Adhyaya 16
The Lord’s Apology to the Kumāras and the Fall of Jaya and Vijaya
বৈকুণ্ঠৰ দুৱাৰত চাৰি কুমাৰে দ্বাৰপাল জয়–বিজয়ক শাপ দিয়াত সংকট সৃষ্টি হয়; সেই সংকট মেটাবলৈ ব্ৰহ্মা আৰু স্বয়ং ভগৱান প্ৰকট হয়। ভগৱানে নিজৰ সেৱকৰ অপৰাধৰ দায়িত্ব নিজে গ্ৰহণ কৰি ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু ঘোষণা কৰে—ব্ৰাহ্মণ, গাই আৰু নিৰাশ্ৰয় জন তেওঁৰ দেহৰ অংগসম। তেওঁ ভক্ত-ৱাত্সল্য প্ৰকাশ কৰি কয় যে সাধু ব্ৰাহ্মণক অন্ন-দান আৰু নৈবেদ্য অৰ্পণ যজ্ঞাহুতিতকৈ অধিক প্ৰিয়, আৰু বৈষ্ণৱ পদৰজ পৰম পূজ্য। ঋষিসকল প্ৰথমে ক্ৰুদ্ধ হলেও ভগৱানৰ বেদসদৃশ বাক্যত কোমল হয়, তথাপি তেওঁৰ গূঢ় অভিপ্ৰায় বুজি নাপায়; ধৰ্মৰ উৎস আৰু ৰক্ষক বুলি স্তৱ কৰি ভগৱানে নিৰ্ধাৰণ কৰা ফল মেনে লয়। ভগৱানে বুজায় যে শাপ তেওঁৰ অনুমতিতেই হৈছিল—জয়–বিজয় দানৱযোনিত জন্ম ল’ব, কিন্তু ক্ৰোধজনিত তীব্ৰ তন্ময়তাৰে সোনকালে পুনৰ ঘূৰি আহিব। তেওঁলোকৰ বৈকুণ্ঠ ত্যাগত দেৱতাসকলে শোক কৰে, লক্ষ্মীৰ পূৰ্ববাণী স্মৰণ হয়; কাহিনী দিতিৰ গৰ্ভত তেওঁলোকৰ জন্ম আৰু আগন্তুক দিৱ্য হস্তক্ষেপেৰে সমতা-পুনঃস্থাপনৰ দিশে আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच इति तद् गृणतां तेषां मुनीनां योगधर्मिणाम् । प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभु: ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—যোগধৰ্মত স্থিত সেই মুনিসকলৰ বাক্য প্ৰশংসা কৰি, বৈকুণ্ঠনিবাসী সর্ববিভু ভগৱানে এইদৰে ক’লে।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम् ॥ २ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—এই দুজন মোৰ পাৰ্ষদ জয় আৰু বিজয়; মোক অৱজ্ঞা কৰি তোমালোকৰ প্ৰতি মহা অপৰাধ কৰিছে।
Verse 3
यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्भिर्मामनुव्रतै: । स एवानुमतोऽस्माभिर्मुनयो देवहेलनात् ॥ ३ ॥
হে মহামুনিসকল, মোৰ অনুগত তোমালোকে এই দুজনক যি দণ্ড দিলে, মই তাক অনুমোদন কৰোঁ; দেবহেলনাৰ কাৰণে ই আমাৰো সন্মতি।
Verse 4
तद्व: प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे । तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृता: ॥ ४ ॥
আজি মই তোমালোকৰ প্ৰসাদ বিচাৰোঁ; মোৰ বাবে ব্ৰাহ্মণেই পৰম দেৱ। মোৰ সেৱকসকলে কৰা অসম্মানক মই নিজৰ অপৰাধ বুলি মানোঁ; সেয়ে এই ঘটনাৰ বাবে ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।
Verse 5
यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि । सोऽसाधुवादस्तत्कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामय: ॥ ५ ॥
যেতিয়া সেৱকে অপৰাধ কৰে, লোকসকলে গৰাকীক দোষ দিয়ে; সেই নিন্দাই গৰাকীৰ কীৰ্তিক শ্বেত কুষ্ঠে ত্বক দুষিত কৰাৰ দৰে কলুষিত কৰে।
Verse 6
यस्यामृतामलयश:श्रवणावगाह: सद्य: पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठ: । सोऽहं भवद्भय उपलब्धसुतीर्थकीर्ति- श्छिन्द्यां स्वबाहुमपि व: प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६ ॥
মোৰ অমৃতসম নিৰ্মল যশৰ শ্ৰৱণ-স্নানে জগত, শ্বপচ চাণ্ডালকো, তৎক্ষণাৎ পৱিত্ৰ হয়। এতিয়া তোমালোকে মোক নিঃসন্দেহে উপলব্ধি কৰিছা; সেয়ে মোৰ বাহুও যদি তোমালোকৰ প্ৰতি প্ৰতিকূল হয়, মই তাকো কাটি পেলাবলৈ দ্বিধা নকৰোঁ।
Verse 7
यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं सद्य:क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् । न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्या: प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति ॥ ७ ॥
ভগৱানে ক’লে—মই মোৰ ভক্তসকলৰ সেৱক; সেয়ে মোৰ পদ্মচৰণৰ পবিত্ৰ ৰেণুৱে তৎক্ষণাৎ সকলো পাপ-মল নাশ কৰে। সেই সেৱাৰ ফলত মোৰ স্বভাৱ এনেকুৱা হৈছে যে মই তেওঁৰ প্ৰতি অনাসক্ত হ’লেও শ্ৰীলক্ষ্মী মোক ত্যাগ নকৰে; কিন্তু আনসকলে তেওঁৰ সামান্য কৃপা পাবলৈও তেওঁৰ সৌন্দৰ্যৰ স্তৱ কৰি নানান নিয়ম-ব্ৰত পালন কৰে।
Verse 8
नाहं तथाद्मि यजमानहविर्विताने श्च्योतद्घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्मुखेन । यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकै: ॥ ८ ॥
যজমানসকলে যজ্ঞাগ্নিত—যি মোৰেই এক মুখ—ঘৃতসিক্ত হবি অৰ্পণ কৰিলেও মই তেনেকৈ ৰস লৈ নাভোগো; যিদৰে মই সেই ঘিউভৰা সুস্বাদু গ্ৰাস অধিক আনন্দে গ্ৰহণ কৰোঁ, যি মোৰ প্ৰসাদত সদা সন্তুষ্ট আৰু নিজৰ কৰ্মফল মোক অৰ্পণ কৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ মুখত দিয়া হয়।
Verse 9
येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग- मायाविभूतिरमलाङ्घ्रि रज: किरीटै: । विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भ: सद्य: पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ॥ ९ ॥
মই মোৰ অখণ্ড বৈকুণ্ঠ-যোগমায়া বিভূতিৰ অধিপতি; গঙ্গাজল মোৰ চৰণ প্ৰক্ষালনৰ অৱশিষ্ট। সেই জল চন্দ্ৰশেখৰ শিৱে শিৰত ধৰি ত্ৰিলোকক তৎক্ষণাৎ পবিত্ৰ কৰে। মই যদি বৈষ্ণৱৰ পদৰজ কিৰীটৰ দৰে মস্তকত ধাৰণ কৰোঁ, তেন্তে কোনে তেনে কৰাত অস্বীকাৰ কৰিব?
