Adhyaya 15
The Kingdom of God (Vaikuṇṭha) and the Curse of Jaya and Vijaya
মৈত্ৰেয় বিদুৰক কয়—কাশ্যপৰ তেজস্বী বীজৰ ফলত দিতিৰ দীঘলীয়া গৰ্ভধাৰণে বিশ্বসমতা বিঘ্নিত হয়; সূৰ্য-চন্দ্ৰ ম্লান হয় আৰু দেৱতাসকল আতংকিত হয়। তেওঁলোকে বেদ-প্ৰৱৰ্তক আৰু জগত্-ব্যৱস্থাপক ব্ৰহ্মাক স্তৱ কৰি শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই নিজৰ মানসপুত্ৰ চাৰি কুমাৰৰ বৈকুণ্ঠ-যাত্ৰা বৰ্ণনা কৰে—কল্পবৃক্ষ, সুগন্ধি পুষ্প, তুলসীৰ মহিমা, ৰত্নময় বিমান আৰু কাম-ঈৰ্ষাহীন কীৰ্তনত লীন বৈকুণ্ঠবাসী। তাৰ পাছত সপ্তম দ্বাৰত দ্বাৰপাল জয়-বিজয়ে কুমাৰসকলক বাধা দিলে ঋষিসকলৰ ক্ৰোধত তেওঁলোকে মর্ত্যলৈ পতনৰ শাপ পায়। অনুতপ্ত জয়-বিজয়ে বিস্মৃতিৰ পৰা ৰক্ষা বিচাৰে। তেতিয়া পদ্মনাভ নাৰায়ণ লক্ষ্মীৰ সৈতে স্বয়ং আহি দৰ্শন দিয়ে; তুলসীৰ সুবাস আৰু ভগৱানৰ সৌন্দৰ্যই কুমাৰসকলক নিৰ্গুণ উপলব্ধিৰ পৰা ব্যক্তিগত ভক্তিলৈ ঘূৰাই আনে। এই অধ্যায়ে বৈকুণ্ঠৰ সামঞ্জস্য আৰু ভয়ৰ বীজৰ পৰা উদ্ভূত দিৱ্য ব্যৱস্থা প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापत्यं तु तत्तेज: परतेजोहनं दिति: । दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात् ॥ १ ॥
শ্ৰীমৈত্রেয় ক’লে: প্ৰিয় বিদুৰ, কশ্যপ মুনিৰ পত্নী দিতিয়ে বুজিলে যে গৰ্ভস্থ পুত্ৰসকল দেৱতাসকলৰ বাবে উপদ্ৰৱৰ কাৰণ হ’ব। সেয়ে আনক কষ্ট দিবলৈ উদ্দেশ্য কৰা কশ্যপৰ প্ৰজাপত্য তেজ তেওঁ দেৱনাশৰ আশংকাৰে শতবছৰ ধৰি ধাৰণ কৰিলে।
Verse 2
लोके तेनाहतालोके लोकपाला हतौजस: । न्यवेदयन् विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम् ॥ २ ॥
দিতিৰ গৰ্ভবলৰ প্ৰভাৱত সকলো লোকতে সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ পোহৰ ম্লান হ’ল। লোকপালসকল ব্যাকুল হৈ বিশ্বস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাক ক’লে—“দিশাদিশে এই অন্ধকাৰৰ বিস্তাৰ কিয়?”
Verse 3
देवा ऊचु: तम एतद्विभो वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् । न ह्यव्यक्तं भगवत: कालेनास्पृष्टवर्त्मन: ॥ ३ ॥
দেৱসকলে ক’লে—হে বিভো, এই অন্ধকাৰ আপুনি ভালদৰে জানে; ই আমাক অত্যন্ত উদ্বিগ্ন কৰিছে। কালৰ প্ৰভাৱ আপোনাক স্পৰ্শ নকৰে, সেয়ে আপোনাৰ আগত একোৱেই অপ্রকাশিত নহয়।
Verse 4
देवदेव जगद्धातर्लोकनाथशिखामणे । परेषामपरेषां त्वं भूतानामसि भाववित् ॥ ४ ॥
হে দেবদেব, জগতধাতা, লোকনাথসকলৰ শিৰোমণি! আপুনি পৰলোক আৰু অপৰলোক—দুয়ো জগতৰ সকলো জীৱৰ অন্তৰৰ ভাব-উদ্দেশ্য জানে।
Verse 5
नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे । गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये ॥ ५ ॥
বিজ্ঞান আৰু বীৰ্যৰ আদিস্ৰোতক নমস্কাৰ! মায়াৰ দ্বাৰা আপুনি এই জগত্ব্যৱস্থাত প্ৰবেশ কৰিছে। ভগৱানৰ আজ্ঞাৰে গুণভেদ (বিশেষকৈ ৰজোগুণ) ধাৰণ কৰা, অব্যক্ত-যোনিৰ পৰা প্ৰকাশিত আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 6
ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् । आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम् ॥ ६ ॥
