Shashtha Skandha Adhyaya 9 - Srimad Bhagavatam | Assamese | Vedapath

Vyasa

Shashtha SkandhaAdhyaya 955 Verses

Adhyaya 9

Viśvarūpa’s Death, Vṛtrāsura’s Manifestation, and the Devas’ Surrender to Nārāyaṇa

দেৱ–অসুৰ সংঘাত তীব্ৰ হোৱাত শুকদেৱে কয়—বিশ্বৰূপ দেৱতাৰ পুৰোহিত হৈও মাতৃকুলৰ সম্পৰ্কত গোপনে অসুৰসকলকো হৱি অৰ্পণ কৰিছিল। পৰাজয়ৰ ভয়ত ইন্দ্ৰে তাক বধ কৰি ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ লাভ কৰে; পিছত সেই পাপ পৃথিৱী, গছ, নাৰী আৰু জলত ভাগ কৰি দিয়ে—তেওঁলোকক বৰো মিলে আৰু স্থায়ী চিহ্ন দেখা দিয়ে: মৰুভূমি, ৰস/গাম, ৰজঃস্ৰাৱ, ফেন। প্ৰতিশোধত ত্বষ্টাই অন্বাহাৰ্য অগ্নিৰ পৰা ইন্দ্ৰ-হন্তা সৃষ্টি কৰে; তাতেই ভয়ংকৰ বৃত্ৰ জন্মি তপস্যাৰে লোক ঢাকি দেৱাস্ত্ৰ গিলি পেলায়। আতংকিত দেৱসকলে স্বাৱলম্বন ত্যাগ কৰি অন্তৰ্যামী নাৰায়ণৰ শৰণ লয়, অৱতাৰসমূহৰ স্তৱ কৰে আৰু অচিন্ত্য শক্তিৰে দেখা-বিৰোধ মিলায়। হৰি পাৰ্ষদসহ প্ৰকট হৈ প্ৰাৰ্থনা গ্ৰহণ কৰি ইন্দ্ৰক দধীচিৰ দেহ প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ কয়; বিশ্বকৰ্মাই অস্থি-বজ্ৰ গঢ়ে, ভগৱৎশক্তিত তাৰে বৃত্ৰাসুৰ বধ হ’ব—আৰু বৃত্ৰো ভক্ত বুলি প্ৰকাশ পাই আগন্তুক যুদ্ধ ভক্তি আৰু বিশ্ব-শৃঙ্খলাৰ দেৱ-ইচ্ছা ৰূপে প্ৰতিভাত হয়।

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्यासन् विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत । सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम ॥ १ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী আগবঢ়াই ক’লে—হে ভাৰত (পৰীক্ষিত), বিশ্বৰূপৰ তিনিটা মূৰ আছিল। প্ৰমাণসূত্ৰৰ পৰা মই শুনিছোঁ—এটা মূৰে সি সোমৰস পান কৰিছিল, আন এটা মূৰে সুৰা পান কৰিছিল, আৰু তৃতীয় মূৰে অন্ন ভক্ষণ কৰিছিল।

Verse 2

स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकै: । अददद्यस्य पितरो देवा: सप्रश्रयं नृप ॥ २ ॥

হে নৃপ পৰীক্ষিত, বিশ্বৰূপে যজ্ঞবেদীত প্ৰত্যক্ষভাৱে ঘৃত আহুতি দি ‘ইন্দ্ৰায় ইদং স্বাহা’ আৰু ‘ইদমগ্নয়ে’ আদি মন্ত্ৰ উচ্চস্বৰে জপ কৰিছিল। পিতৃপক্ষৰ পৰা দেৱসকলৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকাৰ বাবে তেওঁ প্ৰতিজন দেৱতাক তাৰ যোগ্য ভাগ বিনয়ে অৰ্পণ কৰিছিল।

Verse 3

स एव हि ददौ भागं परोक्षमसुरान् प्रति । यजमानोऽवहद् भागं मातृस्‍नेहवशानुग: ॥ ३ ॥

সেইজন দেৱতাসকলৰ নামে যজ্ঞাগ্নিত ঘৃতাহুতি দিছিল; কিন্তু দেৱতাসকলৰ অগোচৰে মাতৃ-সম্পৰ্কৰ স্নেহবশে অসুৰসকলৰ প্ৰতিও ভাগ অৰ্পণ কৰিছিল।

Verse 4

तद्देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वर: । आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीर्षाण्यच्छिनद् रुषा ॥ ४ ॥

তেওঁ দেৱতাসকলক অৱহেলা কৰি ধৰ্মৰ ছলনা কৰিছে বুলি বুজি স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰ অসুৰসকলৰ হাতত পৰাজয়ৰ ভয়ত অতি ভীত হ’ল; আৰু ক্ৰোধে বিশ্বৰূপৰ তিনিটা মূৰ কাঁধৰ পৰা কাটি পেলালে।

Verse 5

सोमपीथं तु यत्तस्य शिर आसीत् कपिञ्जल: । कलविङ्क: सुरापीथमन्नादं यत् स तित्तिरि: ॥ ५ ॥