Verse 10
ये मे तनूर्द्विजवरान्दुहतीर्मदीया भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या । द्रक्ष्यन्त्यघक्षतदृशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतु: ॥ १० ॥
ব্ৰাহ্মণ, গাই আৰু আশ্ৰয়হীন জীৱসমূহ মোৰেই দেহ। যিসকলৰ দৃষ্টি নিজৰ পাপৰ বাবে ক্ষতিগ্ৰস্ত, তেওঁলোকে ভেদবুদ্ধিৰে এইসকলক মোৰ পৰা পৃথক দেখি। তেওঁলোক ক্ৰুদ্ধ সাপৰ দৰে; পাপীৰ দণ্ডাধিকারী যমৰাজৰ গৃধ্ৰসদৃশ দূতসকলে ক্ৰোধে নিজৰ ঠোঁট/চঞ্চুৰে তেওঁলোকক ছিঁড়ি-ফালি পেলায়।
Verse 11
ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्त- स्तुष्यद्धृद: स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्रा: । वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्त: सम्बोधयन्त्यहमिवाहमुपाहृतस्तै: ॥ ११ ॥
আনহাতে, যিসকলে ব্ৰাহ্মণসকলক বুদ্ধিত মোৰেই স্বৰূপ বুলি জানি, ব্ৰাহ্মণে কঠোৰ কথা ক’লেও তেওঁলোকক সন্মান কৰে—যিসকলৰ হৃদয় প্ৰসন্ন, যিসকলৰ পদ্মমুখ অমৃতময় হাঁহিৰে দীপ্ত—তেওঁলোকে প্ৰেমভৰা বাক্যৰে পুত্ৰে যেন ক্ৰুদ্ধ পিতাক শান্ত কৰে তেনেদৰে ব্ৰাহ্মণক তুষ্ট কৰে। তেনেকুৱা লোকেই মোৰ হৃদয় হৰণ কৰে, আৰু মই যেন তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই শান্ত কৰা হ’লোঁ।
Verse 12
तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ युष्मद्वयतिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्य: । भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवास: ॥ १२ ॥
মোৰ এই দাসসকলে নিজৰ প্ৰভুৰ অভিপ্ৰায় নাজানি তোমালোক দুয়োৰ প্ৰতি অপৰাধ কৰিছে। সেয়ে অপৰাধৰ ফল ভোগ কৰিও যেন তেওঁলোকে শীঘ্ৰে মোৰ সান্নিধ্যলৈ ঘূৰি আহে আৰু মোৰ ধামৰ পৰা তেওঁলোকৰ নিৰ্বাসনৰ কাল অচিৰেই শেষ হয়—এনে আদেশ দিলে মই তাক মোৰ প্ৰতি অনুগ্ৰহ বুলি গণ্য কৰিম।
Verse 13
बह्मोवाच अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् । नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माप्यतृप्यत ॥ १३ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—যদিও সেই ঋষিসকল ক্ৰোধৰূপ সাপৰ দংশনে দগ্ধ আছিল, তথাপি বেদমন্ত্ৰৰ ধাৰাৰ দৰে প্ৰভুৰ মনোহৰ আৰু আলোকময় বাক্য শুনিও তেওঁলোকৰ আত্মা তৃপ্ত নহ’ল।
Verse 14
सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् । विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम् ॥ १४ ॥
প্ৰভুৰ সেই উৎকৃষ্ট বাক্য শুনিবলৈ লঘু আছিল, কিন্তু অৰ্থত অতি গম্ভীৰ আৰু গহীন। ঋষিসকলে কাণ মেলি শুনি মনন কৰিলেও, সেই অগাধ গভীৰতাত নিমজ্জিত হৈও প্ৰভুৱে কি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে সেয়া বুজিব নোৱাৰিলে।
Verse 15
ते योगमाययारब्धपारमेष्ठ्यमहोदयम् । प्रोचु: प्राञ्जलयो विप्रा: प्रहृष्टा: क्षुभितत्वच: ॥ १५ ॥
সেই চাৰিজন ব্ৰাহ্মণ ঋষিয়ে, যোগমায়াৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত পৰম পুৰুষৰ মহিমাময় বৈভৱ দেখি পৰম আনন্দিত হ’ল; তেওঁলোকৰ দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল। তাৰ পিছত তেওঁলোকে অঞ্জলি বঁধি প্ৰভুক এইদৰে ক’লে।