হে প্ৰভু! এই সকলো লোক আপোনাৰ আত্মস্বৰূপত স্থিত, আৰু সকলো জীৱ আপোনাৰ পৰাই উৎপন্ন। সেয়ে আপুনিই এই বিশ্বৰ কাৰণ; যিয়ে অনন্যভাৱে আপোনাক ধ্যান কৰে, সি অচল ভক্তিসেৱা লাভ কৰে।
Verse 7
तेषां सुपक्वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् । लब्धयुष्मत्प्रसादानां न कुतश्चित्पराभव: ॥ ७ ॥
যিসকলে প্ৰাণসংযমে মন-ইন্দ্ৰিয় জয় কৰি পৰিপক্ব যোগী হৈছে আৰু আপোনাৰ কৃপা লাভ কৰিছে, তেওঁলোকৰ বাবে এই জগতত ক’তো পৰাজয় নাই।
Verse 8
यस्य वाचा प्रजा: सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिता: । हरन्ति बलिमायत्तास्तस्मै मुख्याय ते नम: ॥ ८ ॥
যেনেকৈ নাকত বাঁধা ৰছীৰে গৰু-বলদ চলাই দিয়া হয়, তেনেকৈ বেদবাণীৰে সকলো প্ৰজা নিয়ন্ত্রিত; তেওঁলোকে বিধিমতে বলি অৰ্পণ কৰে। সেই বেদপ্ৰদাতা মুখ্য পুৰুষক নমস্কাৰ।
Verse 9
स त्वं विधत्स्व शं भूमंस्तमसा लुप्तकर्मणाम् । अदभ्रदयया दृष्टया आपन्नानर्हसीक्षितुम् ॥ ९ ॥
হে সৰ্বব্যাপী! তমসৰ বাবে আমাৰ কৰ্ম লুপ্ত হৈছে; এই আপন্ন অৱস্থাত আমাৰ মঙ্গল বিধান কৰক আৰু আপোনাৰ অপাৰ দয়াদৃষ্টিৰে আমাক চাওক।
Verse 10
एष देव दितेर्गर्भ ओज: काश्यपमर्पितम् । दिशस्तिमिरयन् सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि ॥ १० ॥
হে দেব! দিতিৰ গৰ্ভত কাশ্যপৰ অৰ্পিত তেজৰ পৰা গঠিত এই ভ্ৰূণ, যেনেকৈ ইন্ধনে আগুন বাঢ়ে, তেনেকৈ সকলো দিশ অন্ধকাৰ কৰি বৃদ্ধি পাইছে।
Verse 11
मैत्रेय उवाच स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचर: । प्रत्याचष्टात्मभूर्देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा ॥ ११ ॥
মৈত্রেয় ক’লে: হে মহাবাহো! শব্দব্ৰহ্মে যিজন গম্য সেই আত্মভূ ভগৱান ব্ৰহ্মা, তেওঁলোকৰ প্ৰাৰ্থনাত প্ৰসন্ন হৈ, ৰুচিৰ বাক্যৰে দেৱতাসকলক উত্তৰ দি তুষ্ট কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 12
ब्रह्मोवाच मानसा मे सुता युष्मत्पूर्वजा: सनकादय: । चेरुर्विहायसा लोकाल्लोकेषु विगतस्पृहा: ॥ १२ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মোৰ মনৰ পৰা জন্ম লোৱা সনকাদি চাৰিজন পুত্ৰ তোমালোকৰ পূৰ্বজ। তেওঁলোকে ভৌতিক আৰু আধ্যাত্মিক আকাশত নিষ্কামভাৱে বিচৰণ কৰে।
Verse 13
त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मन: । ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ १३ ॥
এদৰে ভ্ৰমণ কৰি তেওঁলোকে এদিন নিৰ্মলাত্মা ভগৱানৰ বৈকুণ্ঠধামলৈ গ’ল—সকলো লোক যাক নমস্কাৰ কৰে সেই বৈকুণ্ঠ-নিলয়লৈ।
Verse 14
वसन्ति यत्र पुरुषा: सर्वे वैकुण्ठमूर्तय: । येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ १४ ॥
বৈকুণ্ঠ লোকত থকা সকলো বাসিন্দাই ভগৱানৰ সদৃশ ৰূপধাৰী। তেওঁলোকে ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ কামনা নথকাকৈ, নিষ্কাম ধৰ্মভক্তিৰে হৰিক আৰাধনা কৰে।
Verse 15
यत्र चाद्य: पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचर: । सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृष: ॥ १५ ॥
বৈকুণ্ঠত আদিপুৰুষ ভগৱান বিরাজমান, যাক বেদবাণীৰে বুজা যায়। তেওঁ নিৰ্মল সত্ত্বত স্থিত, ৰজ-তমশূন্য; আৰু ভক্তসকলৰ ধৰ্মোন্নতি সাধন কৰি মঙ্গল কৰে।
Verse 16