তাৰ পিছত সোমৰস পান কৰা মূৰটো কপিঞ্জল (ফ্ৰেংকলিন) পাখি হ’ল; সুৰা পান কৰা মূৰটো কলবিঙ্ক (চড়ুই) হ’ল; আৰু অন্নভোজন কৰা মূৰটো তিত্তিৰি (তিতৰ) পাখি হ’ল।

Verse 6

ब्रह्महत्यामञ्जलिना जग्राह यदपीश्वर: । संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये । भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्‌भ्यश्चतुर्धा व्यभजद्धरि: ॥ ६ ॥

যদিও ইন্দ্ৰ ইমান শক্তিমান আছিল যে ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ পাপফল নাশ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তথাপি অনুতাপে কৰজোড়ে সেই পাপভাৰ গ্ৰহণ কৰিলে। এক বছৰ তেওঁ ভোগ কৰিলে; তাৰ পিছত শুদ্ধিৰ বাবে সেই পাপপ্ৰতিক্ৰিয়া ভূমি, জল, বৃক্ষ আৰু নাৰীৰ মাজত চাৰিভাগে বণ্টন কৰিলে।

Verse 7

भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै । ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रद‍ृश्यते ॥ ७ ॥

ইন্দ্ৰৰ বৰ—পৃথিৱীৰ গাঁত নিজে নিজে পূৰ্ণ হ’ব—ইয়াৰ বিনিময়ত ভূমিয়ে ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ পাপফলৰ এক-চতুৰ্থাংশ গ্ৰহণ কৰিলে। সেই পাপপ্ৰতিক্ৰিয়াৰ ফলতেই পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত বহু মৰুভূমি দেখা যায়।

Verse 8

तुर्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमा: । तेषां निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रद‍ृश्यते ॥ ८ ॥

ইন্দ্ৰৰ বৰত কটা ডাল-পল্লৱ পুনৰ গজিব—এই প্ৰতিদানত গছবোৰে ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ পাপফলৰ এক-চতুৰ্থাংশ গ্ৰহণ কৰিলে। সেই পাপ গছৰ ৰসৰূপে দেখা যায়।

Verse 9

शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहु: स्त्रिय: । रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रद‍ृश्यते ॥ ९ ॥

ইন্দ্ৰৰ বৰত নাৰীয়ে নিৰন্তৰ কামসুখ ভোগ কৰিব পাৰিব—এই প্ৰতিদানত তেওঁলোকে পাপফলৰ এক-চতুৰ্থাংশ গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ ফলত মাহে মাহে ৰজঃস্ৰাৱৰ লক্ষণ দেখা যায়।

Verse 10

द्रव्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुर्मलम् । तासु बुद्बुदफेनाभ्यां द‍ृष्टं तद्धरति क्षिपन् ॥ १० ॥

ইন্দ্ৰৰ বৰত পানী অন্য দ্ৰব্যৰ সৈতে মিহলি হৈ তাৰ পৰিমাণ বঢ়ায়—এই প্ৰতিদানত পানীয়ে পাপমলৰ এক-চতুৰ্থাংশ গ্ৰহণ কৰিলে। সেয়ে পানীত বুদবুদ আৰু ফেন দেখা যায়; পানী লওঁতে সেয়া এৰাই চলা উচিত।

Verse 11

हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम् ॥ ११ ॥

বিশ্বৰূপ নিহত হোৱাৰ পাছত তাৰ পিতা ত্বষ্টাই ইন্দ্ৰবধৰ বাবে যজ্ঞকর্ম কৰিলে। তেওঁ অগ্নিত আহুতি দি ক’লে—“হে ইন্দ্ৰশত্ৰু, বৃদ্ধি পাও; বিলম্ব নকৰাকৈ শত্রুক বধ কৰা।”

Verse 12

अथान्वाहार्यपचनादुत्थितो घोरदर्शन: । कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा ॥ १२ ॥

তাৰ পাছত অন্বাহাৰ্যপচন নামৰ যজ্ঞাগ্নিৰ দক্ষিণ দিশৰ পৰা ভয়ংকৰ দৰ্শনৰ এক পুৰুষ উদ্ভৱ হ’ল, যেন যুগান্তসময়ত সকলো লোকৰ সংহাৰক কৃতান্ত।

Verse 13

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

চাৰিওফালে নিক্ষিপ্ত তীৰৰ দৰে সেই দৈত্যৰ দেহ দিনে দিনে সকলো দিশে বৃদ্ধি পালে। সি দগ্ধ পাহাৰৰ দৰে ক’লা, সন্ধিয়াৰ মেঘমালাৰ দৰে দীপ্তিমান; গলিত তাম্ৰবৰ্ণ কেশ-দাড়ি-গোঁফ আৰু মধ্যাহ্ন সূৰ্যৰ দৰে তীক্ষ্ণ দৃষ্টি আছিল তাৰ।

Verse 14

দীপ্তিমান ত্ৰিশিখ শূলৰ আগত যেন দুটা লোক তুলি ধৰা, সি অজেয়ৰ দৰে দেখা গ’ল। নাচি নাচি ভয়ংকৰ গর্জন কৰি সি পায়েৰে পৃথিৱীক ভূমিকম্পৰ দৰে কঁপাই তুলিলে।

