Adhyaya 5
Nārada Instructs Dakṣa’s Sons; Allegory of the World; Dakṣa Curses Nārada
বিসৰ্গৰ প্ৰজাপতি-পরম্পৰাত দক্ষে হৰ্যশ্বসকলক জন্ম দি প্ৰজাবৃদ্ধিৰ আদেশ দিলে। তেওঁলোকে পশ্চিম দিশে সিন্ধুৰ সাগৰ-সংগমৰ ওচৰৰ নাৰায়ণসৰস তীৰ্থলৈ গৈ তপস্যা আৰু শুদ্ধিৰ দ্বাৰা পৰমহংস-জীৱনৰ প্ৰতি অনুৰক্ত হ’ল। তাতে নাৰদ আহি ‘এজন পুৰুষ’, ‘অব্যভিচাৰিণী নাৰী’, ‘দুইমুখী নদী’, ‘পঁচিশৰ ঘৰ’, ‘হংস’ আৰু ‘ক্ষুৰধাৰাৰ দৰে কাল’ আদি ৰূপকৰ জৰিয়তে তেওঁলোকৰ বুদ্ধিক কৰ্মফল-প্ৰসাৰৰ পৰা মুক্তিৰ পথলৈ ঘূৰাই দিলে। হৰ্যশ্বসকলে প্ৰতীকৰ তত্ত্বাৰ্থ বুজিলে—পৰম ভোক্তা, মায়া-বুদ্ধি, প্ৰকৃতিৰ চক্ৰ, তত্ত্বসমূহ, শাস্ত্ৰ-বিবেক আৰু কাল। নাৰদক গুৰু মানি তেওঁলোকে অনাবর্তন-পথে প্ৰস্থান কৰিলে। পাছত দক্ষে সৱলাশ্বসকলক জন্ম দিলে; তেওঁলোকেো একে তীৰ্থতে তপস্যা কৰিলে আৰু নাৰদৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ—‘জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলক অনুসৰণ কৰা’—শুনি বৈৰাগ্য আৰু ভক্তিত প্ৰবৃত্ত হৈ গ’ল। শেষত দক্ষ শোক-ক্রোধে নাৰদক অকাল বৈৰাগ্য ঘটোৱাৰ দোষ দিলে, দেব-ঋষি-পিতৃৰ ‘তিন ঋণ’ স্মৰণ কৰাই নাৰদক স্থিৰ নিবাস নথকাৰ শাপ দিলে; সহিষ্ণু মহর্ষিয়ে সেই শাপ গ্ৰহণ কৰিলে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—বিষ্ণুৰ মায়াৰে প্ৰেৰিত হৈ প্ৰজাপতি দক্ষে পাঞ্চজনী (অসিক্নী)ৰ গৰ্ভত দহ হাজাৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে; তেওঁলোক ‘হৰ্যশ্ব’ নামে পৰিচিত হ’ল।
Verse 2
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥
হে নৃপ! দাক্ষায়ণ সেই সকলো পুত্ৰ স্বভাৱ-ধৰ্মত একে ধৰণৰ আৰু পিতৃ-আজ্ঞাপালনত বিনীত আছিল। পিতাই প্ৰজাসৃষ্টি কৰিবলৈ কোৱাত তেওঁলোকে পশ্চিম দিশলৈ গ’ল।
Verse 3
तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥
পশ্চিমত, য’ত সিন্ধু নদী সাগৰৰ সৈতে মিলিত হয়, তাত ‘নাৰায়ণ-সৰস’ নামে এক মহাতীৰ্থ আছে; মুনি আৰু সিদ্ধসকলে তাক সেৱা কৰে।
Verse 4
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
সেই তীৰ্থসৰসৰ জল স্পৰ্শ আৰু স্নান কৰোঁতে কৰোঁতে তেওঁলোকৰ অন্তঃকৰণৰ মলিনতা দূৰ হ’ল আৰু পৰমহংস-ধৰ্মৰ কাৰ্যত মন প্ৰবৃত্ত হ’বলৈ ধৰিলে। তথাপি পিতৃ-আজ্ঞাত আবদ্ধ হৈ প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বাবে তেওঁলোকে উগ্ৰ তপস্যা কৰিলে। এদিন দেৱর্ষি নাৰদে তেওঁলোকক তপস্যা কৰোঁতে দেখি ওচৰলৈ আহিল।
Verse 5
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