यत्र नै:श्रेयसं नाम वनं कामदुघैर्द्रुमै: । सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजत्कैवल्यमिव मूर्तिमत् ॥ १६ ॥
সেই বৈকুণ্ঠ লোকত ‘নৈঃশ্ৰেয়স’ নামৰ এটা বন আছে, য’ত কামদুঘা কল্পবৃক্ষ আছে। সকলো ঋতুৰ শ্ৰী-শোভাৰে সেই বন সদায় দীপ্ত, যেন কৈবল্যই মূর্তিমান।
Verse 17
वैमानिका: सललनाश्चरितानि शश्वद् गायन्ति यत्र शमलक्षपणानि भर्तु: । अन्तर्जलेऽनुविकसन्मधुमाधवीनां गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्त: ॥ १७ ॥
বৈকুণ্ঠ লোকত বিমানবাসীসকলে পত্নীসকলৰ সৈতে বিমানেৰে বিচৰণ কৰি সদায় প্ৰভুৰ অমঙ্গলৰহিত চৰিত্ৰ-লীলা গায়। হৰি-কীৰ্তনত মগ্ন হৈ তেওঁলোকে মধুভৰা সুগন্ধি মাধৱী লতাৰ গন্ধকো তুচ্ছ বুলি বতাহত উৰুৱাই দিয়ে।
Verse 18
पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक- दात्यूहहंसशुकतित्तिरिबर्हिणां य: । कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चै र्भृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने ॥ १८ ॥
যেতিয়া ভ্ৰমৰৰ ৰজা উচ্চ স্বৰত হৰিকথাৰ দৰে প্ৰভুৰ মহিমা গুঞ্জন কৰে, তেতিয়া পাৰাৱত, কোকিল, সাৰস, চক্ৰৱাক, হাঁহ, শুক, তিত্তিৰি আৰু ময়ূৰৰ কোলাহল ক্ষণমাত্ৰ থমকি যায়। সেই দিব্য পক্ষীসকলে হৰিগুণ শুনিবলৈ নিজৰ গান থমকাই দিয়ে।
Verse 19
मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकार्ण- पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाता: । गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या यस्मिंस्तप: सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥
মন্দাৰ, কুন্দ, কুৰবক, উৎপল, চম্পক, অৰ্ণ, পুন্নাগ, নাগকেশৰ, বকুল, পদ্ম আৰু পাৰিজাত আদি ফুল দিব্য সুগন্ধে পূৰ্ণ হলেও তুলসীৰ তপস্যাৰ মহিমা সিহঁতে জানে। কিয়নো ভগৱান নিজে তুলসীপাতৰে অলংকৃত হয়, সেয়ে সকলো ফুলে তুলসীক বিশেষ মান দিয়ে।
Verse 20
यत्संकुलं हरिपदानतिमात्रदृष्टै- र्वैदूर्यमारकतहेममयैर्विमानै: । येषां बृहत्कटितटा: स्मितशोभिमुख्य: कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयाद्यै: ॥ २० ॥
হৰিৰ পদপদ্মৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই বৈকুণ্ঠ বৈদূৰ্য, মৰকত আৰু সোণময় বিমানেৰে ভৰপূৰ। তাত কৃষ্ণ-পরায়ণ বাসিন্দাসকলে ডাঙৰ কটিতট আৰু হাঁহিৰে শোভিত মুখ থকা প্ৰিয় সঙ্গিনীৰ ভিড়ত থাকিলেও, তেওঁলোকৰ হাস্য-ৱিলাস আৰু সৌন্দৰ্যই কামোদ্ৰেক জগাই নতোলে।
Verse 21
श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं लीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोषा । संलक्ष्यते स्फटिककुड्य उपेतहेम्नि सम्मार्जतीव यदनुग्रहणेऽन्ययत्न: ॥ २१ ॥
বৈকুণ্ঠৰ নাৰীসকল লক্ষ্মীদেৱীৰ দৰে ৰূপৱতী আৰু দোষমুক্ত। হাতে লীলাকমল লৈ, পায়ৰ নূপুৰ ঝংকাৰ তুলতে তুলতে তেওঁলোকে হৰিৰ সদ্মত শোভা পায়। কেতিয়াবা সোনালী সীমাৰে সজোৱা স্ফটিক দেৱাল মচি থকা দেখা যায়—ভগৱানৰ অনুগ্ৰহ লাভৰ বাবে যেন এই সেৱা কৰে।
Verse 22
वापीषु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सु प्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् । अभ्यर्चती स्वलकमुन्नसमीक्ष्य वक्त्र- मुच्छेषितं भगवतेत्यमताङ्ग यच्छ्री: ॥ २२ ॥
