Adhyaya 13
Varāha-avatāra: The Boar Incarnation Lifts the Earth and Slays Hiraṇyākṣa
মৈত্রেয়ৰ উপদেশৰ পিছত বিদুৰৰ আগ্ৰহ অধিক বৃদ্ধি পায়; তেওঁ স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ আদৰ্শ আচৰণ জানিব খোজে। মৈত্রেয় কয়—মনু ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে; ব্ৰহ্মাই আদেশ দিলে: প্ৰজা বৃদ্ধি কৰা, জীৱসমূহক ৰক্ষা কৰা আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰা হৰিৰ আৰাধনা কৰা; জনাৰ্দন প্ৰসন্ন নহ’লে সকলো চেষ্টা নিষ্ফল। তেতিয়া সংকট—পৃথিৱী মহাজলত ডুব যায়। ব্ৰহ্মা চিন্তা কৰি থাকোঁতেই তেওঁৰ নাসিকাৰ পৰা অতি সৰু বৰাহ প্ৰকাশ পাই ক্ষণতে বিশাল, আশ্চৰ্য ৰূপ ধাৰণ কৰে—সেয়া বিষ্ণুৱেই। তেওঁৰ গর্জনত ঊৰ্ধ্বলোকৰ ঋষিসকল জাগি উঠে বৈদিক স্তোত্ৰে স্তৱ কৰে। বৰাহ সাগৰত নামি পৃথিৱীক বিচাৰি দন্তত সহজে তুলি আনে আৰু হিৰণ্যাক্ষক বধ কৰে। ঋষিসকলে বৰাহক বেদমূৰ্তি আৰু যজ্ঞস্বৰূপ বুলি গভীৰ স্তৱ অৰ্পণ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে এই কাহিনী শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনে হৃদয়স্থ হৰিক প্ৰসন্ন কৰে আৰু ভক্তক উন্নীত কৰে; আগলৈ অৱতাৰ-ৰক্ষা আৰু মন্বন্তৰ ইতিহাস বিস্তাৰিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुने: पुण्यतमां नृप । भूय: पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृत: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে নৃপ! মুনি মৈত্রেয়ৰ পৰম পুণ্যময় বাণী শুনি, বাসুদেৱ-কথাত অনুৰাগী কৌৰব্য বিদুৰে পুনৰ প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 2
विदुर उवाच स वै स्वायम्भुव: सम्राट् प्रिय: पुत्र: स्वयम्भुव: । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে মহামুনি! স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ প্ৰিয় পুত্ৰ সম্ৰাট স্বায়ম্ভুৱে অতি প্ৰিয় পত্নী লাভ কৰাৰ পাছত কি কৰিলে?
Verse 3
चरितं तस्य राजर्षेरादिराजस्य सत्तम । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥
হে সত্তম! বিষ্বক্ষেন-আশ্ৰিত সেই ৰাজর্ষি আদি-ৰাজ (মনু)-ৰ পবিত্ৰ চৰিত্ৰ আৰু কৰ্ম মোক শ্ৰদ্ধাৰে কওক; মই শুনিবলৈ অতি আগ্ৰহী।
Verse 4
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थ: । तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्द हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥
দীৰ্ঘকাল শ্ৰম কৰি যি শুনা হয়, তাৰ সাৰ সৎসূৰিসকলে সহজেই প্ৰশংসা কৰে; সেয়ে যিসকলৰ হৃদয়ত মুকুন্দৰ পদাৰবিন্দ বাস কৰে, সেই শুদ্ধ ভক্তসকলৰ গুণ-চৰিত্ৰ পুনঃপুনঃ শ্ৰৱণ কৰা উচিত।
Verse 5
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् । प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—বিনীত বিদুৰৰ বাক্য শুনি, যাৰ কোলাত সহস্ৰশীৰ্ষ প্ৰভুৱে নিজৰ পদ স্থাপন কৰিছিল, মৈত্ৰেয় মুনি ভগৱৎকথাত ৰোমাঞ্চিত হ’ল আৰু তেওঁৰ ভাৱে প্ৰেৰিত হৈ ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 6