সেই পবিত্ৰ স্থানত হৰ্যশ্বসকলে সৰোবৰৰ জল নিয়মিতভাৱে স্পৰ্শ কৰি স্নান কৰিলে। ক্ৰমে তেওঁলোকৰ অন্তঃকৰণৰ মল দূৰ হ’ল আৰু পৰমহংস-ধৰ্মৰ কৰ্মত মন প্ৰবৃত্ত হ’ল। তথাপি পিতৃৰ আদেশ অনুসৰি প্ৰজা-বৃদ্ধিৰ বাবে তেওঁলোকে ঘোৰ তপস্যা কৰিলে। এদিন দেবর্ষি নাৰদে সেই কুমাৰসকলক এনে উত্তম তপস্যা কৰি থকা দেখি তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 6
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
দেৱর্ষি নাৰদে ক’লে—হে হৰ্যশ্বসকল, তোমালোকে পৃথিৱীৰ অন্ত দেখা নাই; সেয়ে তোমালোকে অজ্ঞ বালক। এটা ৰাজ্য আছে য’ত কেৱল এজন পুৰুষ বাস কৰে, আৰু এটা বিলে আছে—তাত প্ৰৱেশ কৰিলে কোনেও বাহিৰলৈ নাহে। তাত এক অতি ব্যভিচাৰিণী নাৰী নানা আকৰ্ষণীয় বেছ-ভূষাৰে নিজকে সজায়, আৰু সেই ৰাজ্যৰ সেই এক পুৰুষেই তাইৰ স্বামী। তাত দুয়োফালে বোৱা নদী আছে, পঁচিশ তত্ত্বে গঠিত এক আশ্চৰ্য গৃহ আছে, বিচিত্ৰ ধ্বনি কৰা হাঁহ আছে, আৰু ক্ষুৰ আৰু বজ্ৰ সদৃশ তীক্ষ্ণ বস্তুৰে গঠিত স্বয়ং ঘূৰ্ণায়মান এক যন্ত্ৰও আছে। এইবোৰ নেদেখাকৈ তোমালোকে কেনেকৈ প্ৰজা সৃষ্টি কৰিবা?
Verse 7
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
দেৱর্ষি নাৰদে ক’লে—হে হৰ্যশ্বসকল, তোমালোকে পৃথিৱীৰ অন্ত দেখা নাই; সেয়ে তোমালোকে অজ্ঞ বালক। এটা ৰাজ্য আছে য’ত কেৱল এজন পুৰুষ বাস কৰে, আৰু এটা বিলে আছে—তাত প্ৰৱেশ কৰিলে কোনেও বাহিৰলৈ নাহে। তাত এক অতি ব্যভিচাৰিণী নাৰী নানা আকৰ্ষণীয় বেছ-ভূষাৰে নিজকে সজায়, আৰু সেই ৰাজ্যৰ সেই এক পুৰুষেই তাইৰ স্বামী। তাত দুয়োফালে বোৱা নদী আছে, পঁচিশ তত্ত্বে গঠিত এক আশ্চৰ্য গৃহ আছে, বিচিত্ৰ ধ্বনি কৰা হাঁহ আছে, আৰু ক্ষুৰ আৰু বজ্ৰ সদৃশ তীক্ষ্ণ বস্তুৰে গঠিত স্বয়ং ঘূৰ্ণায়মান এক যন্ত্ৰও আছে। এইবোৰ নেদেখাকৈ তোমালোকে কেনেকৈ প্ৰজা সৃষ্টি কৰিবা?
Verse 8
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
দেৱর্ষি নাৰদে ক’লে—হে হৰ্যশ্বসকল, তোমালোকে পৃথিৱীৰ অন্ত দেখা নাই; সেয়ে তোমালোকে অজ্ঞ বালক। এটা ৰাজ্য আছে য’ত কেৱল এজন পুৰুষ বাস কৰে, আৰু এটা বিলে আছে—তাত প্ৰৱেশ কৰিলে কোনেও বাহিৰলৈ নাহে। তাত এক অতি ব্যভিচাৰিণী নাৰী নানা আকৰ্ষণীয় বেছ-ভূষাৰে নিজকে সজায়, আৰু সেই ৰাজ্যৰ সেই এক পুৰুষেই তাইৰ স্বামী। তাত দুয়োফালে বোৱা নদী আছে, পঁচিশ তত্ত্বে গঠিত এক আশ্চৰ্য গৃহ আছে, বিচিত্ৰ ধ্বনি কৰা হাঁহ আছে, আৰু ক্ষুৰ আৰু বজ্ৰ সদৃশ তীক্ষ্ণ বস্তুৰে গঠিত স্বয়ং ঘূৰ্ণায়মান এক যন্ত্ৰও আছে। এইবোৰ নেদেখাকৈ তোমালোকে কেনেকৈ প্ৰজা সৃষ্টি কৰিবা?
