Adhyaya 2
Ajāmila Delivered: Viṣṇudūtas Establish the Supremacy of the Holy Name
অজামিলৰ মৃত্যুকালত যমদূতে ধৰি নিবলৈ অহা সংকটৰ পিছত এই অধ্যায়ত শুকদেৱে বিষ্ণুদূতসকলক শাস্ত্ৰ-যুক্তিত নিপুণ বুলি বৰ্ণনা কৰে। তেওঁলোকে যমদূতসকলক প্ৰশ্ন কৰে—হৰিনামৰ সংস্পৰ্শে যি ‘অদণ্ড্য’ হৈছে, তাক দণ্ড দিয়া অনুচিত; দুষিত ন্যায়ে সমাজ অস্থিৰ কৰে, কাৰণ প্ৰজাই নেতাসকলক অনুকৰণ কৰে। বিষ্ণুদূতসকলে শুদ্ধিৰ ধাপ ব্যাখ্যা কৰে—কর্মকাণ্ডীয় প্ৰায়শ্চিত্তে পাপফলৰ প্ৰতিক্ৰিয়া কমাব পাৰে, কিন্তু বাসনাক মূলসহ উচ্ছেদ নকৰে; কিন্তু বিষ্ণুনাম-সংকীৰ্তন অজানিতে, পৰোক্ষভাৱে বা ঠাট্টাতো হ’লেও অগ্নিৰ দৰে পাপ দহি দিয়ে আৰু ভগৱানৰ নাম-গুণ-লীলা স্মৰণে ভক্তি জাগ্ৰত কৰে। অজামিলে পুত্ৰক মাতোঁতে বাৰে বাৰে ‘নাৰায়ণ’ কৈছিল আৰু মৃত্যুমুহূর্তত অসহায় আৰ্তিতে নাম উচ্চাৰণ কৰিছিল—ই অসংখ্য জন্মৰ পাপৰো প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি তেওঁলোকে প্ৰতিপন্ন কৰে। যমদূতসকলে মানি লৈ আঁতৰি যায় আৰু যমৰাজক সংবাদ দিয়ে। মুক্ত অজামিল অনুতপ্ত হৈ কাম আৰু দেহাভিমান ত্যাগ কৰি হৰিদ্বাৰলৈ গৈ ভক্তিযোগ সাধনা কৰে, দিব্য দেহ লাভ কৰি বৈকুণ্ঠলৈ নীয়াজায়; পৰৱৰ্তী অংশত যমৰাজৰ শাসনত নাম আৰু ধৰ্মৰ বিস্তৃত তত্ত্বৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् । उपधार्याथ तान् राजन् प्र्रत्याहुर्नयकोविदा: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে ৰাজন! যমদূতসকলৰ কথা শুনি, যুক্তি আৰু নীতিত নিপুণ ভগৱান বিষ্ণুৰ দূতসকলে সেয়া বিবেচনা কৰি তেওঁলোকক এইদৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 2
श्रीविष्णुदूता ऊचु: अहो कष्टं धर्मदृशामधर्म: स्पृशते सभाम् । यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥ २ ॥
বিষ্ণুদূতসকলে ক’লে—হায়, কিমান দুখজনক! য’ত ধৰ্ম ৰক্ষা হ’ব লাগিছিল, সেই সভাত অধৰ্ম প্ৰৱেশ কৰিছে। যিজন দণ্ডযোগ্য নহয়, যিজন নিষ্পাপ, তাকেই ধৰ্মৰক্ষকসকলে বৃথা দণ্ড দিছে।
Verse 3
प्रजानां पितरो ये च शास्तार: साधव: समा: । यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजा: ॥ ३ ॥
যিসকল শাসক প্ৰজাৰ পিতা, পালনকৰ্তা আৰু ৰক্ষক হৈ শাস্ত্ৰানুসাৰে উপদেশ দিয়ে সকলোৰে প্ৰতি সম থাকে—তেওঁলোকেই যদি পক্ষপাত কৰে, তেন্তে প্ৰজা কাৰ শৰণ ল’ব?
Verse 4
यद्यदाचरति श्रेयानितरस्तत्तदीहते । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ४ ॥
শ্ৰেষ্ঠ ব্যক্তি যিদৰে আচৰণ কৰে, অন্যসকলেও তেনেদৰেই কৰে; তেওঁ যাক প্ৰমাণ মানে, লোকেও তাকেই অনুসৰণ কৰে।
Verse 5
यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥
যাৰ কোলাত মূৰ থৈ লোক নিশ্চিন্তে শুই থাকে, সি নিজে ধৰ্ম-অধৰ্মৰ ভেদ নাজানে—পশুৰ দৰে। যি নেতা জীৱসমূহৰ বিশ্বাসযোগ্য আৰু কৰুণাময়, সি স্নেহে শৰণ লোৱা অজ্ঞজনক কেনেকৈ দণ্ড দিব বা হত্যা কৰিব?