Verse 15

গুহাৰ দৰে গভীৰ মুখগহ্বৰ লৈ সি বাৰে বাৰে জঁভাই তুলিছিল, যেন আকাশখনেই গিলি পেলাব। জিভেৰে নক্ষত্ৰবোৰ চাটি লোৱা আৰু দীঘল তীক্ষ্ণ দাঁতে ত্ৰিলোক গ্ৰাস কৰা—এনেকুৱাই দেখা গৈছিল।

Verse 16

তাৰ বিশাল ভয়ংকৰ দাঁত আৰু বাৰে বাৰে জঁভাই তোলা দেখি সকলো লোক আতংকিত হ’ল। ভয়াকুল হৈ তেওঁলোকে দহো দিশলৈ ছিটকি পলাই গ’ল।

Verse 17

এনেদৰে সেই মহাকায় দৈত্যক দেখি সকলেই ভয়তে কঁপি উঠিল আৰু দহো দিশলৈ পলাই গ’ল। তাৰ ৰৌদ্ৰ ৰূপ দেখাত যেন সমগ্ৰ জগত ভীতিতে কঁপিবলৈ ধৰিলে।

Verse 18

येनावृता इमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना । स वै वृत्र इति प्रोक्त: पाप: परमदारुण: ॥ १८ ॥

ত্বষ্টাৰ পুত্ৰ সেই অতি ভয়ংকৰ দানৱে তপস্যাৰ বলত সমগ্ৰ লোকসমূহ আৱৃত কৰিলে; সেয়ে তাক ‘বৃত্ৰ’—যি সকলো ঢাকে—বুলি কোৱা হ’ল।

Verse 19

तं निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभा: । स्वै: स्वैर्दिव्यास्त्रशस्त्रौघै: सोऽग्रसत्तानि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

ইন্দ্ৰপ্ৰধান দেৱগণে সৈন্যসহ ধাৱি আহি নিজৰ নিজৰ দিব্য অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ বৰষুণে তাক আঘাত কৰিলে; কিন্তু বৃত্ৰাসুৰে সেই সকলো অস্ত্ৰ সম্পূৰ্ণ গিলি পেলালে।

Verse 20

ततस्ते विस्मिता: सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजस: । प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थु: समाहिता: ॥ २० ॥

দানৱৰ শক্তি দেখি তেওঁলোকে সকলোৱে বিস্মিত আৰু বিষণ্ণ হৈ নিজৰ তেজ হেৰুৱালে; সেয়ে একাগ্ৰচিত্তে আদিপুৰুষ পৰমাত্মা ভগৱান নাৰায়ণক আৰাধনা কৰিবলৈ একত্ৰ হ’ল।

Verse 21

श्रीदेवा ऊचु: वाय्वम्बराग्‍न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्त: । हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततो न: ॥ २१ ॥

দেৱগণে ক’লে—আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱী এই পাঁচ তত্ত্বে ত্ৰিলোক গঠিত, আৰু ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাই সিহঁতক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। কালেই আমাৰ অস্তিত্ব শেষ কৰিব বুলি ভয় কৰি আমি কালধৰ্ম অনুসাৰে কৰ্ম কৰি কালের উদ্দেশে নিবেদন কৰোঁ; কিন্তু সেই কালো পৰমেশ্বৰক ভয় কৰে। সেয়ে সম্পূৰ্ণ আশ্ৰয় দানকাৰী সেই পৰম প্ৰভুকেই এতিয়া আমি উপাসনা কৰোঁ।

Verse 22

अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । विनोपसर्पत्यपरं हि बालिश: श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम् ॥ २२ ॥

প্ৰভু কেতিয়াও বিস্মিত নহয়; তেওঁ পৰিপূৰ্ণকাম আৰু নিজৰ আত্মসিদ্ধিতেই সদা তৃপ্ত, সম আৰু প্ৰশান্ত। তেওঁ নিৰুপাধি, স্থিৰ আৰু অনাসক্ত—সকলৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয়। আনৰ পৰা ৰক্ষা বিচৰা লোক নিশ্চয়েই মূৰ্খ—যেন কুকুৰৰ লেজ ধৰি সাগৰ পাৰ হ’ব খোজে।

Verse 23

यस्योरुश‍ृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम् । स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद्‌दुरन्तात् त्राताश्रितान्वारिचरोऽपि नूनम् ॥ २३ ॥

যাৰ বিশাল শৃংগত মনু সত্যব্ৰতে সমগ্ৰ জগতৰ নাও বাঁধি প্ৰলয়ৰ দুৰ্গম ভয় পাৰ হৈছিল, সেই জলচৰ মৎস্যাৱতাৰেই ত্বষ্টাপুত্ৰজনিত দুঃসহ ভয়ৰ পৰা আমাক শৰণাগতক নিশ্চয় ৰক্ষা কৰক।

Verse 24

पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भ- स्युदीर्णवातोर्मिरवै: कराले । एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद् भयाद्येन स नोऽस्तु पार: ॥ २४ ॥

