Adhyaya 11
Kāla-vibhāga: The Divisions of Time from Atom to Brahmā, and the Lord Beyond Time
বিদুৰৰ প্ৰশ্নৰ ধাৰাবাহিকতাত মৈত্ৰেয় সৃষ্টিবৰ্ণনাৰ পৰা আগবাঢ়ি তাৰ নিয়ামক তত্ত্ব ‘কাল’ৰ ব্যাখ্যা কৰে। তেওঁ পৰমাণুক পদাৰ্থ-প্ৰকাশৰ অবিভাজ্য ভিত্তি বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰি, পৰমাণু-সংযোগৰ গতিৰ দ্বাৰা কাল অনুমান কৰা যায় বুলি বুজাই দিয়ে। তাৰ পিছত ত্ৰুটিৰ পৰা মুহূৰ্ত, দিন-ৰাতি, পক্ষ, মাহ, ঋতুলৈকে সময়মানৰ ক্ৰম আৰু পিতৃলোক-দেৱলোকৰ পৃথক কালগণনা বৰ্ণিত হয়। সত্যৰ পৰা কলিলৈকে যুগমান, যুগসন্ধ্যা, ব্ৰহ্মাৰ দিন-ৰাতিৰ গঠন, মন্বন্তৰ আৰু ধৰ্মৰক্ষাৰ্থে ভগৱানৰ অৱতাৰসমূহৰ পুনঃপুনঃ আবিৰ্ভাৱ উল্লেখিত। শেষত ব্ৰহ্মৰাত্ৰিৰ প্ৰলয়চিত্র—সংকৰ্ষণাগ্নি, জলপ্লাৱন, অনন্তশয্যাত শয়ন কৰা শ্ৰীহৰি—দেখুৱাই কোৱা হয় যে দেহাভিমানীক কাল নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, কিন্তু কালো শ্ৰীকৃষ্ণাধীন; তেওঁ সৰ্বকাৰণকাৰণ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—পদাৰ্থ-विशেষসমূহৰ চূড়ান্ত তত্ত্ব হ’ল পৰমাণু; সি সদায় অনেকে, অবিভাজ্য আৰু অসংযুক্ত থাকে। তাকেই পৰমাণু বুলি জানিব লাগে, কিয়নো দেহ একেটা বুলি মানুহৰ ভ্ৰম তাৰ পৰাই হয়। সকলো ৰূপ লয় হ’লেও সি সূক্ষ্ম স্বৰূপে স্থিত থাকে।
Verse 2
सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥
সৎ-তত্ত্বত অৱস্থিত পদাৰ্থৰ যি নিজ-স্বৰূপত অবিচ্ছিন্ন একত্ব, সেয়াই পৰম মহান কৈবল্য। দেহাদি ভেদ দেখা যায়, কিন্তু পৰমাণুৱেই সমগ্ৰ ব্যক্ত জগতৰ পূৰ্ণ প্ৰকাশৰ আধাৰ।
Verse 3
एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥
হে সত্তম! সূক্ষ্ম আৰু স্থূল দেহসমূহৰ সংযোগ-বিয়োগৰ গতি মেপি কালৰ অনুমান কৰিব পাৰি। সেই কাল ভগৱান হৰিৰ শক্তি; তেওঁ অব্যক্ত হৈও সকলো গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু ব্যক্ত জগতৰ ভোক্তা, সৰ্বব্যাপী।
Verse 4
स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥
যি কাল পৰমাণু-দেশ আৱৰি লয়, সেয়াই পৰমাণু-কাল। আৰু যি কাল অব্যক্ত পৰমাণু-সমষ্টিৰ অবিশেষ অৱস্থাক ব্যাপি অধিষ্ঠান কৰে, সেয়াই পৰম মহান মহাকাল।
Verse 5
अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥
দুটা অণু মিলিলে এটা পৰমাণু হয়, আৰু তিনিটা পৰমাণু মিলিলে তাক ত্ৰসৰেṇু বোলা হয়। জালিযুক্ত জানালাৰ ছিদ্ৰেৰে সোমোৱা সূৰ্যৰশ্মিত এই ত্ৰসৰেṇু দেখা যায়, আৰু ই আকাশলৈ ওপৰলৈ উঠা যেন লাগে।
Verse 6
त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥
তিনিটা ত্ৰসৰেṇু একত্ৰ হ’বলৈ যিমান কাল লাগে, তাক ত্ৰুটি বোলা হয়। এশ ত্ৰুটি মিলি এটা বেধ হয়, আৰু তিন বেধ মিলি এটা লৱ বোলা হয়।
Verse 7
निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥
তিনিটা লৱৰ সময়ক এক নিমেষ বুলি কোৱা হয়; তিন নিমেষ মিলি এক ক্ষণ। পাঁচ ক্ষণত এক কাষ্ঠা, আৰু পন্ধৰ কাষ্ঠাত এক লঘু হয়।
Verse 8
लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥
পন্ধৰ লঘু মিলি এক নাড়িকা (দণ্ড) হয়। দুটা দণ্ডে এক মুহূর্ত; আৰু মানুহৰ গণনাত ছয় বা সাত দণ্ডে এক প্ৰহৰ (যাম) হয়।
Verse 9
द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥
নাড়িকা (দণ্ড) মাপিবলৈ সাড়ে ছয় পল ওজনৰ তামাৰ পাত্ৰ সাজে। তাত চাৰি আঙুল দীঘল আৰু চাৰি মাষা ওজনৰ সোণৰ শলাকাৰে ছিদ্ৰ কৰা হয়; পানীত থ’লে পাত্ৰ ভৰি উপচি পৰালৈকে যিমান সময় লাগে, সেয়াই এক দণ্ড।
Verse 10
यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥
মানুহৰ দিনত চাৰি আৰু ৰাতিতো চাৰি প্ৰহৰ (যাম) ধৰা হয়। তেনেদৰে পন্ধৰ দিন-ৰাত এক পক্ষ; মাহত শুক্ল আৰু কৃষ্ণ—দুটা পক্ষ থাকে।
Verse 11
तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥
শুক্ল আৰু কৃষ্ণ—দুটা পক্ষৰ সমষ্টি এক মাহ; পিতৃলোকত সেয়াই এক দিন-ৰাত। তেনে দুটা মাহে এক ঋতু; আৰু ছয় মাহে সূৰ্যৰ দক্ষিণায়ন আৰু উত্তরায়ন—এটা এটা অয়ন হয়।
Verse 12
अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥
দেৱতাসকলৰ এক দিন-ৰাতি দুটা অয়নৰ সংযোগ বুলি কোৱা হয়; সেই দিন-ৰাতিৰ সমষ্টিয়েই মানুহৰ এক পূৰ্ণ সংৱৎসৰ। মানুহৰ পৰম আয়ু এশ বছৰ নিৰূপিত।
Verse 13
ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥
গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, তৰা, জ্যোতিষ্ক আৰু পৰমাণু পৰ্যন্ত সমগ্ৰ জগত নিজ নিজ কক্ষপথত ঘূৰে; নিত্য কালৰূপে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা সৰ্বব্যাপী পৰমেশ্বৰৰ নিয়মত ই সংৱৎসৰচক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰে।
Verse 14
संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥
সংৱৎসৰ, পৰিৱৎসৰ, ইডাৱৎসৰ, অনুৱৎসৰ আৰু ৱৎসৰ—আকাশমণ্ডলত সূৰ্য-চন্দ্ৰ-তৰা আদি গতি-চক্ৰৰ বাবে এই পাঁচটা নাম কোৱা হয়, বুলি বিদুৰে ক’লে।
Verse 15
य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥
হে বিদুৰ! সূৰ্যই নিজৰ শক্তিৰে সকলো জীৱত প্ৰাণশক্তি জাগ্ৰত কৰে। ভৌতিক আসক্তিৰ মোহৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ তেওঁ সকলোৰে আয়ু ক্ষয় কৰে আৰু যজ্ঞাদি কৰ্মে স্বৰ্গাৰোহণৰ পথ বিস্তাৰ কৰে। সেয়ে আকাশত মহাবেগে ধাৱমান কালৰূপ সূৰ্যক প্ৰতি পাঁচ বছৰত এবাৰ পূজাসামগ্ৰীৰ সৈতে অৰ্ঘ্য-বলি অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 16
विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥
বিদুৰে ক’লে: পিতৃলোক, দেৱলোক আৰু মানুহৰ আয়ুৰ পৰিমাণ মই পৰমভাৱে বুজিলোঁ। এতিয়া অনুগ্ৰহ কৰি কল্পৰ সীমাৰ বাহিৰত থকা মহাবিদ্বান জীৱসকলৰ আয়ু কওক।
Verse 17
भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥
হে মহাভাগ! আপুনি ভগৱানৰ কালৰূপ নিত্য সময়ৰ গতি বুজিব পাৰে। যোগদৃষ্টিৰ সিদ্ধিৰে আত্মসাক্ষাৎকাৰী হৈ আপুনি সমগ্ৰ বিশ্ব দেখে।
Verse 18
मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ! কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলি—এই চাৰিটা যুগক চতুৰ্যুগ বোলা হয়। এই সকলো মিলি দেৱবৰ্ষে বাৰ হাজাৰ বছৰ বুলি নিৰূপিত।
Verse 19
चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥
ক্ৰমে কৃতযুগত চাৰ, ত্ৰেতাত তিন, দ্বাপৰত দুই আৰু কলিত এক—হাজাৰৰ সংখ্যা; আৰু শতকৰ সংখ্যা তাৰ দ্বিগুণ। সেয়ে কৃত ৪৮০০, ত্ৰেতা ৩৬০০, দ্বাপৰ ২৪০০ আৰু কলি ১২০০ দেৱবৰ্ষ।
Verse 20
सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥
প্ৰত্যেক যুগৰ আগতে আৰু পাছত থকা সংক্রমণকাল—পূৰ্বোক্ত মতে কেইশ বছৰ—জ্যোতিষ-খগোলবিদ তজ্জ্ঞসকলে ‘যুগসন্ধ্যা’ বুলে। সেই সময়ত নানা ধৰ্মকর্ম সম্পন্ন হয়।
Verse 21
धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥
হে বিদুৰ! কৃতযুগত ধৰ্ম চাৰিপাদে সম্পূৰ্ণভাৱে মানুহৰ মাজত চলিছিল; কিন্তু অন্য যুগসমূহত অধৰ্ম বাঢ়াৰ লগে লগে ধৰ্ম একে একে পাদে ক্ষয় হয়।
Verse 22
त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥
ত্রিলোক (স্বৰ্গ, মৰ্ত্য, পাতাল)ৰ বাহিৰে ব্ৰহ্মলোকত চাৰিযুগৰ সহস্ৰগুণেই ব্ৰহ্মাৰ এক দিন। তেনেই পৰিমাণ ব্ৰহ্মাৰ ৰাতি, যেতিয়া বিশ্বস্ৰষ্টা নিমীলিত হৈ নিদ্ৰালীন হয়।
Verse 23
निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥
ব্ৰহ্মাৰ ৰাতিৰ অন্তত ব্ৰহ্মাৰ দিনত লোক-कल्प আৰম্ভ হয় আৰু ই চলি থাকে, যেতিয়ালৈকে ভগবান ব্ৰহ্মাৰ দিনকালত ক্ৰমে চৌদ মনু নিজৰ নিজৰ সময় ভোগ কৰে।
Verse 24
स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥
প্ৰত্যেক মনু নিজৰ নিজৰ সময় ভোগ কৰে—চাৰিযুগৰ একাত্তৰ চক্ৰতকৈ অলপ অধিক।
Verse 25
मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥
প্ৰত্যেক মন্বন্তৰৰ লয়ৰ পাছত পৰৱৰ্তী মনু ক্ৰমে আহে; লগতে তেওঁৰ বংশধৰসকলো আহে যিসকলে বিভিন্ন লোক শাসন কৰে। কিন্তু সপ্তর্ষি, ইন্দ্ৰাদি দেৱতা আৰু তেওঁলোকৰ অনুচৰ গন্ধৰ্বাদি মনুৰ সৈতে একেলগে একে সময়তে প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়।
Verse 26
एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥
এইটো ব্ৰহ্মাৰ দিনৰ দৈনন্দিন সৃষ্টি, য’ত ত্ৰিলোক (স্বৰ্গ, মৰ্ত্য, পাতাল)ৰ গতি-প্ৰবাহ চলে। ইয়াতেই তিৰ্যক্ (পশু), মানুহ, পিতৃ আৰু দেৱসকল কৰ্মানুসাৰে জন্মে আৰু লীন হয়।
Verse 27
मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥
প্ৰত্যেক মন্বন্তৰত ভগৱানে নিজৰ অন্তৰঙ্গ শক্তি প্ৰকাশ কৰি মনু আদি ৰূপে অৱতাৰ লয়; প্ৰকাশিত পৰাক্ৰমে তেওঁ এই বিশ্বক পালন কৰে।
Verse 28
तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥
দিনৰ অন্তত তমোগুণৰ সামান্য অংশৰ প্ৰভাৱত বিশ্বৰ প্ৰবল গতি স্তব্ধ হয়; কালৰ অধীনত অসংখ্য জীৱ সেই লয়ত লীন থাকে আৰু সকলো ঠাই নীৰৱ হয়।
Verse 29
तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥
যেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ ৰাত্ৰি আহে, তেতিয়া ভূৰ আদি তিনিও লোক দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হয় আৰু সাধাৰণ ৰাত্ৰিৰ দৰে সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ জ্যোতিও ম্লান হয়।
Verse 30
त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥
সঙ্কর্ষণৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত অগ্নিশক্তিয়ে ত্ৰিলোকী দহিবলৈ ধৰিলে, সেই প্ৰচণ্ড উষ্ণতাত পীড়িত ভৃগু আদি মহৰ্লোকবাসী ঋষিসকল জনলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 31
तावत्त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥
প্ৰলয়ৰ আৰম্ভণিতে কল্পান্তে স্ফীত সাগৰসমূহ তৎক্ষণাৎ উথলি উঠে ত্ৰিভুবন প্লাৱিত কৰে; প্ৰচণ্ড ধুমুহাই তাড়িত ভয়ংকৰ ঢৌৱে অলপ সময়তে সকলোকে জলময় কৰে।
Verse 32
अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥
অনন্তশয্যাৰ অনন্তাসনত জলে ভগৱান হৰি যোগনিদ্ৰাত নয়ন নিমীলিত কৰি শয়ন কৰে। জনলোকবাসীসকলে কৰযোৰে তেওঁৰ মহিমা স্তৱ কৰে।
Verse 33
एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥
এইদৰে কালগতিৰে চিহ্নিত অহোৰাত্ৰৰ প্ৰবাহত সকলো জীৱৰ আয়ু ক্ষয় হয়। ব্ৰহ্মা আদি সত্তাৰো লোক-কালমান অনুসাৰে পৰম আয়ু কেৱল শতবৰ্ষ।
Verse 34
यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥
ব্ৰহ্মাৰ শতবৰ্ষীয়া আয়ু দুটা ভাগত বিভক্ত—প্ৰথম পৰাৰ্ধ আৰু দ্বিতীয় পৰাৰ্ধ। প্ৰথম পৰাৰ্ধ ইতিমধ্যে পাৰ হৈ গৈছে, দ্বিতীয় পৰাৰ্ধ এতিয়া চলি আছে।
Verse 35
पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥
প্ৰথম পৰাৰ্ধৰ আদিত ‘ব্ৰাহ্ম-কল্প’ নামৰ মহান কল্প হৈছিল, য’ত ব্ৰহ্মা প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। ব্ৰহ্মাৰ জন্মৰ সৈতে একেলগে বেদসমূহ ‘শব্দব্ৰহ্ম’ ৰূপে প্ৰকাশ পায় বুলি জনা যায়।
Verse 36
तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥
সেই ব্ৰাহ্ম-কল্পৰ অন্তত ‘পাদ্ম-কল্প’ হৈছিল বুলি কোৱা হয়। সেই কল্পত হৰিৰ নাভি-সৰসৰ জলভাণ্ডাৰৰ পৰা লোকপদ্ম ৰূপী বিশ্বকমল উদ্ভৱ হয়।
Verse 37
अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥
হে ভাৰতবংশীয়! এই কল্পটো ব্ৰহ্মাৰ জীৱনৰ দ্বিতীয় পৰাৰ্ধৰো বুলি কোৱা হয়; য’ত হৰিয়ে শূকৰ (বৰাহ) অৱতাৰ ধাৰণ কৰিছিল, সেয়ে ই ‘বৰাহ-কল্প’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 38
कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥
‘দ্বি-পৰাৰ্ধ’ নামে এই কাল, অব্যক্ত, অনন্ত, অনাদি আৰু জগত-আত্মা পৰম পুৰুষৰ বাবে এক নিমেষৰ সমান বুলি গণ্য হয়।
Verse 39
कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥
এই শাশ্বত কাল পৰমাণুৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ আয়ুৰ দ্বি-পৰাৰ্ধান্তলৈকে সকলো পৰিমাপৰ নিয়ন্তা; তথাপি সিও পৰম প্ৰভুৰ অধীন। কাল কেৱল দেহাভিমানী জীৱকেই—সত্যলোক আদি উচ্চ লোকলৈকে—বশ কৰিব পাৰে।
Verse 40
विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥
আঠ ভৌতিক তত্ত্বৰ বিকাৰসমূহে যুক্ত আৰু ‘বিশেষ’ আদি আৱৰণে আৱৃত এই অণ্ডকোষ বাহিৰফালে পঞ্চাশ কোটি যোজনলৈকে বিস্তৃত।
Verse 41
दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥
য’ত প্ৰতিটো আৱৰণ আগৰটোৰ তুলনাত দহগুণ ডাঠ; আৰু ভিতৰত থকা অগণন কোটি অণ্ডৰাশি এক বৃহৎ সমষ্টিত পৰমাণুৰ দৰে দেখা যায়।
Verse 42
तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥
সেয়ে শ্ৰীকৃষ্ণ, পৰম পুৰুষোত্তম, সকলো কাৰণৰো মূল কাৰণ বুলি কোৱা হয়। সেয়ে বিষ্ণুৰ পৰম ধাম নিঃসন্দেহে নিত্য, আৰু সেয়াই সকলো প্ৰকাশৰ আদিস্ৰোত মহাবিষ্ণুৰো ধাম।
Frequently Asked Questions
In 3.11, time is not treated as an independent substance but as the regulating energy by which motion and change in material aggregates are measured. Because all movement—from atomic combination to planetary orbits—operates under divine supervision, kāla is described as Hari’s potency: it coordinates transformation while the Supreme remains transcendental and not materially visible.
The chapter enumerates a hierarchy from subtle to gross: truṭi, vedha, lava, nimeṣa, kṣaṇa, kāṣṭhā, laghu, nāḍikā/daṇḍa, muhūrta, and then day/night, fortnight, month, season, and solar movements. Their purpose is pedagogical and spiritual: to show that embodied life is precisely metered and diminishing, and to connect human timekeeping to cosmic governance under kāla.
Maitreya states that Satya, Tretā, Dvāpara, and Kali together total 12,000 deva-years, with individual spans of 4,800; 3,600; 2,400; and 1,200 deva-years respectively. The junction periods before and after each yuga are called yuga-sandhyās, during which religious practices are emphasized; these transitions frame the gradual decline of dharma across the yugas.
A day of Brahmā is described as 1,000 cycles of the four yugas; Brahmā’s night is of equal length. Within Brahmā’s day, creation proceeds through the reigns of fourteen Manus (manvantaras). Each Manu’s period is said to be a little more than seventy-one sets of four yugas, and with each change the Lord’s avatāras appear to re-establish cosmic order.
The pralaya description illustrates nirodha: the universe’s periodic withdrawal under time. Saṅkarṣaṇa’s fire, the flooding of the worlds, and the silence of dissolution dramatize the fragility of material existence. The Lord lying on Ananta with closed eyes reveals transcendence and sovereignty: even when all forms merge, Bhagavān remains the stable shelter, and higher beings offer prayers, affirming devotion as the ultimate continuity.