मैत्रेय उवाच यदा स्वभार्यया सार्धं जात: स्वायम्भुवो मनु: । प्राञ्जलि: प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥
মৈত্ৰেয় মুনি ক’লে—স্বায়ম্ভুৱ মনু পত্নীৰ সৈতে প্ৰকট হোৱাৰ পিছত, তেওঁ হাত জোৰি প্ৰণাম কৰি বেদগৰ্ভ ব্ৰহ্মাক এইদৰে ক’লে।
Verse 7
त्वमेक: सर्वभूतानां जन्मकृद् वृत्तिद: पिता । तथापि न: प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥
আপুনিই সকলো জীৱৰ জন্মদাতা, জীৱিকা-দাতা আৰু পিতা; তথাপি আমি আপোনাৰ প্ৰজা—অনুগ্ৰহ কৰি আদেশ কৰক, কেনেকৈ আমি আপোনাৰ সেৱা কৰিব পাৰোঁ।
Verse 8
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु । यत्कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद्गति: ॥ ८ ॥
হে পূজনীয় প্ৰভু, আপোনাক নমস্কাৰ। আমাৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৰ্তব্য-কর্ম কেনেকৈ সম্পাদন কৰিব লাগে দয়া কৰি নিৰ্দেশ দিয়ক, যাতে এই জীৱনত যশ আৰু পৰলোকত শুভ গতি লাভ হয়।
Verse 9
ब्रह्मोवाच प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर । यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে বৎস, হে পৃথিৱীৰ অধীশ্বৰ, মই তোমাত অতি প্ৰসন্ন। তোমাৰ আৰু তোমাৰ পত্নীৰ মঙ্গল হওক। তুমি নিৰ্মল, নিষ্কপট হৃদয়ে মোৰ উপদেশ গ্ৰহণৰ বাবে নিজকে সমৰ্পণ কৰিছা।
Verse 10
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ । शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरै: ॥ १० ॥
হে বীৰ, পিতাৰূপ গুৰুৰ প্ৰতি পুত্ৰৰ এনে শ্ৰদ্ধা-সেৱাই উচিত। শ্ৰেষ্ঠজনৰ প্ৰতি এই আদৰ আৱশ্যক। যি ঈৰ্ষামুক্ত আৰু সাৱধান, সি পিতাৰ আদেশ আনন্দে গ্ৰহণ কৰি নিজৰ সম্পূৰ্ণ সামৰ্থ্যৰে সম্পাদন কৰে।
Verse 11
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
সেয়ে তুমি তোমাৰ পত্নীৰ গৰ্ভত নিজৰ গুণৰ সদৃশ যোগ্য সন্তান উৎপন্ন কৰা। ধৰ্মমাৰ্গে পৃথিৱী শাসন কৰা আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰা পৰম পুৰুষ ভগৱানক পূজা কৰা।
Verse 12
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणै: । उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञै: पुरुषं यज ॥ ११ ॥
হে ৰাজন, যদি তুমি ভৌতিক জগতত সকলো জীৱৰ যথাযথ সুৰক্ষা কৰিব পাৰা, তেন্তে সেয়াই মোৰ বাবে সৰ্বোত্তম সেৱা। পৰম প্ৰভুৱে তোমাক বদ্ধ জীৱসকলৰ উত্তম ৰক্ষক হিচাপে দেখিলে, ইন্দ্ৰিয়ৰ অধীশ্বৰ হৃষীকেশ নিশ্চয় তোমাত প্ৰসন্ন হ’ব।
Verse 13
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दन: । तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृत: स्वयम् ॥ १३ ॥
যিসকলৰ যজ্ঞফল-গ্ৰাহী ভগৱান জনাৰ্দন তুষ্ট নহয়, তেওঁলোকৰ সাধনাৰ পৰিশ্ৰম বৃথা। তেওঁ পৰমাত্মা; তেওঁক সন্তুষ্ট নকৰিলে নিজৰ হিতেই অৱহেলিত হয়।