সৃষ্টিৰ আদিতে প্ৰলয়জলত উঠা প্ৰচণ্ড বতাহে ভয়ংকৰ ঢৌ আৰু কৰাল গর্জন তুলিলে; সেই নাদত স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাও পদ্মাসনৰ পৰা পৰি যাবলৈ ধৰিছিল, কিন্তু প্ৰভুৰ সহায়তাত ৰক্ষা পালে। সেই প্ৰভুৱেই আমাকো এই ভয়াবহ অৱস্থাৰ পৰা পাৰ কৰাওক।

Verse 25

य एक ईशो निजमायया न: ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् ।

যি একমাত্ৰ ঈশ্বৰ, নিজৰ মায়াৰে আমাক সৃষ্টি কৰিছে আৰু যাঁৰ কৃপাৰে আমি বিশ্বসৃষ্টিক বিস্তাৰ কৰোঁ, সেই অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা সদায় আমাৰ সন্মুখতে থাকিলেও দেখা নাযায়; কিয়নো আমি নিজকে পৃথক আৰু স্বতন্ত্ৰ দেৱতা বুলি ভাবোঁ।

Verse 26

यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्‌नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥

যি দেৱতাসকলৰ মাজত বামন, ঋষিসকলৰ মাজত পৰশুৰাম, পশুসকলৰ মাজত নৃসিংহ আৰু বৰাহ, জলচৰসকলৰ মাজত মৎস্য আৰু কূৰ্ম—এইদৰে স্বমায়াৰে বিভিন্ন দিব্য দেহত অৱতাৰ লৈ, শত্রুৰ দ্বাৰা অতিশয় পীড়িত আমাক দেৱতাক নিজৰ কৰি যুগে যুগে ৰক্ষা কৰে, তেওঁৱেই।

Verse 27

সেই দেৱকেই—যি আমাৰ আত্মদৈৱত, পৰম প্ৰধান কাৰণ, পুৰুষ, আৰু বিশ্বৰ পৰা ভিন্ন হৈও বিরাট্ ৰূপে অৱস্থিত—আমি সকলোৱে শৰণ্যৰ শৰণ গ্ৰহণ কৰোঁ। সেই মহাত্মা প্ৰভুৱে নিজৰ জনক নিশ্চয় মঙ্গল আৰু অভয়-ৰক্ষা দিব।

Verse 28

श्रीशुक उवाच इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम् । प्रतीच्यां दिश्यभूदावि: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ २८ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে মহাৰাজ! দেৱতাসকলে স্তুতিসহ তাঁক উপাসনা কৰোঁতে, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী ভগৱান হৰি প্ৰথমে তেওঁলোকৰ হৃদয়ত আৰু পাছত পশ্চিম দিশত প্ৰত্যক্ষভাৱে আবিৰ্ভূত হ’ল।

Verse 29

आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ द‍ृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥

পৰমদেৱ নাৰায়ণক ঘিৰি ষোলজন নিজ পাৰ্ষদ সেৱা কৰিছিল; তেওঁলোক অলংকাৰৰে ভূষিত আৰু ৰূপত তেওঁৰেই সদৃশ, কিন্তু শ্ৰীৱৎস-চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ-মণি নথকা। হে ৰাজন! শৰৎকালৰ পদ্মদল সদৃশ নয়ন আৰু মৃদু হাস্যযুক্ত প্ৰভুক দেখি দেৱতাসকল আনন্দত বিহ্বল হৈ দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি পৰি গ’ল; পাছত ধীৰে ধীৰে উঠি স্তৱগীতে প্ৰভুক সন্তুষ্ট কৰিলে।

Verse 30

Verse 31

श्रीदेवा ऊचु: नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नम: । नमस्ते ह्यस्तचक्राय नम: सुपुरुहूतये ॥ ३१ ॥

দেৱতাসকলে ক’লে—হে প্ৰভু! যজ্ঞৰ ফল দান কৰা আপোনাৰ যজ্ঞ-শক্তিক নমস্কাৰ; আৰু কালতত্ত্বৰূপে সময় হৈ সেই ফল নাশ কৰা আপোনাকো নমস্কাৰ। হে অসুৰবধৰ বাবে চক্ৰ প্ৰয়োগ কৰা! হে বহু নামে পূজ্য প্ৰভু! আপোনালৈ আমাৰ সাদৰ প্ৰণাম।

Verse 32

यत्ते गतीनां तिसृणामीशितु: परमं पदम् । नार्वाचीनो विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति ॥ ३२ ॥

হে পৰম নিয়ন্তা! স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি, মানৱজন্ম আৰু নৰকগতি—এই তিন গতি আপোনাৰ অধীন, তথাপি আপোনাৰ পৰম ধাম বৈকুণ্ঠধাম। আমি সৃষ্টিৰ পাছত উদ্ভূত হোৱা বাবে আপোনাৰ লীলা বুজিব নোৱাৰোঁ। সেয়ে আমি কেৱল বিনীত প্ৰণামেই নিবেদন কৰোঁ।