Verse 16
ऋषय ऊचु: न वयं भगवन् विद्मस्तव देव चिकीर्षितम् । कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्ष: प्रभाषसे ॥ १६ ॥
ঋষিসকলে ক’লে—হে ভগৱান, হে দেব! আপুনি কি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে সেয়া আমি বুজিব নোৱাৰোঁ। কিয়নো আপুনি সৰ্বাধ্যক্ষ হৈও আমাৰ পক্ষত ‘তোমালোকে মোৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিলা’ বুলি কয়, যেন আমি আপোনাৰ কোনো উপকাৰ কৰিছোঁ।
Verse 17
ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणा: किल ते प्रभो । विप्राणां देवदेवानां भगवानात्मदैवतम् ॥ १७ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি ব্ৰাহ্মণ্য-ধৰ্মৰ পৰম অধিষ্ঠাতা দেৱ। ব্ৰাহ্মণসকলক সৰ্বোচ্চ স্থান দি আপুনি সকলোকে শিক্ষা দিয়ে। দেৱতাসকল আৰু ব্ৰাহ্মণসকল—দুয়োৰে পৰম আৰাধ্য আপুনি নিজেই।
Verse 18
त्वत्त: सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव । धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मत: ॥ १८ ॥
সকলো জীৱৰ সনাতন ধৰ্ম আপোনাৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়, আৰু আপোনাৰ নানাবিধ অৱতাৰ-ৰূপে আপুনি সদায় ধৰ্ম ৰক্ষা কৰিছে। ধৰ্মৰ পৰম গূঢ় লক্ষ্য আপুনি নিজেই; আমাৰ মতে আপুনি নিত্য, অক্ষয় আৰু নিৰ্বিকাৰ।
Verse 19
तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् । योगिन: स भवान् किंस्विदनुगृह्येत यत्परै: ॥ १९ ॥
আপোনাৰ কৃপাৰে যোগী আৰু তত্ত্বদৰ্শীসকলে ভৌতিক কামনা ত্যাগ কৰি সহজে মৃত্যুক (অবিদ্যাক) অতিক্ৰম কৰে। সেয়ে আন কোনোবাই আপোনাক অনুগ্ৰহ কৰিব পাৰে—ই সম্ভৱ নহয়; আপুনি স্বয়ং পৰম প্ৰভু।
Verse 20
यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यै- रर्थार्थिभि: स्वशिरसा धृतपादरेणु: । धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसीनवदामधाम्नो लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २० ॥
যাঁৰ পদধূলি অন্য অৰ্থাৰ্থীসকলে মূৰত ধাৰে, সেই লক্ষ্মীদেৱীয়েও নিয়তভাৱে আপোনাৰ সেৱাত উপস্থিত থাকে। কিয়নো ধন্য ভক্তে আপোনাৰ চৰণত অৰ্পণ কৰা নতুন তুলসীমালাত মধুব্ৰতপতি (ভ্ৰমৰ-ৰাজ) যেন মণ্ডৰায়, তেনেদৰে আপোনাৰ ধামত স্থান লাভ কৰিবলৈ তেওঁ আকাঙ্ক্ষা কৰে।
Verse 21
यस्तां विविक्तचरितैरनुवर्तमानां नात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्ग: । स त्वं द्विजानुपथपुण्यरज: पुनीत: श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम् ॥ २१ ॥
হে শ্রীৱৎসলক্ষ্ম! আপুনি পৰম ভাগৱত ভক্তসকলৰ সঙ্গ আৰু তেওঁলোকৰ চৰিত্ৰত অতি আসক্ত, তথাপিও নিৰন্তৰ প্ৰেমসেৱাত ৰত লক্ষ্মীদেৱীসকলৰ প্ৰতিও আপুনি আসক্ত নহয়। তেন্তে ব্ৰাহ্মণসকল চলা পথৰ পুণ্যধূলিয়ে আপোনাক কেনেকৈ শুদ্ধ কৰিব? আৰু বক্ষস্থলৰ শ্রীৱৎসচিহ্নে আপোনাক কেনেকৈ ‘ভাগ্যবান’ কৰিব?