Verse 14
मनुरुवाच आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन । स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥
মনুৱে ক’লে—হে বাসুদন, হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু! মই আপোনাৰ আদেশ অনুসৰি চলিম। এতিয়া কৃপা কৰি ইয়াত মোৰ আৰু মোৰ পৰা জন্ম লোৱা প্ৰজাসকলৰ স্থান জনাওক।
Verse 15
यदोक: सर्वभूतानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥
হে দেৱদেৱ! সকলো জীৱৰ নিবাসভূমি এই পৃথিৱী মহাজলত নিমজ্জিত হৈছে। দয়া কৰি ইয়াক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰক; আপোনাৰ প্ৰচেষ্টা আৰু ভগৱানৰ কৃপাৰে ই সম্ভৱ।
Verse 16
मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে পৃথিৱী পানীত নিমজ্জিত দেখি পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই বহু সময় ধৰি ভাবিলে, কেনেকৈ ইয়াক ওপৰলৈ তোলা যায়।
Verse 17
सृजतो मे क्षितिर्वार्भि:प्लाव्यमाना रसां गता । अथात्र किमनुष्ठेयमस्माभि: सर्गयोजितै: । यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥
ব্ৰহ্মাই ভাবিলে—সৃষ্টি কৰোঁতে কৰোঁতে পৃথিৱী জলপ্ৰলয়ে প্লাৱিত হৈ সাগৰৰ গভীৰতালৈ নামি গৈছে। সৰ্গকাৰ্যত নিয়োজিত আমি এতিয়া কি কৰিম? যাঁৰ হৃদয়ৰ পৰা মই উদ্ভৱ হৈছিলোঁ, সেই ঈশ্বৰেই মোক পথ দেখাওক।
Verse 18
इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसानघ । वराहतोको निरगादङ्गुष्ठपरिमाणक: ॥ १८ ॥
হে নিষ্পাপ বিদুৰ! ব্ৰহ্মা ধ্যানমগ্ন থাকোঁতেই হঠাৎ তেওঁৰ নাসাৰন্ধ্ৰৰ পৰা অঙ্গুষ্ঠাগ্ৰসম ক্ষুদ্ৰ এক বৰাহ-শিশু ওলাই আহিল।
Verse 19
तस्याभिपश्यत: खस्थ: क्षणेन किल भारत । गजमात्र: प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ १९ ॥
হে ভাৰতবংশীয়! ব্ৰহ্মাই চাই থাকোঁতেই সেই বৰাহ আকাশত স্থিত হৈ ক্ষণমাত্ৰতে মহাগজসম বিশাল হৈ উঠিল; ই আছিল মহা আশ্চৰ্য।
Verse 20
मरीचिप्रमुखैर्विप्रै: कुमारैर्मनुना सह । हृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥
মৰীচি প্ৰমুখ ঋষি, কুমাৰসকল আৰু মনুৰ সৈতে ব্ৰহ্মাই আকাশত সেই বিচিত্ৰ বৰাহৰূপ দেখি বিস্ময়ে হৃষ্ট হৈ নানাভাৱে তর্ক-বিতর্ক কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 21
किमेतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् । अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनि:सृतम् ॥ २१ ॥
ই বৰাহৰ ছদ্মবেশত থকা কোনো দিব্য সত্ত্ব নেকি? আহা! কিমান আশ্চৰ্য—ই মোৰ নাসাৰ পৰা ওলাই আহিল!
Verse 22
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्र: क्षणाद्गण्डशिलासम: । अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मन: ॥ २२ ॥
প্ৰথমে ই অঙ্গুষ্ঠশিৰোমাত্ৰ দেখা গ’ল, আৰু মুহূর্ততে শিলাখণ্ডসম ডাঙৰ হৈ উঠিল। মোৰ মন অস্থিৰ—ই কি যজ্ঞস্বরূপ ভগৱান বিষ্ণু?