Verse 33

ॐ नमस्तेऽस्तु भगवन्नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकै: परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्‌घाटिततम:कपाट द्वारे चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ ३३ ॥

হে ভগৱান নাৰায়ণ, বাসুদেৱ, আদিপুৰুষ! হে মহাপুৰুষ, পৰম মঙ্গল, পৰম কল্যাণ, পৰম কৰুণাময়! আপুনি জগতৰ আধাৰ, লোকসমূহৰ একমাত্ৰ নাথ, সৰ্বেশ্বৰ আৰু লক্ষ্মীপতি। পৰমহংস পৰিব্ৰাজক সন্ন্যাসীসকলে ভক্তিযোগৰ সমাধিত লীন হৈ শুদ্ধ হৃদয়ত আপোনাৰ স্বৰূপ সাক্ষাৎ কৰে; হৃদয়ৰ অন্ধকাৰ দূৰ হ’লে আপুনি নিজেই প্ৰকাশিত হয়, আৰু তেওঁলোকে যি পৰমানন্দ অনুভৱ কৰে সেয়াই আপোনাৰ দিব্য স্বৰূপ। সেয়ে আমি আপোনাক সশ্ৰদ্ধ নমস্কাৰ জনাইছোঁ।

Verse 34

दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुण: सृजसि पासि हरसि ॥ ३४ ॥

হে প্ৰভু! আপোনাৰ এই লীলা-শক্তি বোধৰ অতীত যেন লাগে। আপুনি নিৰাশ্ৰয়, জড়দেহহীন, আৰু আমাৰ কোনো সহায়-সহযোগৰ অপেক্ষা নকৰে। আপুনি নিজেই অবিকাৰী হৈ পদাৰ্থ-তত্ত্ব যোগাই এই জগতৰ সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰে। গুণৰ কৰ্মত লিপ্ত যেন দেখা গেলেও আপুনি সম্পূৰ্ণ গুণাতীত; সেয়ে আপোনাৰ এই দিব্য কাৰ্যকলাপ অতি দুৰ্বোধ্য।

Verse 35

अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतित: पारतन्‍त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्याहोस्विदात्माराम उपशमशील: समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदाम: ॥ ३५ ॥

এতিয়া আমাৰ প্ৰশ্ন—আপুনি কি দেবদত্তৰ দৰে সাধাৰণ জীৱৰ ন্যায় গুণজ দেহ ধৰি এই জগতত পৰাধীন হৈ নিজৰ শుభ-অশুভ কৰ্মফল ভোগ কৰে? নে আপুনি আত্মাৰাম, শান্তস্বভাব, সম্যক্-দৰ্শী আৰু উদাসীন সাক্ষীৰূপে কেৱল উপস্থিত? হে ভগৱান, আপোনাৰ প্ৰকৃত অৱস্থান আমি বুজি নাপাওঁ।

Verse 36

न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिमितगुणगण ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्त:करणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरत समस्तमायामये केवल एवात्ममायामन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूपद्वयाभावात् ॥ ३६ ॥

হে ভগৱান! আপোনাত কোনো বিৰোধ নাই, কিয়নো আপুনি অসীম গুণসমূহৰ আধাৰ, সৰ্বেশ্বৰ আৰু অচিন্ত্য মহিমাময়। যিসকলৰ অন্তঃকৰণ কুতৰ্ক-শাস্ত্ৰ, ভ্ৰান্ত প্ৰমাণ আৰু বিতৰ্ক-বিচাৰে কলুষিত, তেওঁলোকে আপোনাৰ বিষয়ে বিবাদ কৰে; তেওঁলোকৰ বাবে আপোনাৰ সত্যত প্ৰৱেশ নাই। সমগ্ৰ মায়াময় ব্যৱস্থা শান্ত হ’লে আপুনি নিজৰ আত্মমায়া-শক্তিৰে একমেৱ স্থিত থাকে; আপোনাৰ স্বৰূপত দ্বৈত নাথাকিলে আপোনাৰ বাবে অসম্ভৱ কি? আপোনাৰ শক্তিত আপুনি ইচ্ছা কৰিলে কৰে, ইচ্ছা কৰিলে নকৰে।

Verse 37

समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् ॥ ३७ ॥

যেনেকৈ ৰজ্জুখণ্ডক সাপ বুলি ভ্ৰম কৰা জনে ভয় পায়, কিন্তু যিয়ে তাক ৰজ্জু বুলি জানে তাৰ ভয় নাথাকে; তেনেকৈ আপুনি সকলোৰে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত পৰমাত্মা হৈ বুদ্ধি অনুসাৰে কাৰোবাক ভয়, কাৰোবাক অভয় প্ৰেৰণা দিয়ে; কিন্তু আপোনাত নিজে কোনো দ্বৈত নাই।

Verse 38

स एव हि पुन: सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूप: सर्वेश्वर: सकलजगत्कारणकारणभूत: सर्व प्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषित: ॥ ३८ ॥

