবিহীন গছৰ দৰে আপোনা-আপুনি ধ্বংস হ’ব।
Verse 6
स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरै- र्दंष्ट्राग्रगां गामुपलक्ष्य भीताम् । तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद् ग्राहाहत: सकरेणुर्यथेभ: ॥ ६ ॥
যদিও ভগৱান সেই অসুৰৰ বাণৰ দৰে কটু কথাত ব্যথিত হৈছিল, তথাপি তেওঁ সেয়া সহ্য কৰিছিল। নিজৰ দাঁতৰ আগত থকা পৃথিৱীক ভয়াতুৰ দেখি, ঘঁৰিয়ালৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হাতীয়ে যেনেকৈ হাতীনিৰ সৈতে ওলাই আহে, তেনেকৈ তেওঁ পানীৰ পৰা ওলাই আহিল।
Verse 7
तं नि:सरन्तं सलिलादनुद्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झष: । करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद् गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
সোণালী চুলি আৰু ভয়ানক দাঁত থকা সেই অসুৰটোৱে পানীৰ পৰা ওলাই অহা ভগৱানৰ পিছে পিছে খেদি গ’ল, যেনেকৈ ঘঁৰিয়ালে হাতীৰ পিছে পিছে যায়। বজ্ৰৰ দৰে গৰজি সি ক’লে: 'পলাই যাবলৈ তোৰ লাজ লগা নাইনে? নিৰ্লজ্জবোৰৰ বাবে নিন্দা বুলি একো নাই!'
Verse 8
स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनै- रापूर्यमाणो विबुधै: पश्यतोऽरे: ॥ ८ ॥
ভগৱানে পৃথিৱীক পানীৰ ওপৰত নিজৰ দৃষ্টিৰ মাজত স্থাপন কৰিলে আৰু পানীত ওপঙি থকাৰ শক্তি প্ৰদান কৰিলে। শত্ৰুৱে চাই থাকোঁতেই ব্ৰহ্মাই ভগৱানৰ স্তুতি কৰিলে আৰু দেৱতাসকলে তেওঁৰ ওপৰত পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 9
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तै: प्रचण्डमन्यु: प्रहसंस्तं बभाषे ॥ ९ ॥
সেই অসুৰটোৱে, যাৰ শৰীৰত সোণৰ অলংকাৰ আৰু সুন্দৰ কৱচ আছিল, এটা বিশাল গদা লৈ ভগৱানৰ পিছে পিছে খেদি গ’ল। ভগৱানে তাৰ মৰ্মভেদী কটু কথাবোৰ সহ্য কৰিলে, কিন্তু উত্তৰ দিবলৈ তেওঁ ভীষণ ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰি হাঁহি হাঁহি ক’লে।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशै: प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥
শ্ৰী ভগৱানে ক’লে: সঁচাকৈয়ে, আমি বনৰীয়া জীৱ আৰু আমি তোমাৰ দৰে গাওঁৰ সিংহবোৰক (কুকুৰবোৰক) চিকাৰ কৰোঁ। যিজন মৃত্যুৰ পাশৰ পৰা মুক্ত, তেওঁ তোমাৰ অসাৰ কথাত ভয় নাখায়, কাৰণ তুমি মৃত্যুৰ নিয়মৰ দ্বাৰা আৱদ্ধ।
Verse 11
एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्रियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥
নিশ্চিতভাৱে আমি ৰসাতলবাসীৰ গচ্ছিত ধন চুৰি কৰিছোঁ আৰু আমি নিৰ্লজ্জ। যদিও তোমাৰ শক্তিশালী গদাৰ আঘাতত মই জৰ্জৰিত, তথাপিও মই ইয়াত পানীতেই থাকিম, কাৰণ তোমাৰ দৰে বলৱান শত্ৰুৰ সৈতে শত্ৰুতা কৰি মোৰ যাবলৈ আন কোনো ঠাই নাই।
Verse 12
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूह: । संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रुस्वकानां य: स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्य: ॥ १२ ॥
তুমি পদাতি বাহিনীৰ সেনাপতিসকলৰো অধিপতি বুলি গণ্য কৰা হয়, গতিকে আমাক পৰাস্ত কৰিবলৈ শীঘ্ৰে ব্যৱস্থা লোৱা। তোমাৰ অসাৰ কথাবোৰ বাদ দিয়া আৰু আমাক বধ কৰি তোমাৰ আত্মীয়-স্বজনৰ চকুৰ পানী মচি দিয়া। যিয়ে নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা পূৰণ নকৰে, তেওঁ সভাত বহিবলৈ অযোগ্য।
Verse 13
मैत्रेय उवाचसोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् । आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥
মৈত্ৰেয়ই ক’লে: ভগৱানৰ দ্বাৰা এইদৰে তিৰস্কৃত আৰু প্ৰত্যাহ্বান জনোৱাত সেই অসুৰটো ভীষণ ক্ৰোধিত হ’ল। জোকাই লোৱা সাপৰ দৰে সি ক্ৰোধত কঁপি উঠিল।
Verse 14
सृजन्नमर्षित: श्वासान्मन्युप्रचलितेन्द्रिय: । आसाद्य तरसा दैत्यो गदयान्यहनद्धरिम् ॥ १४ ॥