Verse 9
कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥
হায়! তোমালোকে পিতৃৰ আদেশৰ প্ৰকৃত তাত্পৰ্য নাজানো। পিতা সৰ্বজ্ঞ; কিন্তু তেওঁৰ উদ্দেশ্য নুবুজি আৰু উপযুক্ত পথ নাজানি তোমালোকে কেনেকৈ প্ৰজা-সৃষ্টি কৰিবা?
Verse 10
श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—দেৱৰ্ষি নাৰদৰ গূঢ় বাক্য শুনি হৰ্যশ্বসকলে আনৰ সহায় নোলোৱাকৈ স্বাভাৱিক বুদ্ধিৰে নিজে নিজে বিচাৰ কৰিলে।
Verse 11
भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥
‘ভূঃ’ বুলিলে কৰ্মক্ষেত্ৰ; জীৱৰ এই দেহেই কৰ্মৰ ক্ষেত্ৰ আৰু মিছা উপাধিৰ আধাৰ। অনাদি কালৰ পৰা নানা দেহ পাই সি সংসাৰবন্ধনৰ মূলত আবদ্ধ। যি এই বন্ধন-নিবৃত্তিৰ দিশে নাচাই ক্ষণস্থায়ী ফলদায়ী কৰ্মত মগ্ন থাকে, তাৰ কৰ্মৰ কি লাভ?
Verse 12
एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमदृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥
একমাত্ৰ ভোক্তা আৰু ঈশ্বৰ পৰম ভগৱান—স্বাধীন, সৰ্বদৰ্শী, ষড়ৈশ্বৰ্যসম্পন্ন আৰু ত্ৰিগুণাতীত। তেওঁক নুবুজি মানুহে ক্ষণস্থায়ী সুখৰ বাবে দিন-ৰাতি ব্যৰ্থ শ্ৰম কৰিলে, তেনে কৰ্মৰ কি লাভ?
Verse 13
पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥
যেনেকৈ পাতালৰূপ ‘বিল’ত প্ৰৱেশ কৰা মানুহ খুব কমেই উভতি দেখা যায়, তেনেকৈ বৈকুণ্ঠধাম (প্ৰত্যগ্ধাম) প্ৰাপ্ত জীৱ এই সংসাৰত পুনৰ নাহে। এনে পৰম পদ থাকিও তাক নেদেখি এই ক্ষণস্থায়ী জগতত বান্দৰৰ দৰে লাফালাফি কৰিলে, তাৰ অসৎকৰ্মৰ কি লাভ?
Verse 14
नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥
ৰজোগুণমিশ্ৰ চঞ্চল বুদ্ধি স্বৈৰিণী বেশ্যাৰ দৰে গুণ অনুসাৰে নানা ৰূপ ধৰে। এই প্ৰক্ৰিয়া নুবুজি যি কেৱল ক্ষণস্থায়ী ফলদায়ী কৰ্মত নিবিষ্ট থাকে, সি প্ৰকৃততে কি লাভ কৰে?
Verse 15
तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥
যেনে বাৰাঙ্গনাৰ স্বামী স্বাধীনতা হেৰুৱায়, তেনে দুষিত বুদ্ধিযুক্ত জীৱে সংসাৰত দীঘলীয়া সময় ভ্ৰমে। প্ৰকৃতিৰ কষ্টত পৰি সি বুদ্ধিৰ গতি অনুসৰি সুখ-দুখ ভোগ কৰে; এনে অৱস্থাত অসৎ কৰ্মে কি লাভ?
Verse 16
सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥
সৃষ্টি আৰু প্ৰলয় কৰোৱা মায়া নদীৰ দৰে দুয়ো দিশে বয়; তীৰৰ ওচৰত তাৰ সোঁত অধিক তীব্ৰ। অজ্ঞ জীৱ তাত পৰিলে ঢৌত নিমজ্জিত হৈ ওলাই আহিব নোৱাৰে; এনে মায়া-নদীত ফলকামী কৰ্মে কি লাভ?