লক্ষ্মীদেৱীসকলে নিজৰ নিজৰ উদ্যানত, প্ৰবাল-তীৰেৰে শোভিত নিৰ্মল অমৃতজলভৰা বাপীসমূহৰ কাষত, দাসীসকলৰ সৈতে তুলসীপত্ৰ অৰ্পণ কৰি ঈশ্বৰক আৰাধনা কৰে। পূজাৰ সময়ত জলে নিজৰ উঁচু নাসিকাযুক্ত সুন্দৰ মুখৰ প্ৰতিবিম্ব দেখি, যেন ভগৱানৰ চুম্বনে তেওঁলোকৰ শ্ৰী অধিক বৃদ্ধি পাইছে বুলি ভাবে।
Verse 23
यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादा- च्छृण्वन्ति येऽन्यविषया: कुकथा मतिघ्नी: । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारा- स्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तम:सु हन्त ॥ २३ ॥
যিসকলে পাপহন্তা প্ৰভুৰ বৈকুণ্ঠলোকৰ বৰ্ণনা ন আলোচনা কৰে, ন শোনে, আৰু অন্য বিষয়ৰ বুদ্ধি-নাশক কুকথা শুনি থাকে—তেওঁলোক হতভাগ্য আৰু শোচনীয়। বৈকুণ্ঠ-কথা ত্যাগ কৰি জড়জগতৰ কথাত আসক্ত লোক অজ্ঞানৰ ঘোৰ অন্ধকাৰত নিক্ষিপ্ত হয়।
Verse 24
येऽभ्यर्थितामपि च तो नृगतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्मं यत्र । नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य सम्मोहिता विततया बत मायया ते ॥ २४ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দেৱগণ, মানৱদেহ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ; আমিও তেনে জীৱন কামনা কৰোঁ, কিয়নো মানৱৰূপত তত্ত্বজ্ঞান আৰু পৰিপূৰ্ণ ধৰ্ম লাভ হয়। কিন্তু মানৱজন্ম পাইও যি ভগৱান আৰু তেওঁৰ ধাম নুবুজে, তাক বুজিব যে সি বহিৰ্মায়াৰ বিস্তৃত প্ৰভাৱত গভীৰভাবে মোহিত।
Verse 25
यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥ २५ ॥
যিসকলে প্ৰভুৰ মহিমা প্ৰেমেৰে শুনি ভাৱবিহ্বল হয়, যিসকলৰ অঙ্গে ৰোমাঞ্চ উঠে আৰু চকুৰে অশ্ৰুধাৰা ঝৰে—তেওঁলোকে ধ্যান-তপস্যা আদি নকৰিলেও পৰম বৈকুণ্ঠ ৰাজ্যলৈ উন্নীত হয়। সেই ৰাজ্য জড় ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ওপৰত আৰু ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলৰো আকাঙ্ক্ষিত।
Verse 26
तद्विश्वगुर्वधिकृतं भुवनैकवन्द्यं दिव्यं विचित्रविबुधाग्र्यविमानशोचि: । आपु: परां मुदमपूर्वमुपेत्य योग- मायाबलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम् ॥ २६ ॥
এইদৰে সনক, সনাতন, সনন্দন আৰু সনত্কুমাৰ—এই মহর্ষিসকলে যোগমায়াৰ বলে উক্ত বৈকুণ্ঠধামত উপনীত হৈ অভূতপূৰ্ব পৰমানন্দ লাভ কৰিলে। তেওঁলোকে দেখিলে—বিশ্বগুৰুৰ অধীন, সকলো লোকৰ একমাত্ৰ বন্দনীয় সেই দিব্য ধাম, বৈকুণ্ঠৰ শ্ৰেষ্ঠ ভক্তসকলে চালোৱা বিচিত্ৰ অলংকৃত বিমানসমূহৰ দীপ্তিত উদ্ভাসিত, আৰু তাত স্বয়ং ভগৱান অধিষ্ঠিত।
Verse 27
तस्मिन्नतीत्य मुनय: षडसज्जमाना: कक्षा: समानवयसावथ सप्तमायाम् । देवावचक्षत गृहीतगदौ परार्ध्य- केयूरकुण्डलकिरीटविटङ्कवेषौ ॥ २७ ॥
বৈকুণ্ঠপুৰীৰ ছয়টা প্ৰৱেশদ্বাৰ পাৰ হৈ, অলংকাৰত বিস্মিত নোহোৱাকৈ, মুনিসকলে সপ্তম দ্বাৰত সমবয়সীয়া দুজন দীপ্তিমান দ্বাৰপালক দেখিলে—গদা ধাৰণ কৰা আৰু অমূল্য কেয়ূৰ-কুণ্ডল-কিৰীট-বস্ত্ৰাদিৰে ভূষিত।
Verse 28
मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौ विन्यस्तयासितचतुष्टयबाहुमध्ये । वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गमाभ्यां रक्तेक्षणेन च मनाग्रभसं दधानौ ॥ २८ ॥