সেই পৰমাত্মাই সকলো বস্তুৰ ভিতৰত বস্তু-স্বৰূপ হৈ সৰ্বেশ্বৰ, আৰু সমগ্ৰ জগতৰ কাৰণসমূহৰো কাৰণ। সকলোৰে অন্তৰ্যামী আত্মা হোৱাৰ বাবে শেষত তেওঁ একাই অৱশিষ্ট থাকে।

Verse 39

अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विस्मारितद‍ृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासा: परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनस: कथमु ह वा एते मधुमथन पुन: स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृद: साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्त: ॥ ३९ ॥

হে মধুমথন! যিসকলে একবাৰো তোমাৰ মহিমা-অমৃতসমুদ্ৰৰ এটা বিন্দু আস্বাদন কৰিছে, তেওঁলোকৰ মনত অবিৰত পৰমানন্দ প্ৰবাহিত হয় আৰু দৃষ্টি-শ্ৰৱণ ইন্দ্ৰিয়সুখৰ ক্ষুদ্ৰ ছায়াও বিস্মৃত হয়। সৰ্বভূতপ্ৰিয় সুহৃদ্ আৰু সৰ্বাত্মা ভগৱানত একান্ত ভক্তি থকা সেই সাধুসকলে, য’ত পুনৰ সংসাৰলৈ ঘূৰি আহিব নালাগে, তোমাৰ পদপদ্ম-সেৱা কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব?

Verse 40

त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि तेषामुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रित जलचराकृतिभिर्यथापराधं दण्डं दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि भगवञ्जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे ॥ ४० ॥

হে ত্ৰিভুবনাত্মভৱন, হে ত্ৰিবিক্ৰম, হে ত্ৰিনয়ন, হে ত্ৰিলোকমনোহৰ! দেৱ-মানৱ-দৈত্য-দানৱ—সকলো তোমাৰেই বিভূতি। যেতিয়া অধৰ্মীসকল বলৱান হয়, তেতিয়া তুমি যোগমায়াৰে দেৱ-নৰ-মৃগ-মিশ্ৰ-জলচৰ আকাৰ ধৰি তেওঁলোকৰ অপৰাধ অনুসাৰে দণ্ড দিয়া। সেয়ে, হে ভগৱান, যদি তোমাৰ ইচ্ছা হয়, আজি এই ত্বাষ্ট্ৰীয় বৃত্ৰাসুৰক সংহাৰ কৰা।

Verse 41

अस्माकं तावकानां तततत नतानां हरे तव चरणनलिनयुगल ध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां स्वलिङ्गविवरणेनात्मसात्कृतानामनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन विगलित मधुरमुख रसामृत कलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम् ॥ ४१ ॥

হে হৰে! আমি তোমাৰ শৰণাগত; প্ৰেমৰ শৃংখলাৰে আমাৰ হৃদয় তোমাৰ পদপদ্ম-ধ্যানত আবদ্ধ। কৃপা কৰি তোমাৰ অৱতাৰ প্ৰকাশ কৰা আৰু আমাক তোমাৰ নিত্য দাস হিচাপে গ্ৰহণ কৰা। কৰুণাৰে ভৰা শীতল, মনোহৰ স্মিতযুক্ত দৃষ্টিৰে আৰু তোমাৰ মধুৰ মুখৰ পৰা ওলোৱা অমৃতবাণীৰে বৃত্ৰাসুৰজনিত আমাৰ অন্তস্তাপ শমাই দিয়া।

Verse 42

अथ भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवत: सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मण: परमात्मन: कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीय: स्याद्विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतस: ॥ ४२ ॥

হে ভগৱান! যেনেকৈ অগ্নিৰ সৰু সৰু স্ফুলিঙ্গে সমগ্ৰ অগ্নিৰ কাৰ্য কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ তোমাৰ অংশৰূপ আমি আমাৰ জীৱনৰ প্ৰয়োজন তোমাক কি জনাম? তুমি জগতৰ উৎপত্তি-স্থিতি-লয়ৰ মূল কাৰণ; তোমাৰ দিব্য আৰু জড় শক্তিৰে তুমি লীলা কৰ। তুমি সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অন্তৰ্যামী ৰূপে আৰু বাহিৰে প্ৰধান-তত্ত্বৰূপেও অৱস্থিত। তুমি পৰব্ৰহ্ম, পৰমাত্মা, আকাশসম ব্যাপক সাক্ষী—তোমাৰ পৰা অজানা কি থাকিব পাৰে?