Verse 23
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मण: सह सूनुभि: । भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभ: ॥ २३ ॥
ব্ৰহ্মা পুত্ৰসকলৰ সৈতে চিন্তা কৰি থাকোঁতে, যজ্ঞপুৰুষ ভগৱান বিষ্ণুৱে মহাপৰ্বতৰ দৰে প্ৰচণ্ড গর্জন কৰিলে।
Verse 24
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभ: प्रतिस्वनयता विभु: ॥ २४ ॥
সৰ্বদিশে প্ৰতিধ্বনিত হোৱা নিজৰ গর্জনে সৰ্বশক্তিমান হৰিয়ে ব্ৰহ্মা আৰু সেই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক আনন্দিত কৰিলে।
Verse 25
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद- क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तप:सत्यनिवासिनस्ते त्रिभि: पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥
মায়াময় বৰাহৰূপ প্ৰভুৰ সেই ঘৰ্ঘৰিত গর্জন—যি সকলো ক্লেশ ক্ষয় কৰে—শুনি জনলোক, তপোলোক আৰু সত্যলোকবাসী মুনিসকলে তিন পবিত্ৰ বেদৰ মঙ্গলমন্ত্ৰ গাইলে।
Verse 26
तेषां सतां वेदवितानमूर्ति- र्ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् । विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥
সৎভক্তসকলৰ বেদস্তৱ—যি তেওঁৰ গুণানুবাদ—বেদবিতানমূৰ্তি ভগৱানে সেয়া নিজৰ উদ্দেশেই বুলি বুজিলে; তাৰপিছত দেবহিতৰ বাবে পুনৰ গর্জন কৰি, গজেন্দ্ৰৰ দৰে ক্ৰীড়া কৰি জলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 27
उत्क्षिप्तवाल: खचर: कठोर: सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्र: सितदंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्र: ॥ २७ ॥
পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰিবলৈ জলত নামাৰ আগতে ভগৱান বৰাহ আকাশত উৰি ফুৰিলে; লেজ উত্থাপন কৰি ঝাপটালে, কঠোৰ ৰোম কঁপাই, খুৰৰ আঘাতে মেঘ ছিন্ন কৰিলে; শুভ্ৰ দন্ত ঝলমল কৰিলে আৰু তেওঁৰ দৃষ্টিৰ জ্যোতি দীপ্ত হ’ল—মহাপৰ্বতৰ দৰে।
Verse 28
घ्राणेन पृथ्व्या: पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेश: स्वयमध्वराङ्ग: । करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्या- मुद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥
তেওঁ স্বয়ং পৰম ভগৱান বিষ্ণু, সেয়ে অতীন্দ্ৰিয়; তথাপি বৰাহ-দেহ ধৰি ঘ্ৰাণেৰে পৃথিৱীৰ পথ বিচাৰিলে। ভয়ংকৰ দন্ত থকা সত্ত্বেও প্ৰাৰ্থনাৰত ভক্ত ব্ৰাহ্মণসকললৈ কৃপাদৃষ্টি দি তেওঁ জলে প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 29
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग- विशीर्णकुक्षि: स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्त- श्चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥
বজ্ৰকূট পৰ্বতৰ দৰে প্ৰচণ্ড বেগে ডুবি বৰাহ প্ৰভুৱে সাগৰৰ মধ্যভাগ বিদীৰ্ণ কৰিলে; সাগৰৰ উদৰ ফাটি যোৱা যেন হৈ সি গর্জন কৰিলে। দীঘল ঢৌ দুটা যেন তাৰ বাহু হৈ আৰ্তস্বৰে ক’লে— “হে যজ্ঞেশ্বৰ, মোক ৰক্ষা কৰা; মোক দু’ভাগ নকৰিবা।”
Verse 30
खुरै: क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥
বাণৰ দৰে তীক্ষ্ণ খুৰেৰে পানী বিদীৰ্ণ কৰি বৰাহ প্ৰভু ৰসাতললৈ সোমাল আৰু সীমাহীন সাগৰৰো সীমা দেখিলে। তাত সৃষ্টিৰ আদিত যিদৰে আছিল তেনেদৰে শুই থকা পৃথিৱী—সকল জীৱৰ আধাৰ—দেখি তেওঁ নিজেই তাক উদ্ধাৰ কৰি তুলিলে।
Verse 31