সেই দুজন দ্বাৰপাল তাজা ফুলৰ বনমালাৰে ভূষিত আছিল; তাত মত্ত ভ্ৰমৰ গুঞ্জন কৰিছিল, আৰু সেই মালা তেওঁলোকৰ গলাত আৰু নীলবৰ্ণ চাৰিটা বাহুৰ মাজত স্থাপিত আছিল। বেঁকা ভ্ৰূ, ফুলি উঠা নাসাৰন্ধ্ৰ আৰু ৰঙা চকুৰে তেওঁলোক কিছুটা উত্তেজিত যেন লাগিছিল।
Verse 29
द्वार्येतयोर्निविविशुर्मिषतोरपृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरटवज्रकपाटिका या: । सर्वत्र तेऽविषमया मुनय: स्वदृष्टया ये सञ्चरन्त्यविहता विगताभिशङ्का: ॥ २९ ॥
দ্বাৰপাল দুজন চাই থাকিলেও, নোসোধাকৈয়ে মুনিসকলে ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে। তেওঁলোকৰ দৃষ্টি সৰ্বত্ৰ সম; ‘আমাৰ-তোমাৰ’ ভেদবুদ্ধি নাছিল। যেনেকৈ সোণ আৰু হীৰাৰ কপাট থকা আগৰ ছয়টা দ্বাৰ তেওঁলোকে নিৰ্বিঘ্নে পাৰ কৰিছিল, তেনেকৈ স্বইচ্ছাৰে সপ্তম দ্বাৰতও সোমাল।
Verse 30
तान् वीक्ष्य वातारशनांश्चतुर: कुमारान् वृद्धान्दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् । वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौ तेजो विहस्य भगवत्प्रतिकूलशीलौ ॥ ३० ॥
যিসকলৰ বস্ত্ৰ যেন কেৱল বায়ু, সেই চাৰি কুমাৰক দেখি—দেখিবলৈ পাঁচ বছৰৰ শিশুৰ দৰে হলেও, সৰ্ব জীৱৰ মাজত অতি প্ৰাচীন আৰু আত্মতত্ত্ব-বিদ—ভগৱানৰ প্ৰতিকূল স্বভাৱধাৰী সেই দুজন প্ৰতিহাৰে দণ্ডেৰে তেওঁলোকৰ পথ ৰোধ কৰিলে। অযোগ্যভাৱে তেওঁলোকে সেই মহাত্মাসকলৰ তেজক উপহাস কৰি অবমাননা কৰিলে।
Verse 31
ताभ्यां मिषत्स्वनिमिषेषु निषिध्यमाना: स्वर्हत्तमा ह्यपि हरे: प्रतिहारपाभ्याम् । ऊचु: सुहृत्तमदिदृक्षितभङ्ग ईष- त्कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षा: ॥ ३१ ॥
আন দেৱতাসকল চাই থাকোঁতেই, শ্ৰীহৰিৰ সেই দুজন মুখ্য দ্বাৰপালে—কুমাৰসকল সৰ্বাধিক যোগ্য হ’লেও—তেওঁলোকক প্ৰৱেশত নিষেধ কৰিলে। পৰম প্ৰিয় স্বামী শ্ৰীহৰিক দৰ্শন কৰাৰ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষা ভংগ হোৱাত ক্ৰোধে তেওঁলোকৰ চকু হঠাৎ ৰঙা হৈ উঠিল, আৰু তেওঁলোকে কিছু কঠোৰভাৱে ক’লে।
Verse 32
मुनय ऊचु: को वामिहैत्य भगवत्परिचर्ययोच्चै- स्तद्धर्मिणां निवसतां विषम: स्वभाव: । तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां को वात्मवत्कुहकयो: परिशङ्कनीय: ॥ ३२ ॥
মুনিসকলে ক’লে—ভগৱানৰ সৰ্বোচ্চ পৰিচৰ্য্যাত থাকিও এই দুজনৰ মনোভাৱ ইমান বিৰোধী কিয়? ইহঁতে বৈকুণ্ঠত কেনেকৈ বাস কৰে? ঈশ্বৰৰ ৰাজ্যত শত্রুৰ প্ৰৱেশ ক’ৰ পৰা? পৰম পুৰুষৰ শত্রু নাই; তেওঁক কোনে ঈৰ্ষ্যা কৰিব? সম্ভৱতঃ ইহঁত দুজন ভণ্ড; সেয়ে আনকো নিজৰ দৰে সন্দেহ কৰে।
Verse 33
न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षा- वात्मानमात्मनि नभो नभसीव धीरा: । पश्यन्ति यत्र युवयो: सुरलिङ्गिनो: किं व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३ ॥
বৈকুণ্ঠত ধীৰসকলে ভগৱান আৰু বাসিন্দাসকলৰ মাজত কোনো ভেদ নেদেখে, যেন আকাশত ডাঙৰ-সৰু আকাশৰ ভেদ নাই। তেন্তে এই সমন্বয়ৰ ক্ষেত্ৰত ভয়ৰ বীজ ক’ৰ পৰা জন্মিল? এই দুজন বৈকুণ্ঠবাসীৰ দৰে বেছধাৰী; তেন্তে ইহঁতৰ অসামঞ্জস্য ক’ৰ পৰা আহিল?