Verse 17
पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥
পঁচিশ তত্ত্বৰ আশ্ৰয় আৰু কাৰণ-কাৰ্যৰ নিয়ন্তা পৰম পুৰুষ ভগৱান, যেন এক অদ্ভুত দৰ্পণ। সেই পৰম পুৰুষক নাজানি যি ক্ষণস্থায়ী ফলৰ বাবে কৰ্ম কৰে, তাৰ কি লাভ?
Verse 18
ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥
বন্ধন আৰু মুক্তিৰ উপায় দেখুওৱা মহিমাময় শাস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি, হাঁসৰ দৰে বিবেকপদ নাজানি যি মূঢ় ক্ষণস্থায়ী কৰ্মত ৰমে—তাৰ অসৎ কৰ্মে কি ফল?
Verse 19
कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥
কালচক্ৰ অতি তীক্ষ্ণভাৱে ঘূৰে, যেন ক্ষুৰা আৰু বজ্ৰে গঢ়া; ই অবিচ্ছিন্ন আৰু স্বতন্ত্ৰভাৱে সমগ্ৰ জগতক টানি লৈ যায়। যি মূঢ় কালতত্ত্ব বুজিবলৈ চেষ্টা নকৰে, তাৰ ক্ষণস্থায়ী কৰ্মে কি লাভ?
Verse 20
शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥
যি শাস্ত্ৰৰূপ পিতাৰ সেই নিবৰ্তক আদেশ নাজানে, সি তাৰ অনুৰূপ ভক্তিশ্ৰদ্ধাৰে কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিব?
Verse 21
इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥
হে ৰাজন, নাৰদৰ উপদেশ শুনি হৰ্যশ্বসকল একচিত্তে দৃঢ় সিদ্ধান্তত স্থিৰ হ’ল। তেওঁক গুৰু মানি পৰিক্ৰমা কৰি অনাবর্তন-পথে আগবাঢ়িল।
Verse 22
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥
সামবেদজন্য স্বৰব্ৰহ্মৰ নাদে ভগৱানৰ লীলা-গুণ গাই নাৰদ মুনিয়ে হৃষীকেশৰ পদপদ্মত অখণ্ড চিত্ত স্থাপন কৰি লোকলোকান্তৰে বিচৰণ কৰিলে।
Verse 23
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥
নাৰদৰ কাৰণে শীলশালীন পুত্ৰসকলৰ নাশ/বিচ্ছেদৰ সংবাদ শুনি দক্ষ শোকত দগ্ধ হ’ল। সুসন্তানৰ পিতা হৈও তেওঁ দুখৰ অৱস্থালৈ পৰিল।
Verse 24
स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥
পুত্ৰবিচ্ছেদৰ শোকত থকা দক্ষক অজ ব্ৰহ্মাই উপদেশে সান্ত্বনা দিলে। তাৰপিছত দক্ষে পত্নী পাঞ্চজনীৰ গৰ্ভত এক সহস্ৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে; তেওঁলোক সৱলাশ্ব নামে পৰিচিত হ’ল।
Verse 25
ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥
পিতৃৰ আদেশ অনুসৰি প্ৰজা-সৃষ্টি কৰিবলৈ দৃঢ় ব্ৰত ধৰি তেওঁলোকেও নাৰায়ণ-সৰোবৰলৈ গ’ল; য’ত তেওঁলোকৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলে আগতেই সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 26
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥
সেই পবিত্ৰ জলে স্পৰ্শ হোৱামাত্ৰেই তেওঁলোকৰ অন্তৰৰ মলিন বাসনা দূৰ হ’ল; ওঁকাৰাদি পৰব্ৰহ্মৰ জপ কৰি তেওঁলোকে তাত মহাতপস্যা কৰিলে।
Verse 27
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
কিছুমান মাহ তেওঁলোকে কেৱল পানী পান কৰিলে, আৰু কিছুমান সময় বায়ুকেই আহাৰ মানিলে; এইদৰে মহাতপস্যাত এই মন্ত্ৰ জপ কৰি ইডস্পতি নাৰায়ণক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 28
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
ॐ—মহাত্মা পুৰুষ নাৰায়ণক নমস্কাৰ; বিশুদ্ধ সত্ত্বৰ ধাম মহাহংসক আমি ধ্যান কৰোঁ।
Verse 29