Verse 6
यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥
যাৰ কোলাত মূৰ থৈ লোক নিশ্চিন্তে শুই থাকে, সি নিজে ধৰ্ম-অধৰ্মৰ ভেদ নাজানে—পশুৰ দৰে। যি নেতা জীৱসমূহৰ বিশ্বাসযোগ্য আৰু কৰুণাময়, সি স্নেহে শৰণ লোৱা অজ্ঞজনক কেনেকৈ দণ্ড দিব বা হত্যা কৰিব?
Verse 7
अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । यद्व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरे: ॥ ७ ॥
অজামিলে নিজৰ পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত সম্পন্ন কৰিছে—কেৱল এটা জন্মৰ নহয়, কোটি কোটি জন্মৰ পাপৰো—কাৰণ অসহায় অৱস্থাত সি হৰিৰ মঙ্গলময় নাম উচ্চাৰণ কৰিছিল।
Verse 8
एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥
এইদৰে এই পাপীৰ পাপ-প্ৰায়শ্চিত্ত সম্পন্ন হ’ল; কিয়নো সি “নাৰায়ণ” বুলি চাৰিটা অক্ষৰ উচ্চাৰণ কৰিলে, নামোচ্চাৰণেই পাপক্ষয় ঘটিল।
Verse 9
स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥
সোণ আদি চোৰ, মদ্যপ, মিত্ৰদ্ৰোহী, ব্ৰাহ্মণহন্তা, গুৰুপত্নীগামী, স্ত্ৰীহন্তা, ৰজা বা পিতৃহন্তা, গোহন্তা আৰু অন্য সকলো পাপীৰ বাবে বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ নামোচ্চাৰণেই শ্ৰেষ্ঠ প্ৰায়শ্চিত্ত; কিয়নো নামোচ্চাৰণে মন ভগৱানলৈ আকৰ্ষিত হয়।
Verse 10
स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥
সকলো পাপীৰ বাবে—চোৰ, মদ্যপ, মিত্ৰদ্ৰোহী, ব্ৰহ্মহন্তা, গুৰুপত্নীগামী, স্ত্ৰী/ৰজা/পিতৃহন্তা, গোহন্তা আদি—বিষ্ণুনামোচ্চাৰণেই পৰম প্ৰায়শ্চিত্ত; কিয়নো নামৰ দ্বাৰা মন ভগৱানত স্থিৰ হয়।
Verse 11
न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभि- स्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभि: । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥ ११ ॥
ব্ৰহ্মবাদীয়ে কোৱা ব্ৰত-প্ৰায়শ্চিত্তে পাপী তেনেকৈ শুদ্ধ নহয়, যেনেকৈ হৰিৰ নাম একবাৰ উচ্চাৰণ কৰিলেই হয়; কিয়নো নামোচ্চাৰণে ‘উত্তমশ্লোক’ ভগৱানৰ গুণস্মৰণ জাগ্ৰত কৰে।
Verse 12
नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मन: पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे- र्गुणानुवाद: खलु सत्त्वभावन: ॥ १२ ॥
প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিলেও সেয়া সম্পূৰ্ণ শুদ্ধি নেদিয়ে; কিয়নো মন পুনৰ অসৎ পথলৈ ধাৱিত হয়। সেয়ে কৰ্মফল-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি বিচৰা লোকৰ বাবে হৰিৰ গুণানুবাদ—নাম, যশ আৰু লীলাৰ কীৰ্তন—ই পৰম প্ৰায়শ্চিত্ত; ই হৃদয়ৰ মলিনতা মূলসহ দূৰ কৰে।
Verse 13
अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् । यदसौ भगवन्नाम म्रियमाण: समग्रहीत् ॥ १३ ॥
মৃত্যুৰ সময়ত এই অজামিল অসহায় হৈ অতি উচ্চস্বৰে ভগৱান ‘নাৰায়ণ’ নাম উচ্চাৰণ কৰিছিল। সেই নামগ্ৰহণেই সি সকলো পাপফলৰ পৰা মুক্ত; সেয়ে হে যমদূতসকল, তাক নৰকদণ্ডৰ বাবে নিনিয়ক।
Verse 14
साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु: ॥ १४ ॥