ক্ৰোধে ফোঁচফোঁচাই, ৰোষে ইন্দ্ৰিয়সমূহ কঁপি উঠি, সেই দৈত্য তৎক্ষণাৎ প্ৰভু হৰিৰ ওচৰলৈ ধাৱি গৈ শক্তিশালী গদাৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 15
भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । अवञ्चयत्तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५ ॥
কিন্তু শত্ৰুৱে বক্ষস্থল লক্ষ্য কৰি নিক্ষেপ কৰা সেই ভয়ংকৰ গদাৰ বেগ ভগৱানে অলপ কাষলৈ সৰি এৰাই দিলে; যেন যোগসিদ্ধ যোগীয়ে মৃত্যুক ফাঁকি দিয়ে।
Verse 16
पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णश: । अभ्यधावद्धरि: क्रुद्ध: संरम्भाद्दष्टदच्छदम् ॥ १६ ॥
পুনৰায় সেই দৈত্যে নিজৰ গদা তুলি বাৰে বাৰে ঘূৰাবলৈ ধৰিলে আৰু ক্ৰোধে ঠোঁট কামুৰিলে। তেতিয়া ভগৱান হৰিও ক্ৰুদ্ধ হৈ তাৰ ফালে ধাৱি গ’ল।
Verse 17
ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभु: । आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥
তাৰ পাছত প্ৰভুৱে নিজৰ গদাৰে শত্ৰুৰ সোঁ ভ্ৰূত আঘাত কৰিলে; কিন্তু যুদ্ধত নিপুণ সেই দৈত্যে, হে সৌম্য বিদুৰ, নিজৰ গদাৰ কৌশলে সেই আঘাত প্ৰতিহত কৰিলে।
Verse 18
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । जिगीषया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ १८ ॥
এইদৰে হৰ্যক্ষ আৰু স্বয়ং ভগৱান হৰি—দুয়োটা বিশাল গদা লৈ, জয়ৰ আকাঙ্ক্ষা আৰু তীব্ৰ ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ, পৰস্পৰক আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 19
तयो: स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयो: क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वो: । विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृध: ॥ १९ ॥
দুয়ো যোদ্ধাৰ মাজত তীব্ৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা আছিল। পৰস্পৰৰ তীক্ষ্ণ গদাৰ আঘাতে দেহ ক্ষতবিক্ষত হৈছিল আৰু নিজৰ ৰক্তৰ গন্ধে ক্ৰোধ অধিক বৃদ্ধি পাইছিল। জয়ৰ আকাঙ্ক্ষাত তেওঁলোকে নানা কৌশলত ঘূৰি ফুৰিছিল; সেই যুদ্ধ গাভীৰ বাবে লড়া দুটা বলৱান ষাঁড়ৰ সংঘৰ্ষৰ দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 20
दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया- गृहीतवाराहतनोर्महात्मन: । कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं दिदृक्षुरागादृषिभिर्वृत: स्वराट् ॥ २० ॥
হে কুৰুবংশধৰ! দানৱ আৰু মায়াৰে বৰাহ-দেহ ধাৰণ কৰা যজ্ঞ-স্বৰূপ পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ মাজত লোকহিতাৰ্থে চলা ভয়ংকৰ যুদ্ধ চাবলৈ, স্বতন্ত্ৰ ব্রহ্মা নিজৰ অনুসাৰীসকলসহ তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 21
आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् । विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणी- र्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥
যুদ্ধস্থলত উপস্থিত হৈ, সহস্ৰ ঋষি-তপস্বীৰ নেতা ব্রহ্মাই সেই দানৱক দেখিলে—যাৰ অভূতপূৰ্ব শক্তিৰ বাবে কোনেও তাক প্ৰতিহত কৰিব নোৱাৰিছিল আৰু যাৰ ভিতৰত ভয়ৰ লেশো নাছিল। তেতিয়া প্ৰথমবাৰ বৰাহ-ৰূপ ধাৰণ কৰা নাৰায়ণ ভগৱানক ব্রহ্মাই সম্বোধন কৰিলে।
Verse 22
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
ব্রহ্মাই ক’লে—হে দেব! যিসকল দেবতা, ব্রাহ্মণ, গাভী আৰু নিৰ্দোষ জীৱ আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লৈ আছে, তেওঁলোকৰ বাবে এই অসুৰ কাঁটাৰ দৰে সদায় যন্ত্ৰণা দিয়ে। মোৰ পৰা বৰ পাই এই দুষ্কৰ্মী ভয় সৃষ্টি কৰি, অপ্রতিদ্বন্দ্বী যোদ্ধা বিচাৰি লোকলোকান্তৰে ঘূৰি ফুৰে।
Verse 23
ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानामङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ आगस्कृद्भयकृद्दुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुर: । अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टक: ॥ २३ ॥