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! প্ৰজা-সৃষ্টি কৰাৰ ভাবনাৰে তপস্যাত ৰত সেই পুত্ৰসকলৰ ওচৰলৈও নাৰদ মুনি আহি, আগৰ দৰে কূট বাক্য ক’লে।
Verse 30
दाक्षायणा: संशृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥
হে দক্ষপুত্ৰসকল, মোৰ উপদেশবাণী মনোযোগেৰে শুনা। তোমালোক জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা হৰ্যশ্বসকলৰ প্ৰতি অতি স্নেহশীল; সেয়ে তেওঁলোকৰ পথ অনুসৰণ কৰা।
Verse 31
भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भि: सह मोदते ॥ ३१ ॥
যি ভ্ৰাতা ধৰ্মতত্ত্ব জানে, সি জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলৰ পদাঙ্ক অনুসৰণ কৰে। তেনে পুণ্যবান ভ্ৰাতা ভ্ৰাতৃস্নেহযুক্ত মৰুত্ আদি দেবতাসকলৰ সৈতে সঙ্গ পাই আনন্দ কৰে।
Verse 32
एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে শ্ৰেষ্ঠ আৰ্য, ইমান কৈ অমোঘ কৰুণাদৃষ্টিসম্পন্ন নাৰদ মুনি নিজৰ অভিপ্ৰায় অনুসাৰে প্ৰস্থান কৰিলে। দাক্ষপুত্ৰসকলেও জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলৰ পথ অনুসৰণ কৰি, সন্তান উৎপাদনৰ চেষ্টা নকৰি কৃষ্ণচেতনতাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 33
सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥
সবলাশ্বসকলে সঠিক পথ গ্ৰহণ কৰিলে—ভক্তিসেৱা লাভৰ উদ্দেশ্যে জীৱনধাৰা বা পৰম পুরুষোত্তমৰ কৃপাৰে লাভ হোৱা পথ। পশ্চিমলৈ যোৱা ৰাতিৰ দৰে তেওঁলোক আজিও উভতি অহা নাই।
Verse 34
एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत् ॥ ३४ ॥
এই সময়ত প্ৰজাপতি দক্ষে বহু অশুভ লক্ষণ দেখিলে। তাৰপিছত বিভিন্ন উৎসৰ পৰা তেওঁ শুনিলে যে নাৰদৰ উপদেশ অনুসাৰে তেওঁৰ দ্বিতীয় পুত্ৰদল সবলাশ্বসকলেও জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলৰ পথ ধৰিছে।
Verse 35
चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥
সবলাশ্বসকলেও ভগৱদ্ভক্তি-সেৱাৰ বাবে এই লোক ত্যাগ কৰিলে বুলি শুনি দক্ষে নাৰদৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰিলে আৰু পুত্ৰশোকে প্ৰায় মূৰ্ছিত হ’ল। দেবর্ষি নাৰদক সন্মুখত পাই তেওঁৰ ওঁঠ ক্ৰোধে কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু তেওঁ এইদৰে ক’লে।
Verse 36
श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥
শ্ৰীদক্ষ ক’লে—হায়, হে অসাধু! সাধুৰ লিংগ ধৰি থাকিলেও তুমি সাধু নহয়। ভিক্ষুৰূপে তুমি মোৰ নিৰ্দোষ বালক পুত্ৰসকলক ত্যাগৰ পথ দেখাই মোক ঘৃণ্য অন্যায় কৰিলা।
Verse 37
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥
সিহঁতে তিন ঋণৰ পৰা মুক্ত নাছিল আৰু নিজৰ কৰ্তব্যসমূহো ঠিকমতে বিবেচনা কৰা নাছিল। হে নাৰদ, পাপকর্মৰ মূৰ্তি! ঋষি, দেবতা আৰু পিতাৰ ঋণে আবদ্ধ মোৰ পুত্ৰসকলৰ এই লোক আৰু পৰলোক—উভয়তে শ্ৰেয়সৰ গতি তুমি ৰুদ্ধ কৰিলা।
Verse 38
एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥
এইদৰে তুমি দয়া-হীন হৈ নিৰ্দোষ বালকসকলৰ মতি ভাঙি দিয়া, তথাপি নিজকে হৰিৰ পাৰ্ষদ বুলি কোৱা। তুমি পৰমেশ্বৰক অপযশ দিছা; তুমি নিৰ্লজ্জ আৰু অনুকম্পাহীন। তেন্তে পৰম প্ৰভুৰ পাৰ্ষদসকলৰ মাজত তুমি কেনেকৈ বিচৰণ কৰ?