Verse 34
तद्वाममुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तु: कर्तुं प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् । लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्टया पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥
সেয়ে আমি ভাবোঁ—এই দুজন মলিন আৰু মন্দবুদ্ধিক কেনেকৈ উপযুক্ত দণ্ড দিয়া যায়, যাতে শেষত তেওঁলোকৰ মঙ্গল হয়। বৈকুণ্ঠজীৱনত দ্বৈততা দেখাৰ বাবে ইহঁত দূষিত; সেয়ে ইহঁতক ইয়াৰ পৰা ভৌতিক লোকলৈ পঠোৱা হওক, য’ত জীৱৰ তিনিধৰণৰ শত্রু থাকে।
Verse 35
तेषामितीरितमुभाववधार्य घोरं तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगै: । सद्यो हरेरनुचरावुरु बिभ्यतस्तत्- पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥ ३५ ॥
মুনিসকলে উচ্চাৰণ কৰা সেই ভয়ংকৰ ব্ৰহ্মদণ্ড—যাক কোনো অস্ত্ৰসমূহে নিবাৰণ কৰিব নোৱাৰি—ইয়াক বুজি হৰিৰ অনুচৰ সেই দুজন দ্বাৰপাল তৎক্ষণাৎ অতি ভীত হ’ল আৰু গভীৰ উৎকণ্ঠাৰে ব্ৰাহ্মণসকলৰ চৰণত পৰি গ’ল।
Verse 36
भूयादघोनि भगवद्भिरकारि दण्डो यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् । मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽध: ॥ ३६ ॥
দ্বাৰপালসকলে ক’লে—হে নিষ্পাপ মুনিসকল! আপোনালোকে দিয়া দণ্ড যথার্থ, কিয়নো আমি দেবসম সাধুসকলকো অবমাননা কৰিছোঁ। কিন্তু আমাৰ অনুতাপমিশ্ৰ প্ৰাৰ্থনাত কৃপা কৰি, আমি অধো-অধঃলৈ যাই থাকিলেও ভগৱানৰ স্মৃতি নাশ কৰা মোহ যেন আমাৰ ওপৰত নাহে।
Verse 37
एवं तदैव भगवानरविन्दनाभ: स्वानां विबुध्य सदतिक्रममार्यहृद्य: । तस्मिन् ययौ परमहंसमहामुनीना- मन्वेषणीयचरणौ चलयन् सहश्री: ॥ ३७ ॥
সেই মুহূৰ্ততে পদ্মনাভ ভগৱান, যি আৰ্যহৃদয়ৰ আনন্দ, নিজৰ সেৱকসকলে সাধুসকলক অপমান কৰা কথা জানি শ্ৰীসহ তাত গ’ল—যাঁৰ চৰণ পৰমহংস মহামুনিসকলে অন্বেষণ কৰে।
Verse 38
तं त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुम्भि- स्तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् । हंसश्रियोर्व्यजनयो: शिववायुलोल- च्छुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥
সনকাদি ঋষিসকলে দেখিলে—যিজন বিষ্ণুক পূৰ্বে সমাধিত কেৱল হৃদয়ত দৰ্শন কৰিছিল, তেওঁ এতিয়া চকুৰ আগত প্ৰকাশিত। ছত্ৰ-চামৰ আদি উপকৰণসহ পাৰ্ষদসকলৰ সৈতে আগবাঢ়োঁতে চামৰৰ শুভ্ৰ কেশ দুটা যেন দুটা হাঁসৰ দৰে মৃদু দুলিছিল, আৰু অনুকূল বতাহত ছত্ৰৰ মুক্তাৰ ঝালৰ অমৃতবিন্দুৰ দৰে কঁপিছিল।
Verse 39
कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् । श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्व- श्चूडामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९ ॥
তেওঁলোকে প্ৰভুক দেখিলে—সকল আনন্দৰ ভঁৰাল, প্ৰসন্নমুখ, স্পৃহণীয় ধামত দীপ্ত—যাঁৰ স্নেহভৰা হাঁহি আৰু দৃষ্টি হৃদয় স্পৰ্শ কৰে। শ্যামবৰ্ণ প্ৰভুৰ বিস্তৃত বক্ষস্থল শ্ৰীদেৱীৰে শোভিত; যেন তেওঁ নিজেই দিব্যধামৰ সৌন্দৰ্য-সৌভাগ্য বিস্তাৰ কৰিছে।
Verse 40
पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्च्यालिभिर्विरुतया वनमालया च । वल्गुप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जम् ॥ ४० ॥
পীতাম্বৰ আৱৃত তেওঁৰ বিস্তৃত নিতম্বত ঝলমল কাঁচী শোভা পাইছিল, আৰু ভ্ৰমৰাৰ গুঞ্জনে মুখৰ বনমালাও আছিল। মনোহৰ কব্জিত কঙ্কণ দীপ্ত; এটা হাত গৰুড়ৰ কাঁধত থৈ, আন হাতৰে পদ্ম ঘূৰাই আছিল।
Verse 41
विद्युत्क्षिपन्मकरकुण्डलमण्डनार्ह- गण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमत्किरीटम् । दोर्दण्डषण्डविवरे हरता परार्ध्य- हारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन ॥ ४१ ॥