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थित: संरुरुचे रसाया: । तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्यु: ॥ ३१ ॥
বৰাহ প্ৰভুৱে নিজৰ দন্তত নিমজ্জিত পৃথিৱীখন সহজে উঠাই ৰসাতলৰ জলৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি অতি দীপ্তিময় হৈ শোভা পালে। তাৰ পাছত গদা লৈ ধাৱি অহা দানৱৰ ওপৰত, সুদৰ্শনচক্ৰৰ দৰে জ্বলন্ত ক্ৰোধে, তেওঁ তৎক্ষণাৎ তাক সংহাৰ কৰিলে।
Verse 32
जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि । तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥
তাৰ পাছত পানীৰ ভিতৰত পথ ৰোধ কৰা অসহ্য পৰাক্ৰমী দানৱক ভগৱান বৰাহে লীলামাত্ৰে সিংহে যেনেকৈ হাতীক মাৰে তেনেকৈ সংহাৰ কৰিলে। দানৱৰ ৰক্তে তেওঁৰ গাল আৰু জিভা ৰঙা হৈ পৰিল, যেন গজেন্দ্ৰে জাঁমুনি মাটি খুঁড়ি ৰঙা হয়।
Verse 33
तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग । प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकै- र्विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥
তেতিয়া প্ৰভুৱে হাতীৰ লীলাৰ দৰে নিজৰ বেঁকা শুভ্ৰ দন্তৰ আগত পৃথিৱীক তুলি ধৰি ৰাখিলে। তামাল গছৰ দৰে নীলবৰ্ণ ধাৰণ কৰি তেওঁ পৰমেশ্বৰ বুলি ব্ৰহ্মা-প্ৰমুখ ঋষিসকলে বুজি অঞ্জলি বদ্ধ হৈ স্তৱসহ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 34
ऋषय ऊचु: जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नम: । यद्रोमगर्ेषु निलिल्युरद्धय- स्तस्मै नम: कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥
ঋষিসকলে ক’লে—হে অজিত, যজ্ঞভাবন! তোমাৰ জয় জয়। ত্ৰয়ী-বেদস্বৰূপ নিজৰ দেহ কঁপাই চলা তোমাক নমস্কাৰ। যাঁৰ ৰোমকূপত সাগৰসমূহ লীন, সেই কাৰণসূকৰ ৰূপধাৰী তোমাক প্ৰণাম।
Verse 35
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम- स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रि षु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥
হে দেৱ! তোমাৰ এই ৰূপ যজ্ঞস্বৰূপ, কিন্তু দুষ্কৃত আত্মাৰ বাবে দুৰ্দৰ্শন। তোমাৰ ত্বচাত গায়ত্ৰী আদি ছন্দ, তোমাৰ ৰোমত কুশা তৃণ, তোমাৰ দৃষ্টিত ঘৃত, আৰু তোমাৰ চাৰি পাদত চাতুৰ্হোত্ৰ—চাৰি প্ৰকাৰ কৰ্ম—স্থিত।
Verse 36
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयो- रिडोदरे चमसा: कर्णरन्ध्रे । प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥
হে ঈশ! তোমাৰ জিহ্বা স্ৰক্তুণ্ড (হবিগ্ৰহণ-পাত্ৰ), তোমাৰ নাসিকা স্ৰুৱ (হোম-চামচ), তোমাৰ উদৰত ইডাৰ চমস, আৰু কাণৰ ৰন্ধ্ৰত চমস। তোমাৰ মুখত প্ৰাশিত্ৰ-পাত্ৰ, তোমাৰ গলাত সোম-গ্ৰহ; আৰু হে ভগৱান, তোমাৰ চৰ্বণেই অগ্নিহোত্ৰ।
Verse 37
दीक्षानुजन्मोपसद: शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्र: । जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतो: सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥
হে প্ৰভু! তোমাৰ পুনঃপ্ৰকাশেই দীক্ষা আৰু উপসদ্ আদি কাৰ্যৰ মূল; তোমাৰ গ্ৰীৱা/ভুজভাগ শিৰোধৰ। তোমাৰ দন্ত প্ৰায়ণীয় আৰু উদয়নীয়—দীক্ষাৰ ফল আৰু সমাপ্তি। তোমাৰ জিহ্বা প্ৰৱৰ্গ্য, তোমাৰ শিৰ ক্ৰতুৰ শীৰ্ষক; সত্যাৱসথ্য তোমাৰ বেদীসমূহ, আৰু তোমাৰ প্ৰাণশক্তিয়েই চিতাসমূহ—সমস্ত যজ্ঞাগ্নিৰ সমষ্টি।
Verse 38
