Adhyaya 10
Brahmā’s Secondary Creation, Kāla (Eternal Time), and the Taxonomy of Species
বিদুৰে মৈত্ৰেয়ক সোধে—ভগৱান প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনৰ পৰা অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই দেহধাৰী প্ৰজাসৃষ্টি কেনেকৈ কৰিলে; তেওঁ নিজৰ সকলো সন্দেহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান বিচাৰে। মৈত্ৰেয় ব্ৰহ্মাৰ দীঘলীয়া তপস্যা আৰু ভক্তিৰ বৰ্ণনা কৰে, যাৰ ফলত তেওঁৰ জ্ঞান পৰিপক্ব আৰু কাৰ্যক্ষম হয়। প্ৰচণ্ড বতাহত মহাজল আৰু পদ্ম অস্থিৰ হ’লে, সাক্ষাৎকাৰ-জ্ঞানবলৰে ব্ৰহ্মাই তাক স্থিৰ কৰি বিশ্বপদ্মক ত্ৰিলোক আৰু পাছত চৌদ্দ লোকবিভাগত বিন্যাস কৰে আৰু বিভিন্ন জীৱৰ বাসস্থান স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত বিদুৰে ‘কাল’—ভগৱানৰ নিৰাকাৰ, অব্যক্ত অংগ, যি গুণসমূহৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াক প্ৰেৰণা দি সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰে—বিষয়ে প্ৰশ্ন তোলে। মৈত্ৰেয় মহত্তত্ত্ব, অহংকাৰ, ইন্দ্ৰিয়, ভূত, শক্তি, অধিদেৱতা আদি সহ নৱ সৰ্গৰ বিৱৰণ দি ব্ৰহ্মাৰ বৈকৃত সৃষ্টিৰ কথা কয়—স্থাৱৰ, তিৰ্যক্-যোনি, মানুহ আৰু দেৱগণ তথা সংশ্লিষ্ট জীৱৰ অষ্টবিধ শ্ৰেণী। অধ্যায়ৰ অন্তত মনুসকলৰ, বিশেষকৈ মনুপুত্ৰসকলৰ বংশাৱলীৰ দিশে ইঙ্গিত দি পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহত বিশ্বতত্ত্বক ইতিহাস-প্ৰবাহৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! ভগৱান অন্তর্ধান কৰাৰ পাছত, লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই নিজৰ দেহ আৰু মনৰ পৰা জীৱসকলৰ দেহ কিমান প্ৰকাৰৰে সৃষ্টি কৰিলে? কৃপা কৰি কওক।
Verse 2
ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥
হে ভগৱান, হে মহাবিদ্বান! মই আপোনাক যি যি অৰ্থ সুধিছোঁ, সেয়া আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে ক্ৰমে কওক আৰু আমাৰ সকলো সন্দেহ ছিন্ন কৰক।
Verse 3
सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥
সূত ক’লে: হে ভাৰ্গৱ! বিদুৰ ক্ষত্ৰৰ এইদৰে প্ৰেৰণা পাই কৌশাৰবি মুনি মৈত্ৰেয় অতি প্ৰীত হ’ল। প্ৰশ্নসমূহ তেওঁৰ হৃদয়তে স্থিত আছিল; সেয়ে তেওঁ একে একে উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে: হে বিদুৰ! বিরিঞ্চ (ব্ৰহ্মা)য়ো ভগৱান অজ (অজন্মা) যিদৰে কৈছিল তেনেদৰে আত্মাত আত্মাক স্থাপন কৰি এশ দিৱ্য বছৰৰ তপস্যা কৰিলে আৰু প্ৰভুৰ ভক্তিসেৱাত নিবিষ্ট হ’ল।
Verse 5
तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥
তাৰ পিছত অঞ্জসম্ভূত (ব্ৰহ্মা) দেখিলে—যি পদ্মত তেওঁ অধিষ্ঠিত আছিল আৰু যি জলে সেই পদ্ম জন্মিছিল, দুয়োটাই তৎক্ষণাত উঠা প্ৰচণ্ড বায়ুৰ বেগে কঁপিছিল।
Verse 6
तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥
তপস্যাৰে দীপ্ত আৰু আত্মসংস্থ বিদ্যাৰে পৰিপক্ব হৈ ব্ৰহ্মাৰ বিজ্ঞানবল বৃদ্ধি পালে; তেতিয়া তেওঁ জলেৰে সৈতে সেই বায়ুকো সম্পূৰ্ণৰূপে পান কৰি (শান্ত) কৰিলে।