তেওঁৰ গাল বিদ্যুৎসম দীপ্ত মকৰাকৃতি কুণ্ডলৰ শোভা বঢ়াইছিল; নাসিকা উন্নত, মস্তকত মণিময় মুকুট। দৃঢ় বাহুদ্বয়ৰ মাজত অমূল্য হাৰ মনোহৰভাৱে ঝুলিছিল, আৰু কণ্ঠত কৌস্তুভ মণি দীপ্ত আছিল।
Verse 42
अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिराया: स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् । मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं नेमुर्निरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा कै: ॥ ४२ ॥
ইয়াত প্ৰকাশিত নাৰায়ণৰ অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য ভক্তসকলৰ বুদ্ধিৰে বহুগুণে বৃদ্ধি পাই লক্ষ্মীদেৱীৰ সৌন্দৰ্য-গৰ্বকো পৰাজিত কৰিলে। হে দেবগণ, এনে প্ৰভু মোৰ, শিৱৰ আৰু তোমালোক সকলোৰে আৰাধ্য। ঋষিসকলে অতৃপ্ত দৃষ্টিৰে তেওঁক চাই আনন্দে তেওঁৰ পদপদ্মত শিৰ নত কৰিলে।
Verse 43
तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द- किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायु: । अन्तर्गत: स्वविवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वो: ॥ ४३ ॥
পদ্মনয়ন ভগৱানৰ পদপদ্মৰ কিঞ্জল্ক-মিশ্ৰিত তুলসী-মকৰন্দৰ সুগন্ধবাহী বায়ু যেতিয়া সেই ঋষিসকলৰ নাসাৰন্ধ্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মত আসক্ত থাকিলেও তেওঁলোকৰ মন আৰু দেহত আলোড়ন উঠিল।
Verse 44
ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोश- मुद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । लब्धाशिष: पुनरवेक्ष्य तदीयमङ्घ्रि- द्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्यु: ॥ ४४ ॥
তেওঁলোকে প্ৰভুৰ মুখমণ্ডলক নীলা পদ্মকোষৰ ভিতৰৰ দৰে দেখিলে, আৰু তেওঁৰ অধিক সুন্দৰ অধৰত কুন্দফুলৰ দৰে বিকশিত হাঁহি দেখিলে। সেই দৰ্শনত সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হৈ, আৰু অধিক চাবলৈ ইচ্ছা কৰি, তেওঁলোকে তেওঁৰ পদযুগলৰ নখলৈ চাইলে—যি ৰক্তিম মণিৰ দৰে দীপ্ত। এইদৰে বাৰে বাৰে প্ৰভুৰ দিব্য দেহ দৰ্শন কৰি শেষত তেওঁলোক তেওঁৰ ব্যক্তিগত স্বৰূপত ধ্যানস্থ হ’ল।
Verse 45
पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गै- र्ध्यानास्पदं बहु मतं नयनाभिरामम् । पौंस्नं वपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धै- रौत्पत्तिकै: समगृणन् युतमष्टभोगै: ॥ ४५ ॥
এইয়াই সেই প্ৰভুৰ ৰূপ, যাক ইয়াত যোগমাৰ্গে পৰমগতি অন্বেষণকাৰীসকলে ধ্যানৰ আশ্ৰয় বুলি মানে, আৰু যি নয়নক মনোৰম। ই কল্পিত নহয়; মহান সিদ্ধ যোগীসকলে প্ৰমাণ কৰা যাথাৰ্থ স্বৰূপ। প্ৰভু অষ্টসিদ্ধিত পূৰ্ণ, কিন্তু অন্যসকলৰ বাবে সেই সিদ্ধিসমূহ পূৰ্ণতাৰে সম্ভৱ নহয়।
Verse 46
कुमारा ऊचु: योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं सोऽद्यैव नो नयनमूलमनन्त राद्ध: । यर्ह्येव कर्णविवरेण गुहां गतो न: पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन ॥ ४६ ॥
কুমাৰসকলে ক’লে: হে অনন্ত প্ৰভু, দুষ্টচিত্তসকলৰ বাবে তুমি সকলোৰে হৃদয়ত থাকিলেও অপ্রকাশিত; কিন্তু আজি তুমি আমাৰ চকুৰ সন্মুখত প্ৰত্যক্ষ হৈছা। আমাৰ পিতা ব্ৰহ্মাৰ পৰা কাণেৰে শুনা তোমাৰ মহিমাৰ বৰ্ণনা, তোমাৰ কৃপাময় প্ৰকটতাৰে এতিয়া বাস্তৱ অনুভৱ হৈ উঠিল।
Verse 47
तं त्वां विदाम भगवन् परमात्मतत्त्वं सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तमेषाम् । यत्तेऽनुतापविदितैर्दृढभक्तियोगै- रुद्ग्रन्थयो हृदि विदुर्मुनयो विरागा: ॥ ४७ ॥
হে ভগৱান! আমি আপোনাক পৰমাত্ম-তত্ত্ব, পৰম সত্য বুলি জানো; আপুনি শুদ্ধ সত্ত্বত আপোনাৰ দিব্য ৰূপ প্ৰকাশ কৰে। আপোনাৰ কৃপাৰ দ্বাৰাই দৃঢ় ভক্তিযোগে শুদ্ধহৃদয় বৈৰাগী মুনিসকলে আপোনাৰ সেই নিত্য ৰূপ হৃদয়ত উপলব্ধি কৰে।