सोमस्तु रेत: सवनान्यवस्थिति: संस्थाविभेदास्तव देव धातव: । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि- स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धन: ॥ ३८ ॥
হে দেৱ! তোমাৰ ৰেতঃই সোম-যজ্ঞ; প্ৰাতঃসৱনৰ ক্ৰিয়াই তোমাৰ বৃদ্ধি। তোমাৰ ত্বক আৰু স্পৰ্শানুভৱ অগ্নিষ্টোম যাগৰ ধাতু; দেহৰ সন্ধিসমূহ দ্বাদশাহ সত্রৰ বিভিন্ন সংস্থাভেদৰ প্ৰতীক। সেয়ে তুমি সকলো যজ্ঞৰ লক্ষ্য আৰু যজ্ঞেৰে হে বদ্ধ।
Verse 39
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता- द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नम: ॥ ३९ ॥
নমো নমস্তে—তুমি সকলো মন্ত্রৰ দেৱতা, যজ্ঞদ্ৰব্যৰ অধিষ্ঠাতা, সকলো ক্ৰতুৰ স্বামী আৰু ক্ৰিয়াস্বৰূপ। বৈৰাগ্য, ভক্তি আৰু আত্মজয়ৰ প্ৰভাৱে অনুভূত জ্ঞানস্বরূপ, ভক্তিবিদ্যাৰ পৰম গুৰু—তোমাক নমো নমঃ।
Verse 40
दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर भू: सभूधरा । यथा वनान्नि:सरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥
হে ভগৱান, ভূধৰ! তোমাৰ দন্তাগ্ৰৰ কোটিত ধৰা পৰ্বতসহ এই পৃথিৱী অতি শোভা পাইছে; যেন পানীৰ পৰা সদ্য ওলাই অহা উন্মত্ত গজেন্দ্ৰৰ দাঁতত পাতাসহ পদ্মিনী শোভে।
Verse 41
त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते । चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रम: ॥ ४१ ॥
হে প্ৰভু! বেদত্রয়ীময় তোমাৰ এই বৰাহৰূপ, দন্তৰ অগ্ৰত পৃথিৱী ধৰি থকাৰ বাবে ভূ-মণ্ডলত অধিক দীপ্তিমান হৈছে; যেন মহাপৰ্বতৰ শিখৰ ঘন মেঘে অলংকৃত হৈ শোভা পায়।
Verse 42
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता । विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधा: ॥ ४२ ॥
হে প্ৰভু! চলমান-অচল সকলো জীৱৰ বাসৰ বাবে এই পৃথিৱীক স্থাপন কৰা। এই পৃথিৱী তোমাৰ পত্নী, আৰু তুমি পৰম পিতা। যিদৰে দক্ষ যজমান অৰণি-কাঠত অগ্নি স্থাপন কৰে, তেনেদৰে তুমি নিজৰ তেজ এই পৃথিৱীত নিক্ষেপ কৰিছা; সেয়ে মাতৃভূমিৰ সৈতে আমি তোমাক নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 43
क: श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् । न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥
হে প্ৰভু! পানীৰ ভিতৰত গ’ল ভূমিক ৰসাতলৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আপোনাৰ বাহিৰে আন কোন সক্ষম? আপুনি নিজেই বিশ্ব-বিস্ময়; সেয়ে ই আশ্চৰ্য নহয়, কিয়নো আপোনাৰ মায়াশক্তিৰ দ্বাৰাই এই অদ্ভুত জগত সৃষ্টি হৈছে।
Verse 44
विधुन्वता वेदमयं निजं वपु- र्जनस्तप:सत्यनिवासिनो वयम् । सटाशिखोद्धूतशिवाम्बुबिन्दुभि- र्विमृज्यमाना भृशमीश पाविता: ॥ ४४ ॥
হে ঈশ্বৰ! আমি জন, তপ আৰু সত্যলোকৰ বাসিন্দা হলেও, আপুনি আপোনাৰ বেদময় দেহ কঁপাই দিলে আপোনাৰ কাঁধৰ লোমৰ পৰা ছিটকে পৰা কল্যাণময় জলবিন্দুৱে আমাক ধুই অতি পবিত্ৰ কৰিলে।
Verse 45
स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैषते य: कर्मणां पारमपारकर्मण: । यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम् ॥ ४५ ॥
হে ভগৱান! আপোনাৰ লীলাৰ কোনো সীমা নাই; যি তাৰ সীমা জানিব খোজে সি নিশ্চয় ভ্ৰান্তমতি। যোগমায়াৰ গুণসংযোগে এই সমগ্ৰ বিশ্ব মোহিত; দয়া কৰি এই বন্ধনগ্ৰস্ত জীৱসকলক নিৰহেতুক কৃপা দান কৰি কল্যাণ বিধান কৰক।
Verse 46
मैत्रेय उवाच इत्युपस्थीयमानोऽसौ मुनिभिर्ब्रह्मवादिभि: । सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে মুনি আৰু ব্ৰহ্মবাদীসকলৰ উপাসনা লাভ কৰি ভগৱানে জলে নিজৰ খুৰেৰে ভূমিক স্পৰ্শ কৰি তাক পানীৰ ওপৰত স্থাপন কৰিলে।