Verse 7
तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥
তেতিয়া তেওঁ দেখিলে যে যি পদ্মত তেওঁ অধিষ্ঠিত, সেয়া সমগ্ৰ আকাশমণ্ডল জুৰি বিস্তৃত; আৰু তেওঁ চিন্তা কৰিলে—এই পদ্মতেই পূৰ্বে লীন হোৱা লোকসমূহক মই পুনৰ কল্পনা কৰি সৃষ্টি কৰিম।
Verse 8
पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥
ভগৱানৰ কৰ্মপ্ৰেৰণাৰে ব্রহ্মাই পদ্মকোষত প্ৰৱেশ কৰিলে; পদ্মখন যেতিয়া সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডত বিস্তৃত হ’ল, তেতিয়া তেওঁ তাক প্ৰথমে ত্ৰিধা আৰু পাছত চৌদ ভাগত বিভক্ত কৰিলে।
Verse 9
एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥
জীৱলোকৰ এই সংস্থাভেদ সংক্ষেপে কোৱা হ’ল। কাৰণহীন ভক্তিধৰ্মৰ পৰিপাকফলত পৰমেষ্ঠী ব্রহ্মাই জীৱসকলৰ বাসৰ বাবে চৌদ লোকবিভাগ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 10
विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥
বিদুৰে ক’লে—হে প্ৰভু, হে ব্রাহ্মণ, আপুনি যেনেকৈ অদ্ভুত কৰ্ম কৰা বহুৰূপী হৰিৰ কথা ক’লে, তেনেকৈ ‘কাল’ নামৰ তেওঁৰ আন এটা ৰূপৰ লক্ষণো কৃপা কৰি আমাক বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰক।
Verse 11
मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—কাল তিন গুণৰ পৰস্পৰ ব্যতিকৰৰ আকাৰ; ই নিৰ্বিশেষ, অচল আৰু সীমাহীন। ভগৱান পুৰুষে নিজৰ লীলাময় সৃষ্টিত ইয়াক উপকৰণ কৰি, উপাদানৰূপে কাৰ্য সম্পন্ন কৰায়।
Verse 12
विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥
এই বিশ্ব ব্ৰহ্ম-তন্মাত্ৰৰূপ, বিষ্ণুমায়াৰে স্থিত। অব্যক্ত-ৰূপ কালৰ দ্বাৰা ই ঈশ্বৰৰ পৰা পৃথক্ যেন প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 13
यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ॥ १३ ॥
এই জগত্ এতিয়া যেনেকুৱা, আগতেও তেনেকুৱাই আছিল আৰু পাছতো তেনেকুৱাই থাকিব।
Verse 14
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥
তাঁৰ সৃষ্টিৰ নটা প্ৰকাৰ কোৱা হৈছে—প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত আদি। আৰু কাল, দ্ৰব্য আৰু কৰ্ম-গুণৰ দ্বাৰা তিন প্ৰকাৰ প্ৰতিসংক্রম (প্ৰলয়) হয়।
Verse 15
आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥
নটা সৃষ্টিৰ ভিতৰত প্ৰথমটো মহত্তত্ত্বৰ সৃষ্টি; ভগৱানৰ সান্নিধ্যত গুণৰ বৈষম্য হয়। দ্বিতীয়টো অহংকাৰৰ সৃষ্টি; য’ৰ পৰা দ্ৰব্য, জ্ঞান আৰু ক্ৰিয়াৰ উদয় হয়।
Verse 16
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥
তৃতীয়টো ভূতসৃষ্টি; ইয়াত তন্মাত্ৰা দ্ৰব্যশক্তিযুক্ত হৈ স্থূল ভূতৰ কাৰণ হয়। চতুৰ্থটো ঐন্দ্ৰিয় সৃষ্টি; ই জ্ঞান আৰু ক্ৰিয়াশক্তিৰূপ।
Verse 17
वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥
সত্ত্বগুণৰ সংযোগে নিয়ন্ত্ৰক দেৱতাসকলৰ যি সৃষ্টি, সেয়া পঞ্চম; ইয়াৰ সমষ্টিৰূপ মন। আৰু ষষ্ঠ সৃষ্টি জীৱৰ তমোময় অজ্ঞান-অন্ধকাৰ, যাৰ দ্বাৰা প্ৰভুৰ অধীনত সি মূৰ্খৰ দৰে আচৰণ কৰে।
Verse 18
षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे शृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥
এই ছয়টা প্ৰাকৃত সৰ্গ প্ৰভুৰ বাহ্য প্ৰকৃতি-শক্তিৰ স্বাভাৱিক সৃষ্টি। এতিয়া মোৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা হোৱা বৈকৃত সৃষ্টিও শুনা—তেওঁ ৰজোগুণৰ অংশাৱতাৰ, আৰু সৃষ্টিকাৰ্যত তেওঁৰ মেধা ভগৱানৰ দৰে হৰি-মেধা।
Verse 19
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥
সপ্তম মুখ্য সৰ্গ হৈছে স্থাবৰ সত্ত্বসমূহৰ সৃষ্টি; ই ছয় প্ৰকাৰ—ফুল নোহোৱা ফলবৃক্ষ (বনস্পতি), ফল পকা পৰ্যন্ত টিকি থকা ঔষধি, লতা, ত্বকসাৰ (নলজাত) উদ্ভিদ, আশ্ৰয় নোহোৱাকৈ বিস্তাৰ হোৱা বীৰুধ, আৰু ফুল-ফলযুক্ত দ্ৰুম (বৃক্ষ)।
Verse 20
उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥
এই স্থাবৰ গছ-গছনি ওপৰমুখে জীৱিকা বিচাৰে; সিহঁত প্ৰায় অচেতন, তথাপি ভিতৰত স্পৰ্শজনিত বেদনা অনুভৱ কৰে আৰু নানা বৈচিত্ৰ্যে প্ৰকাশ পায়।
Verse 21
तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥
অষ্টম সৰ্গ হৈছে তিৰ্যক্-যোনি (পশু-পক্ষী আদি) ৰ সৃষ্টি; ই অষ্টাবিংশতি প্ৰকাৰ বুলি ধৰা হয়। সিহঁত অত্যন্ত মূৰ্খ আৰু ঘন তমসযুক্ত; ঘ্ৰাণেৰে ইষ্ট-অনিষ্ট জানে, কিন্তু হৃদয়ত একোৱেই স্মৰণ ৰাখিব নোৱাৰে।
Verse 22
गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥
হে অতি পবিত্ৰ বিদুৰ! নিম্ন পশুবোৰৰ ভিতৰত গাই, ছাগলী, মহিষ, কৃষ্ণমৃগ, শূকৰ, গবয়, ৰুরু, ভেড়া আৰু উট—এই সকলো দ্বিখুৰবিশিষ্ট।
Verse 23
खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: शृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥
গাধা, ঘোঁৰা, খচ্চৰ, গৌৰ, শৰভ আৰু চমৰী—এই সকলো একখুৰবিশিষ্ট, হে ক্ষত্ত! এতিয়া মোৰ পৰা পঞ্চনখ পশুবোৰৰ কথা শুনা।
Verse 24
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥
কুকুৰ, শিয়াল, নেকুৰা, বাঘ, লোমড়ী, বিড়াল, খৰগোশ, শল্লক, সিংহ, বান্দৰ, হাতী, কচ্ছপ, মকৰ আদি আৰু গোধা—এই সকলো পঞ্চনখ বুলি জনা যায়।
Verse 25
कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥
কঙ্ক, গৃধ্ৰ, বক, শ্যেন, ভাস, ভল্লূক, ময়ূৰ, হাঁস, সারস, চক্ৰৱাক, কাক, উলূক আদি—এই সকলো খগ (পক্ষী)।
Verse 26
अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥
হে ক্ষত্ত! উদৰত আহাৰ সঞ্চয় কৰা মানুহৰ সৃষ্টি চক্রত নবম, আৰু তেওঁলোক একে প্ৰকাৰ। মানুহৰ মাজত ৰজোগুণ প্ৰবল; তেওঁলোক কৰ্মত ব্যস্ত থাকে আৰু দুখৰ মাজতো নিজকে সুখী বুলি মানে।
Verse 27
वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥
হে সত্তম বিদুৰ, এই শেষৰ তিনিটা সৰ্গ আৰু দেৱসৰ্গ—সকলো বৈকৃত সৃষ্টি; আগতে কোৱা প্ৰাকৃত সৃষ্টিৰ পৰা ভিন্ন। আৰু যি ‘বৈকাৰিক’ বুলি কোৱা হৈছে, কুমাৰসৰ্গটো উভয়াত্মক।
Verse 28
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