Verse 43

अत एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवत: परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिन संसारपरिश्रमोपशमनीमुपसृतानां वयं यत्कामेनोपसादिता: ॥ ४३ ॥

হে সৰ্বজ্ঞ ভগৱান, পৰমগুৰু! সংসাৰৰ নানা ক্লেশ-শ্ৰম উপশম কৰা আপোনাৰ পদ্মচৰণৰ ছাঁত আমি আশ্ৰয় লৈছোঁ। আমাৰ উদ্দেশ্য আপুনি জানে; কৃপা কৰি বৰ্তমান দুখ দূৰ কৰি আমাক উপদেশ আৰু আশ্ৰয় দিয়া।

Verse 44

अथो ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् । ग्रस्तानि येन न: कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च ॥ ४४ ॥

সেয়ে হে ঈশ্বৰ, হে পৰম নিয়ন্তা, হে শ্ৰীকৃষ্ণ! ত্ৰিলোক গ্ৰাস কৰিবলৈ উদ্যত আৰু আমাৰ অস্ত্ৰ-আয়ুধ আৰু তেজ সকলো গিলি পেলোৱা ত্বষ্টাপুত্ৰ বৃত্ৰাসুৰক কৃপা কৰি সংহাৰ কৰা।

Verse 45

हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय । सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्ता- वन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते ॥ ४५ ॥

হে হংসস্বৰূপ, হৃদয়গুহাত নিবাসী, সৰ্বনিৰীক্ষক! হে শ্ৰীকৃষ্ণ, নির্মল যশস্বী, আদিহীন আদিকাৰণ! সৎজনৰ আশ্ৰয়, ভবপথৰ পথিকৰ নিজ আশ্ৰম—আপোনাৰ পদ্মচৰণত শৰণ লৈ মুক্তজনে পৰম গতি লাভ কৰে; হে হৰি, আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 46

श्रीशुक उवाच अथैवमीडितो राजन् सादरं त्रिदशैर्हरि: । स्वमुपस्थानमाकर्ण्य प्राह तानभिनन्दित: ॥ ४६ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে ৰজা পৰীক্ষিত! দেৱতাসকলে এইদৰে শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰাৰ্থনা কৰাত হৰিয়ে নিজৰ অকাৰণ কৃপাৰে সেয়া শুনিলে। সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ দেৱতাসকলক উত্তৰ দিলে।

Verse 47

श्रीभगवानुवाच प्रीतोऽहं व: सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया । आत्मैश्वर्यस्मृति: पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि ॥ ४७ ॥

শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে সুৰশ্ৰেষ্ঠসকল! মদুপাসনা-বিদ্যাৰে সমৃদ্ধ তোমালোকৰ স্তুতিত মই অতি প্ৰীত। এই জ্ঞানেই মানুহে মোৰ পৰম ঐশ্বৰ্য স্মৰণ কৰে আৰু মোৰ প্ৰতি ভক্তি উদ্ভৱ হৈ বৃদ্ধি পায়।

Verse 48

किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभा: । मय्येकान्तमतिर्नान्यन्मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥

হে দেববুদ্ধিত শ্ৰেষ্ঠসকল, মই প্ৰসন্ন হ’লে কি দুৰ্লভ? তথাপি যি শুদ্ধ ভক্ত মোৰ প্ৰতি একান্তচিত্ত, সি মোৰ পৰা আন একো নোখোজে; কেৱল ভক্তিসেৱাৰ সুযোগহে প্ৰাৰ্থনা কৰে।

Verse 49

न वेद कृपण: श्रेय आत्मनो गुणवस्तुद‍ृक् । तस्य तानिच्छतो यच्छेद्यदि सोऽपि तथाविध: ॥ ४९ ॥

যিসকলে ভৌতিক সম্পদকেই সকলো আৰু জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য বুলি ভাবে, তেওঁলোক ‘কৃপণ’। তেওঁলোকে আত্মাৰ পৰম শ্ৰেয় নাজানে। তেনে মূৰ্খৰ ইচ্ছিত বস্তু যদি কোনোবাই দিয়ে, তেন্তে দানকাৰীও তেনে মূৰ্খ বুলিয়েই গণ্য হয়।

Verse 50

स्वयं नि:श्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तम: ॥ ५० ॥

ভক্তিবিজ্ঞানত সিদ্ধ শুদ্ধ ভক্তে পৰম শ্ৰেয় জানি অজ্ঞক ভোগৰ বাবে ফলাসক্ত কৰ্মত লাগিবলৈ উপদেশ নিদিয়ে, সহায়ো নকৰে। সি অভিজ্ঞ চিকিৎসকৰ দৰে—ৰোগীয়ে বিচাৰিলেও অপথ্য আহাৰ নিদিয়ে।

Verse 51

मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् । विद्याव्रततप:सारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ५१ ॥ H

হে মঘৱন (ইন্দ্ৰ), তোমালোকৰ মঙ্গল হওক। তোমালোক ঋষিসত্তম দধ্যঞ্চ (দধীচি) মহর্ষিৰ ওচৰলৈ যোৱা। তেওঁ বিদ্যা, ব্ৰত আৰু তপস্যাত অতি সিদ্ধ, আৰু তেওঁৰ দেহ অতি দৃঢ়। বিলম্ব নকৰিবা, তেওঁৰ দেহ প্ৰাৰ্থনা কৰা।

Verse 52

स वा अधिगतो दध्यङ्‌ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् । यद्वा अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२ ॥

সেই সাধু দধ্যং (দধীচি) নিজে নিষ্কল ব্ৰহ্মবিদ্যা অধিগত কৰি অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ক দান কৰিছিল। কোৱা হয়, তেওঁ ঘোঁৰাৰ মূৰৰ জৰিয়তে মন্ত্র দিছিল; সেয়ে সেই মন্ত্রসমূহ ‘অশ্বশিৰ’ নামে খ্যাত। সেই মন্ত্র লাভ কৰি অশ্বিনীকুমাৰদ্বয় এই জীৱনতে জীৱন্মুক্ত হ’ল।