Verse 47
स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेन: प्रजापति: । रसाया लीलयोन्नीतामप्सु न्यस्य ययौ हरि: ॥ ४७ ॥
এইদৰে ভগৱান হৰি—বিশ্বক্সেন, প্ৰজাপতি আৰু সকলো জীৱৰ পালনকৰ্তা—লীলাৰে ৰসাতলৰ পৰা ভূমিক উঠাই পানীৰ ওপৰত ভাসি থাকিবলৈ থৈ নিজৰ ধামলৈ উভতি গ’ল।
Verse 48
य एवमेतां हरिमेधसो हरे: । कथां सुभद्रां कथनीयमायिन: । शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥
যি ভক্তিভাৱে হৰিৰ বৰাহ অৱতাৰ সম্পৰ্কীয় এই মঙ্গলময়, বৰ্ণনীয় কাহিনী শুনে আৰু শুনায়, সকলোৰে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত জনাৰ্দন তাত শীঘ্ৰে প্ৰসন্ন হয়।
Verse 49
तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभि: । अनन्यदृष्टया भजतां गुहाशय: स्वयं विधत्ते स्वगतिं पर: पराम् ॥ ४९ ॥
সকল আশীৰ্বাদৰ প্ৰভু পৰমেশ্বৰ প্ৰসন্ন হ’লে কি দুষ্প্ৰাপ্য থাকে? দিব্য সিদ্ধিৰে অন্য সকলো তুচ্ছ বোধ হয়। অনন্য দৃষ্টিয়ে ভজন কৰা জনক হৃদয়স্থ পৰম প্ৰভু নিজেই পৰম গতি দান কৰে।
Verse 50
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित् पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा- महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥
এই জগতত পুৰুষাৰ্থৰ সাৰ জনা কোনে, ভগৱানৰ লীলাৰ অমৃতসম পুৰাণকথা—যি নিজেই ভৱতাপ হৰণ কৰে—কৰ্ণাঞ্জলিৰে পান কৰি থাকিও বিমুখ হ’ব? নৰ-ইতৰ ব্যতীত কোন?
Frequently Asked Questions
The episode emphasizes that secondary creation (visarga) under Brahmā ultimately depends on the Supreme Lord. The startling emergence from Brahmā’s body signals divine sovereignty over cosmic administration: when the earth is lost and Brahmā reaches the limit of his capacity, Viṣṇu manifests and directs the outcome, illustrating poṣaṇa—protection that transcends the creator’s power.
The stuti maps sacrificial components onto Varāha’s limbs—skin as Vedic meters, hairs as kuśa, eyes as ghee, mouth and tongue as offering-plates—teaching that yajña is ultimately personal and culminates in Viṣṇu. This is a theological claim: the Lord is both the meaning of the Vedas and the recipient of sacrifice; ritual becomes fruitful only when it satisfies Him (Janārdana).
Hiraṇyākṣa is the demonic force opposing cosmic order, associated here with the submergence and destabilization of the earth. His slaying demonstrates that the Lord’s protection is not only restorative (lifting the earth) but also corrective (removing the obstructive adharma). The victory frames avatāra-kathā as both cosmological rescue and moral-theological restoration.
The text states that hearing and describing Varāha-kathā with a devotional attitude pleases the Lord situated in everyone’s heart. When He is pleased, nothing essential remains unachieved: devotion matures into the highest perfection, and other attainments are seen as secondary to loving service.