দেৱসৰ্গ আঠ প্ৰকাৰ—(১) দেৱ, (২) পিতৃ, (৩) অসুৰ, (৪) গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰা, (৫) যক্ষ আৰু ৰাক্ষস, (৬) সিদ্ধ, চাৰণ আৰু বিদ্যাধৰ, (৭) ভূত, প্ৰেত আৰু পিশাচ, (৮) কিন্নৰাদি দিব্য সত্তা। হে বিদুৰ, এই সকলো বিশ্বস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাই সৃষ্টি কৰিছে।
Verse 29
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
দেৱসৰ্গ আঠ প্ৰকাৰ—(১) দেৱ, (২) পিতৃ, (৩) অসুৰ, (৪) গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰা, (৫) যক্ষ আৰু ৰাক্ষস, (৬) সিদ্ধ, চাৰণ আৰু বিদ্যাধৰ, (৭) ভূত, প্ৰেত আৰু পিশাচ, (৮) কিন্নৰাদি দিব্য সত্তা। হে বিদুৰ, এই সকলো বিশ্বস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মাই সৃষ্টি কৰিছে।
Verse 30
अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥
এতিয়া মই মনুসকলৰ বংশধাৰা আৰু মন্বন্তৰসমূহ বৰ্ণনা কৰিম। এইদৰে ৰজোগুণে প্ৰেৰিত আত্মভূ ব্ৰহ্মা, ভগৱান হৰিৰ শক্তিৰে, প্ৰতিটো কল্পত অমোঘ সংকল্পে, নিজৰ দ্বাৰাই নিজকেই সৃষ্টি কৰে।
Frequently Asked Questions
Kāla is described as beginningless, unchangeable, and limitless, functioning as the Supreme Lord’s instrument for material pastimes. It catalyzes the interaction of the three guṇas and thereby enables manifestation, transformation, and dissolution within material nature. Although impersonal as an unmanifest feature, it operates under the Lord’s supremacy, not independently.
Because the primary ingredients (mahat-tattva, guṇas, and the causal framework) arise under the Supreme Lord’s presence and kāla. Brahmā then organizes and populates—dividing cosmic space into planetary systems and producing species categories—using intelligence and potency received through devotion and the Lord’s energy.
The chapter enumerates a sequence beginning with mahat-tattva and then ahaṅkāra, followed by the development of sense perception and the elements, the creation of knowledge and working capacity, and the presiding deities (with mind as the sum total in sattva), alongside the ignorance/delusion aspect affecting the jīva. These are described as prākṛta (natural) creations of the Lord’s external energy, prior to Brahmā’s more specific vaikṛta productions of species and administrators.
It presents Brahmā’s seventh to tenth creations as categories: immovable life (six kinds), lower species (twenty-eight varieties), birds, humans, and the eightfold classes of demigods and related beings (including pitṛs, asuras, gandharvas/apsarās, yakṣas/rākṣasas, siddhas/cāraṇas/vidyādharas, bhūtas/pretas/piśācas, and other celestial beings). The taxonomy highlights gradations of consciousness and guṇa influence, with humans marked by prominent rajas.