Verse 39
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥
প্ৰভুৰ ভক্তসকল সদায় জীৱসমূহৰ উপকাৰ কৰিবলৈ ব্যাকুল—তোমাক বাদ দি। তুমি সৌহৃদ্য-ঘাতক; যিসকল তোমাৰ শত্রু নহয়, সিহঁতৰ মাজতো বৈৰ সৃষ্টি কৰা। ভক্তৰ বেশ ধৰি এনে ঘৃণ্য কৰ্ম কৰোঁতে তোমাৰ লাজ নালাগে নেকি?
Verse 40
नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥
দক্ষ প্ৰজাপতি ক’লে—হে কেৱলিন! কেৱল বৈৰাগ্য জাগিলেই মানুহৰ সংসাৰ-আসক্তি নকাটে; তোমাৰ কথা মিছা। পূৰ্ণ জ্ঞান নোজাগিলে, তুমি যেনেকৈ বেশ সলনি কৰিলা, তেনেকৈ কেৱল বেশ-সলনি কৰিলে স্নেহ-পাশ ছিন্ন নহয়।
Verse 41
नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥
মানুহে বিষয়ভোগৰ তীক্ষ্ণ দুখ নিজে নুভোগিলে নাজানে; সেয়ে সি নিজে নিজেই নিৰ্বেদ পায়। আনৰ কথাত বুদ্ধি সলনি হোৱা জন, স্বানুভৱে সলনি হোৱা জনৰ দৰে তেনেকৈ বৈৰাগী নহয়।
Verse 42
यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥
তুমি আমাৰ দৰে বেদবিধি মানি কৰ্মত নিয়োজিত, গৃহস্থধৰ্ম পালন কৰা সাধু গৃহমেধীসকলৰ প্ৰতি অতি অসহ্য আৰু অপ্ৰিয় কাম কৰিছা; মই তাক সহিছোঁ। পত্নী-পুত্ৰসহ গৃহস্থ হৈও মই যজ্ঞ-ব্ৰত পালন কৰোঁ; কিন্তু তুমি বিনা কাৰণে মোৰ পুত্ৰসকলক সন্ন্যাসপথলৈ মোহিত কৰিলা—ই একবাৰ সহ্য।
Verse 43
तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥
হে তন্তুকৃন্তন! তুমি এবাৰ মোৰ পুত্ৰসকলক হেৰুওৱালা, এতিয়া আকৌ সেই অশুভ কাম কৰিলা। সেয়ে হে মূঢ়, মই তোমাক শাপ দিছোঁ—তুমি সকলো লোকত ঘূৰি ফুৰিবা, কিন্তু ক’তো তোমাৰ স্থায়ী বাসস্থান নহ’ব।
Verse 44
श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्बाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! সাধুসন্মত নাৰদ মুনিয়ে দক্ষৰ শাপ শুনি “তদ্ বাঢম্—ঠিক আছে” বুলি কৈ তাক গ্ৰহণ কৰিলে। এইয়াই সাধুত্ব—সমৰ্থ হৈও সহ্য কৰে, পাল্টা শাপ নেদিয়ে।
Frequently Asked Questions
The Haryaśvas interpret it as a complete map of saṁsāra and liberation: (1) ‘one man’ = the Supreme Enjoyer, Bhagavān, independent of guṇas; (2) ‘hole with no return’ = either descent into Pātāla (rare return) and, more importantly, entry into Vaikuṇṭha (no return to misery); (3) ‘unchaste woman’ = fickle, passion-mixed intelligence that changes ‘dress’ (identities) to attract the jīva; (4) ‘husband’ = the conditioned soul enslaved by that buddhi; (5) ‘river flowing both ways’ = prakṛti’s cycles of creation and dissolution; (6) ‘house of twenty-five’ = the tattva framework (elements) resting in the Supreme as cause and controller; (7) ‘haṁsa’ = śāstra-guided discrimination between matter and spirit; (8) ‘razors and thunderbolts’ = relentless kāla driving all change. The point is that without knowing these truths, producing progeny as an ultimate goal is spiritually misdirected.
Dakṣa argues from pravṛtti-mārga (world-maintaining duty): before adopting renunciation, one should discharge obligations to devas (through yajña), ṛṣis (through study/teaching), and pitṛs/father (through progeny and lineage rites). He sees Nārada’s instruction as inducing vairāgya without sufficient experiential maturity. The Bhāgavata, however, frames Nārada’s intervention as higher guidance: when bhakti awakens and the goal (ending bondage) is understood, the supreme duty becomes surrender to Nārāyaṇa.