Verse 53

दध्यङ्‌ङाथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्माभेद्यं मदात्मकम् । विश्वरूपाय यत्प्रादात् त्वष्टा यत्त्वमधास्तत: ॥ ५३ ॥

দধ্যঞ্চ আথৰ্বণে ত্বষ্টাক নিজৰ স্বৰূপময়, অভেদ্য নাৰায়ণ-কৱচ দিছিল। ত্বষ্টাই সেই কৱচ পুত্ৰ বিশ্বৰূপক দিলে, আৰু বিশ্বৰূপৰ পৰা তুমি তাক লাভ কৰিলা। এই কৱচৰ বলত দধীচিৰ দেহ অতি দৃঢ়; সেয়ে তেওঁৰ দেহ যাচনা কৰা।

Verse 54

युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गानि दास्यति । ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनिर्मित: । येन वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजउपबृंहित: ॥ ५४ ॥

তোমালোকৰ হৈ অশ্বিনী-কুমাৰদ্বয়ে যেতিয়া দধ্যঞ্চক যাচনা কৰিব, তেতিয়া ধৰ্মজ্ঞ দধ্যঞ্চ স্নেহবশত নিশ্চয়েই নিজৰ অঙ্গ দান কৰিব; সন্দেহ নকৰিবা। তাৰ পাছত তেওঁৰ অস্থিৰে বিশ্বকৰ্মাই শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰ—বজ্ৰ—নিৰ্মাণ কৰিব; মোৰ তেজে পুষ্ট হৈ সি বৃত্রাসুৰৰ মস্তক নিশ্চয় হৰণ কৰিব।

Verse 55

तस्मिन् विनिहते यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पद: । भूय: प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान् ॥ ५५ ॥

মোৰ আধ্যাত্মিক তেজে যেতিয়া বৃত্রাসুৰ নিহত হ’ব, তেতিয়া তোমালোকে পুনৰ নিজৰ শক্তি, অস্ত্ৰ-আয়ুধ আৰু সম্পদ লাভ কৰিবা; তোমালোকৰ মঙ্গল হ’ব। সি ত্ৰিলোক ধ্বংস কৰিব পৰা হলেও, তোমালোকক ক্ষতি কৰিব বুলি ভয় নকৰিবা; সিও ভক্ত, আৰু মোৰ পৰায়ণসকলক দ্ৰোহ নকৰে।

Frequently Asked Questions

Why did Indra kill Viśvarūpa, and what is the Bhagavata’s moral lesson?

Indra killed Viśvarūpa upon discovering that oblations were being offered to asuras as well as devas, driven by fear of losing sovereignty. The moral teaching is that fear-based, adharmic action—especially violence against a brāhmaṇa—creates heavy reaction even for powerful administrators, and that cosmic power cannot replace surrender and ethical restraint aligned with the Supreme.

How was Indra’s sin of brahma-hatyā distributed, and why do earth, trees, women, and water show ‘signs’?

Indra bore the reaction for a year and then apportioned one fourth each to earth, trees, women, and water, granting each a boon in exchange. The ‘signs’ are described as deserts on earth, sap flow in trees (hence restrictions), menstruation in women, and foam/bubbles in water—mythic-ethical markers linking cosmic history, ritual purity concerns, and karmic consequence.

Who is Vṛtrāsura in Bhagavatam 6.9, and why is he called ‘Vṛtra’?

Vṛtrāsura is the formidable being generated by Tvaṣṭā’s sacrificial rite to counter Indra; he becomes so vast by austerity that he ‘covers’ the planetary systems. Thus he is named Vṛtra—“one who covers”—signifying both his cosmic threat and the narrative pressure that drives the devas to take exclusive shelter of Nārāyaṇa.

What is the significance of the devas’ prayers about the Lord being both time and beyond time?

Their stuti establishes that the Lord grants the fruits of sacrifice yet, as kāla, also dissolves those fruits—showing He is the ultimate controller of karma without being bound by it. This frames a key Bhagavata doctrine: the Supreme reconciles opposites through acintya-śakti, and therefore the safest refuge is bhakti rather than dependence on secondary protectors.

Why does Lord Nārāyaṇa tell Indra to ask Dadhīci for his body?

Because Viśvakarmā will fashion a vajra (thunderbolt) from Dadhīci’s bones, empowered by the Lord to kill Vṛtrāsura. The episode highlights yajña-dāna at its highest: voluntary self-sacrifice for dharma under divine instruction, while also stressing that victory comes from the Lord’s śakti, not merely from weapons.

How can Vṛtrāsura be both a terrifying enemy and a devotee?

Bhāgavata theology distinguishes external role from inner consciousness: one may appear as an antagonist in the cosmic drama yet possess devotion. By stating that Vṛtrāsura is a devotee and not envious, the text prepares the reader to interpret the coming conflict as spiritually meaningful—where bhakti, not mere faction, is the decisive identity.