Verse 48
नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं किम्वन्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते । येऽङ्ग त्वदङ्घ्रि शरणा भवत: कथाया: कीर्तन्यतीर्थयशस: कुशला रसज्ञा: ॥ ४८ ॥
হে প্ৰভু! যিসকল আপোনাৰ চৰণত শৰণাগত আৰু কীৰ্তনযোগ্য পবিত্ৰ লীলাকথা শ্ৰৱণ-গানত কুশল, ৰসজ্ঞ ভক্ত, তেওঁলোকে আপোনাৰ প্ৰসাদকো ‘অত্যন্তিক’ বৰ বুলি গণ্য নকৰে; তেন্তে ভ্ৰূ-উন্নয়নে দিয়া ভয়হৰ আন বৰৰ কথা কি! তেওঁলোকে মোক্ষকো তুচ্ছ জ্ঞান কৰে।
Verse 49
कामं भव: स्ववृजिनैर्निरयेषु न: स्ता- च्चेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत । वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽङ्घ्रि शोभा: पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्र: ॥ ४९ ॥
হে প্ৰভু! আমাৰ নিজৰ দোষকর্মফলে নৰকতো জন্ম হওক, তথাপি আমাৰ চিত্ত মৌমাখিৰ দৰে আপোনাৰ পদপদ্মত ৰমি থাকক। আমাৰ বাক্য তুলসীপত্ৰৰ দৰে আপোনাৰ চৰণশোভা বঢ়াওক, আৰু আমাৰ কাণ সদায় আপোনাৰ গুণগানেৰে পূৰ্ণ থাকক—এই প্ৰাৰ্থনা।
Verse 50
प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूत रूपं तेनेश निर्वृतिमवापुरलं दृशो न: । तस्मा इदं भगवते नम इद्विधेम योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीत: ॥ ५० ॥
হে প্ৰভু! আপুনি দয়াৰে আমাৰ সন্মুখত যি এই পুৰুহূত ৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে, তাতে আমাৰ দৃষ্টি আৰু মন পৰম তৃপ্তি লাভ কৰিলে। সেয়ে আমি সেই ভগৱানৰ নিত্য স্বৰূপক নমস্কাৰ কৰোঁ, যাক দুৰ্ভাগ্যশালী অল্পবুদ্ধিসকলে দেখা নাপায়।
Frequently Asked Questions
The text frames the incident as an exceptional, divinely orchestrated tension: Vaikuṇṭha is intrinsically free from material envy, yet the doorkeepers’ momentary discord becomes the instrument for the Lord’s līlā in the material world. The sages interpret the gatekeepers’ suspicion as a trace of duality incompatible with Vaikuṇṭha’s harmony, hence the curse to descend where duality naturally operates. The Lord’s subsequent appearance confirms that the event is under His supervision and becomes spiritually fruitful—revealing His beauty, eliciting repentance, and intensifying devotional realization.
Although the Kumāras are self-realized, the sensory-spiritual impact of the Lord’s personal form—especially the tulasī aroma from His lotus feet—softens the heart and redirects attention from abstract Brahman to Bhagavān’s attributes (rūpa, guṇa, līlā). Their repeated gazing at His face and lotus feet culminates in personal meditation (saguṇa-bhajana), illustrating the Bhāgavata principle that the fullest realization of the Absolute is personal and awakened by mercy rather than by austerity alone.
Jaya and Vijaya are exalted attendants of the Lord stationed at Vaikuṇṭha’s gates, emblematic of intimate service and divine guardianship. Their temporary offense to great devotees becomes a narrative hinge: their descent (by curse) sets the stage for major incarnational conflicts in the material world, where the Lord repeatedly protects devotees and rectifies cosmic disorder. The episode also teaches that even high position demands humility toward bhāgavatas (devotees), and that repentance invokes the Lord’s direct intervention.