Verse 22
धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभि: स्वै: पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् । नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२ ॥
হে ভগৱান! আপুনি ধৰ্মস্বৰূপ। তিন যুগত আপোনাৰ তিন পাদে প্ৰকাশ পাই দেৱতা আৰু দ্বিজসকলৰ হিতাৰ্থে এই চৰাচৰ জগত ৰক্ষা কৰে। আপোনাৰ বৰদ শুদ্ধ-সত্ত্বময় কৃপাৰে ৰজ-তম দূৰ কৰক।
Verse 23
न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपं गोप्ता वृष: स्वर्हणेन ससूनृतेन । तर्ह्येव नङ्क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था लोकोऽग्रहीष्यदृषभस्य हितत्प्रमाणम् ॥ २३ ॥
হে দেৱ! যদি আপুনি ইয়াত আপোনাৰ আশ্ৰিত শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজকুলক পূজা আৰু মৃদু বাক্যৰে ৰক্ষা নকৰেন, তেন্তে আপোনাৰ মঙ্গলময় উপাসনা-পথ নষ্ট হ’ব। তেতিয়া লোকসকলে আপোনাৰ প্ৰভুত্বকেই প্ৰমাণ মানি সেই পথ ত্যাগ কৰিব।
Verse 24
तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सो: क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारे: । नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तु- स्तेज: क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोद: ॥ २४ ॥
হে সত্ত্বনিধি প্ৰভু! জনসাধাৰণৰ ক্ষেমৰ বাবে আপুনি নিজৰ শক্তিৰে অশুভ তত্ত্ব নাশ কৰে; সেয়া যেন আপোনাৰ অনভীষ্ট বুলিয়েই দেখা যায়। কিন্তু ত্ৰিসৃষ্টিৰ অধিপতি, বিশ্বভৰ্তা আপোনাৰ তেজ ক্ষয় নহয়। আপোনাৰ বিনয়েই আপোনাৰ অতীত লীলাৰ প্ৰকাশ।
Verse 25
यं वानयोर्दममधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् । अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो येऽनागसौ वयमयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण ॥ २५ ॥
হে অধীশ! এই দুজন নিৰ্দোষ লোকক বা আমাক আপুনি যি দণ্ড দিব খোজে, আমি কপট নকৰাকৈ গ্ৰহণ কৰিম। আমি জানো যে আমি দোষৰহিতক পাপৰ সৈতে জুৰি শাপ দিছোঁ।
Verse 26
श्रीभगवानुवाच एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्य: संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ । भूय: सकाशमुपयास्यत आशु यो व: शापो मयैव निमितस्तदवेत विप्रा: ॥ २६ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে বিপ্ৰসকল! জানি থোৱা, তোমালোকে দিয়া দণ্ড মূলতে মোৰ দ্বাৰাই নিৰ্ধাৰিত আছিল। সেয়ে ইহঁতে তৎক্ষণাৎ অসুৰ-যোনিত পতিত হ’ব; কিন্তু ক্ৰোধে তীব্ৰ কৰা সমাধিৰে মনত মোৰ সৈতে দৃঢ় যোগ বেঁধি সোনকালে মোৰ সান্নিধ্যলৈ উভতি আহিব।
Verse 27
ब्रह्मोवाच अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ २७ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—স্বয়ংপ্ৰভ বৈকুণ্ঠলোকে বৈকুণ্ঠনাথ পৰমেশ্বৰক নয়নৰ আনন্দদায়ক ৰূপে দর্শন কৰি মুনিসকলে সেই দিব্য ধাম ত্যাগ কৰি উভতি গ’ল।
Verse 28
भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मु: प्रमुदिता: शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥
মুনিসকলে ভগৱানক প্ৰদক্ষিণ কৰি সশ্ৰদ্ধ প্ৰণাম জনালে, আৰু বৈষ্ণৱী শ্ৰীৰ দিব্য ঐশ্বৰ্য কীৰ্তন কৰি পৰম আনন্দে উভতি গ’ল।
Verse 29
भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् । ब्रह्मतेज: समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥ २९ ॥
ভগৱানে নিজৰ পাৰ্ষদসকলক ক’লে—যোৱা, ভয় নকৰিবা; তোমালোকৰ মঙ্গল হওক। ব্ৰাহ্মণৰ শাপ নাশ কৰিবলৈ মই সক্ষম হলেও তেনে নকৰোঁ; ই মোৰ অনুমোদিত।
Verse 30
एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा । पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते ॥ ३० ॥
এই প্ৰস্থানৰ কথা আগতেই ক্ৰুদ্ধা ৰমা (লক্ষ্মী) কৈছিল—মই শয়নত থাকোঁতে তেওঁ মোৰ ধামৰ পৰা ওলাই পুনৰ প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আহোঁতে তোমালোকে দুৱাৰত বাধা দিছিলা।
Verse 31
मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुन: ॥ ३१ ॥
ক্ৰোধ-যোগৰ সাধনাৰে তোমালোকে ব্ৰাহ্মণ-অৱহেলনাৰ পাপ অতিক্ৰম কৰি শুদ্ধ হ’বা, আৰু অতি অলপ সময়তে পুনৰ মোৰ সান্নিধ্যলৈ উভতি আহিবা।
Verse 32
द्वा:स्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् । सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत् ॥ ३२ ॥