ব্রহ্মাই ক’লে—হে দেব! যিসকল দেবতা, ব্রাহ্মণ, গাভী আৰু নিৰ্দোষ জীৱ আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লৈ আছে, তেওঁলোকৰ বাবে এই অসুৰ কাঁটাৰ দৰে সদায় যন্ত্ৰণা দিয়ে। মোৰ পৰা বৰ পাই এই দুষ্কৰ্মী ভয় সৃষ্টি কৰি, অপ্রতিদ্বন্দ্বী যোদ্ধা বিচাৰি লোকলোকান্তৰে ঘূৰি ফুৰে।
Verse 24
मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । आक्रीड बालवद्देव यथाशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দেৱ! এই মায়াবী, দম্ভী, নিয়ন্ত্ৰণহীন আৰু অতি দুষ্ট সাপসদৃশ দানৱৰ সৈতে শিশুৰ দৰে ক্ৰীড়া কৰা উচিত নহয়।
Verse 25
न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुण: । स्वां देव मायामास्थाय तावज्जह्यघमच्युत ॥ २५ ॥
এই দাৰুণ দানৱে নিজৰ অনুকূল সময় পাই অধিক ন বৃদ্ধি পোৱাৰ আগতেই, হে অচ্যুত, তোমাৰ অন্তৰঙ্গ দেৱমায়াশক্তিৰে এই পাপীক নিশ্চয় সংহাৰ কৰা।
Verse 26
एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो । उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥
হে প্ৰভো! জগত ঢাকি পেলোৱা এই অতি ঘোৰ সন্ধ্যা দ্ৰুতকৈ ওচৰ চাপি আহিছে। হে সৰ্বাত্মন, দেৱতাসকলৰ বাবে জয় আনিবৰ্থে তাক সংহাৰ কৰা।
Verse 27
अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् । शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥
বিজয়ৰ বাবে অতি অনুকূল ‘অভিজিত্’ নামৰ শুভ মুহূৰ্ত মধ্যাহ্নত আৰম্ভ হৈ প্ৰায় পাৰ হৈ গ’ল; সেয়ে তোমাৰ সুহৃদসকলৰ মঙ্গলৰ বাবে এই দুৰ্জয় শত্রুক শীঘ্ৰে নিস্তাৰ কৰা।
Verse 28
दिष्टया त्वां विहितं मृत्युसमयमासादित: स्वयम् । विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥
আমাৰ সৌভাগ্যত এই দানৱ নিজেই তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছে—তাৰ মৃত্যুকাল তোমাৰ দ্বাৰাই বিধিত। সেয়ে পৰাক্ৰম দেখুৱাই যুঁজত তাক বধ কৰি লোকসমূহক শান্তিত স্থাপন কৰা।
Frequently Asked Questions
Varāha’s first act is poṣaṇa: safeguarding Bhū-devī and stabilizing cosmic order. The text highlights that the Lord transfers His potency so Earth can float, demonstrating that restoring dharma is not impulsive heroism but deliberate protection of the vulnerable and re-establishment of the world’s foundations before the final removal of adharma.
Hiraṇyākṣa’s insults are described as “shaftlike,” acknowledging speech as a weapon that wounds. Yet Varāha tolerates them until Earth’s fear is addressed, showing divine forbearance. When He replies, it is not egoic retaliation but a dharmic rebuke: He frames the demon as bound by death (kāla) and Himself as fearless, thereby re-centering the conflict on spiritual reality rather than verbal provocation.
Hiraṇyākṣa is a Daitya empowered by a boon (received via Brahmā), which fuels arrogance and a compulsion to find an equal combatant. He seeks notoriety through conquest and terrorizes devas, brāhmaṇas, cows, and innocents—those aligned with worship of the Lord—making his challenge a direct assault on sacrificial order and divine sovereignty.
Brahmā’s counsel frames the duel within kāla (time), a governing principle even in cosmic events. Abhijit is traditionally an auspicious midday period associated with victory; Brahmā urges swift completion to prevent the demon from gaining advantage in an inauspicious hour and to restore peace promptly. The episode underscores that the Lord’s līlā accommodates worldly timing while remaining fully capable of victory by internal potency.