বৈকুণ্ঠৰ দুৱাৰত এইদৰে কৈ ভগৱানে বহু দিৱ্য বিমানশ্ৰেণীৰে শোভিত, সৰ্বাতিশয় লক্ষ্মী-ঐশ্বৰ্যৰে পূৰ্ণ নিজৰ ধামত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 33
तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तराद्धरिलोकत: । हतश्रियौ ब्रह्मशापादभूतां विगतस्मयौ ॥ ३३ ॥
কিন্তু সেই দুজন দ্বাৰপাল, দেৱগণৰ শ্ৰেষ্ঠ, ব্ৰাহ্মণৰ শাপে শ্ৰী-তেজ হ্ৰাস পাই, গৰ্বহীন আৰু বিষণ্ণ হৈ হৰিলোক বৈকুণ্ঠৰ পৰা পতিত হ’ল।
Verse 34
तदा विकुण्ठधिषणात्तयोर्निपतमानयो: । हाहाकारो महानासीद्विमानाग्र्येषु पुत्रका: ॥ ३४ ॥
তেতিয়া জয়-বিজয় ভগৱানৰ ধামৰ পৰা পতিত হোৱাত, শ্ৰেষ্ঠ বিমানত আসীন সকলো দেৱতাৰ মাজত মহা হাহাকার—বিষাদৰ গর্জন—উঠিল।
Verse 35
तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरे: । दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम् ॥ ३५ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে: হৰিৰ সেই দুজন প্রধান পাৰ্ষদ-দ্বাৰপাল এতিয়া দিতিৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰিছে; কাশ্যপ মুনিৰ প্ৰবল তেজোময় বীৰ্যই তেওঁলোকক আৱৰি ধৰিছে।
Verse 36
तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि व: । आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस्तद्विधित्सति ॥ ३६ ॥
আজি সেই যমজ অসুৰৰ পৰাক্ৰমে তোমালোকক বিচলিত কৰিছে, কিয়নো তাতে তোমালোকৰ তেজ হ্ৰাস পাইছে। কিন্তু মোৰ ক্ষমতাত কোনো প্ৰতিকাৰ নাই; কাৰণ এই সকলো স্বয়ং ভগৱানেই বিধান কৰিব বিচাৰে।
Verse 37
विश्वस्य य: स्थितिलयोद्भवहेतुराद्यो योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमाय: । क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीश- स्तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थ: ॥ ३७ ॥
হে পুত্ৰসকল, ভগৱানেই ত্ৰিগুণৰ অধীশ্বৰ আৰু বিশ্বৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ আদিকাৰণ। তেওঁৰ আশ্চৰ্য যোগমায়া যোগেশ্বৰসকলেও সহজে বুজিব নোৱাৰে। সেই আদিপুৰুষ পৰমেশ্বৰেই আমাৰ কল্যাণ কৰিব; তেন্তে এই বিষয়ত আমাৰ বিচাৰে কি লাভ?
Frequently Asked Questions
Because the doorkeepers act as His representatives, their misconduct reflects upon the master, and the Lord models dharma by accepting moral accountability. In bhāgavata theology, humility before devotees and brāhmaṇas is not a limitation of God but a līlā that establishes the authority of saintly persons and protects the social-spiritual order (poṣaṇa). The Lord’s apology also reveals bhakta-vātsalya: He places the honor of His devotees above His own majesty.
The text presents the episode as divinely sanctioned (ordained by the Lord) and mediated by yoga-māyā, meaning it serves a purposeful līlā rather than indicating material contamination of Vaikuṇṭha. The sages’ anger functions as a catalyst within the Lord’s plan to manifest formidable opponents and thereby display protective incarnations and restore balance in the worlds. Thus, the “fall” is a controlled descent for cosmic narrative and theological instruction.
This chapter states they enter Diti’s womb through Kaśyapa’s seed, initiating their demoniac incarnations. The purpose is twofold: (1) to fulfill the curse approved by the Lord, preserving the inviolability of saintly words, and (2) to intensify their absorption in the Lord through hostility, enabling a swift return to His presence while also generating the cosmic antagonists necessary for the Lord’s protective līlās.
It prioritizes personalist devotion and saintly service over ritual formalism. Although the Lord is the ultimate enjoyer of sacrifice, He declares greater “relish” in offerings given to realized brāhmaṇas who dedicate results to Him, teaching that yajña reaches perfection when it culminates in bhakti, humility, and honoring the Lord’s devotees—an applied ethic that safeguards dharma in society.