সঙ্কেতে, পৰিহাসত, সুৰ-তালৰ বিনোদনত, বা অৱহেলাতো যদি কোনোবাই বৈকুণ্ঠনাম উচ্চাৰণ কৰে, তেন্তে সি অসীম পাপফল তৎক্ষণাৎ নাশ কৰে—শাস্ত্ৰজ্ঞ পণ্ডিতসকলে এই কথাই মানে।
Verse 15
पतित: स्खलितो भग्न: सन्दष्टस्तप्त आहत: । हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातना: ॥ १५ ॥
ঘৰৰ ওপৰৰ পৰা পৰি যোৱা, পিছলি হাড় ভাঙি যোৱা, সাপৰ দংশন, তীব্ৰ জ্বৰ-যন্ত্ৰণা, বা অস্ত্ৰাঘাতৰ দৰে আকস্মিক দুৰ্ঘটনাত কোনোবাই অবশ হৈ ‘হৰি’ নাম উচ্চাৰি দেহ ত্যাগ কৰিলে, পাপী হলেও সি নৰকযাতনাৰ যোগ্য নহয়।
Verse 16
गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभि: ॥ १६ ॥
মহর্ষিসকলে নিৰ্ণয় কৰি কৈছে—গুৰু পাপৰ বাবে গুৰু প্ৰায়শ্চিত্ত, লঘু পাপৰ বাবে লঘু প্ৰায়শ্চিত্ত। কিন্তু হৰি-কৃষ্ণ (হৰে কৃষ্ণ) মন্ত্রজপ গুৰু-লঘু ভেদ নকৰাকৈ সকলো পাপকর্মফল নাশ কৰে।
Verse 17
तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभि: । नाधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाङ्घ्रिसेवया ॥ १७ ॥
তপস্যা, দান, ব্ৰত আদি উপায়ে পাপফল শুদ্ধ হ’ব পাৰে; কিন্তু হৃদয়ত থকা অধৰ্মজন্য বাসনা মূলসহ নুঘুচে। কিন্তু ভগৱানৰ পদপদ্ম-সেৱাৰে মানুহ তৎক্ষণাৎ সকলো কলুষৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 18
अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानल: ॥ १८ ॥
যেনেকৈ অগ্নিয়ে শুকান ঘাঁহ ভস্ম কৰে, তেনেকৈ উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ পৱিত্ৰ নাম—জানি বা নাজানি—সংকীৰ্তন কৰিলে মানুহৰ পাপফলসমূহ নিশ্চিতভাৱে দগ্ধ হয়।
Verse 19
यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृत: ॥ १९ ॥
যেনেকৈ অতি শক্তিশালী ঔষধ তাৰ গুণ নাজানিও গ্ৰহণ কৰিলে—বা খুৱাই দিলে—নিজ শক্তিতেই কাম কৰে; তেনেকৈ ভগৱানৰ নাম-মন্ত্ৰৰ মহিমা নাজানিলেও, জেনে বা নাজেনে জপ কৰিলে, সেয়া অতি ফলদায়ক হয়।
Verse 20
श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে নৃপ! এইদৰে ভাগৱত-ধৰ্মৰ তত্ত্বসমূহ সম্পূৰ্ণভাৱে নিৰ্ণয় কৰি, বিষ্ণুদূতসকলে যমদূতৰ পাশৰ পৰা সেই ব্ৰাহ্মণ অজামিলক মুক্ত কৰি, আসন্ন মৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 21
इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥ २१ ॥
হে অরিন্দম মহাৰাজ পৰীক্ষিত! বিষ্ণুদূতৰ উত্তৰে প্ৰতিউত্তৰ নাপাই যমদূতসকলে যমৰাজৰ ওচৰলৈ গৈ যি যি ঘটিছিল সকলো কথা তেওঁক জনালে।
Verse 22
द्विज: पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभी: प्रकृतिं गत: । ववन्दे शिरसा विष्णो: किङ्करान् दर्शनोत्सव: ॥ २२ ॥
যমদূতৰ পাশৰ পৰা মুক্ত হৈ সেই দ্বিজ অজামিল ভয়মুক্ত হৈ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি আহিল। বিষ্ণুৰ সেৱকৰ দৰ্শনক উৎসৱ বুলি জানি, সি মূৰ নত কৰি তেওঁলোকক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 23
तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्करा: । सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ ॥ २३ ॥
হে নিষ্পাপ মহাৰাজ পৰীক্ষিত! বিষ্ণুদূতসকলে দেখিলে যে অজামিল কিবা ক’বলৈ উদ্যত, সেয়ে তাৰ চকুৰ সন্মুখতে তেওঁলোকে হঠাৎ অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 24
अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥
যমদূত আৰু বিষ্ণুদূতৰ সংলাপ শুনি অজামিলে ত্ৰিবেদত বৰ্ণিত গুণাশ্ৰিত ধৰ্মনীতি আৰু গুণাতীত শুদ্ধ ভাগৱত-ধৰ্ম দুয়োটাই বুজিলে। হৰিৰ নাম, যশ, গুণ আৰু লীলাৰ মাহাত্ম্য শুনি সি শীঘ্ৰে শুদ্ধ ভক্ত হ’ল আৰু নিজৰ পূৰ্ব পাপ স্মৰণ কৰি গভীৰ অনুতাপে ভৰি উঠিল।
Verse 25
अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥
যমদূত আৰু বিষ্ণুদূতৰ সংলাপ শুনি অজামিলে ত্ৰিবেদত বৰ্ণিত গুণাশ্ৰিত ধৰ্মনীতি আৰু গুণাতীত শুদ্ধ ভাগৱত-ধৰ্ম দুয়োটাই বুজিলে। হৰিৰ নাম, যশ, গুণ আৰু লীলাৰ মাহাত্ম্য শুনি সি শীঘ্ৰে শুদ্ধ ভক্ত হ’ল আৰু নিজৰ পূৰ্ব পাপ স্মৰণ কৰি গভীৰ অনুতাপে ভৰি উঠিল।
Verse 26
अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मन: । येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६ ॥
হায়! আত্মসংযম জয় কৰিব নোৱাৰা মই ইন্দ্ৰিয়ৰ দাস হৈ কিমান অধঃপতিত হ’লোঁ; ব্ৰাহ্মণত্বৰ মৰ্যাদা নষ্ট কৰি এগৰাকী বেশ্যাৰ গৰ্ভত সন্তান জন্ম দিলোঁ।
Verse 27
धिङ्मां विगर्हितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् । हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥ २७ ॥
মোৰ ওপৰত ধিক্! সজ্জনসকলে নিন্দা কৰা এনে পাপ কৰি মই কুলৰ গৌৰৱ কলুষিত কৰিলোঁ। মোৰ সুন্দৰ, পতিব্ৰতা যুৱতী পত্নীক ত্যাগ কৰি মদ্যপানত আসক্ত পতিতা বেশ্যাৰ ওচৰলৈ গ’লোঁ—ধিক্!
Verse 28
वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ । अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८ ॥
মোৰ পিতৃ-মাতৃ বৃদ্ধ আৰু আশ্ৰয়হীন আছিল; তেওঁলোকক চোৱা-চিতা কৰিবলৈ আন কোনো পুত্ৰ বা সহায় নাছিল। মই তেওঁলোকৰ সেৱা নকৰিলোঁ; কৃতঘ্ন নীচৰ দৰে তেওঁলোকক দুখত এৰি গ’লোঁ—হায়!
Verse 29
सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे । धर्मघ्ना: कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातना: ॥ २९ ॥
এতিয়া স্পষ্ট—মোৰ দৰে পাপী নিশ্চয় অতি ভয়ংকৰ নৰকত পৰিব; য’ত ধৰ্মঘাতক আৰু কামাসক্ত লোকসকলে যমৰ কঠোৰ যাতনা ভোগ কৰে।
Verse 30
किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद् दृष्टमिहाद्भुतम् । क्व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणय: ॥ ३० ॥
এইটো কি সপোন আছিল, নে মই ইয়াত প্ৰত্যক্ষ এক আশ্চৰ্য দৃশ্য দেখিলোঁ? হাতত পাঁশ ধৰি ভয়ংকৰ মানুহে মোক ধৰি টানি লৈ গৈছিল—আজ তেওঁলোক ক’লৈ গ’ল?
Verse 31
अथ ते क्व गता: सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शना: । व्यामोचयन्नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुव: ॥ ३१ ॥
তেন্তে সেই চাৰিজন সিদ্ধ—অতি মনোমোহা দৰ্শনৰ—ক’লৈ গ’ল? পাঁশেৰে বাঁধি অধোলোকলৈ টানি নিয়া সময়ত তেওঁলোকে মোক মুক্ত কৰি ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 32
अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३२ ॥
মই নিশ্চয়েই দুৰ্ভাগ্যৱান, পাপকৰ্মৰ সাগৰত নিমজ্জিত; তথাপি পূৰ্বৰ কোনো পুণ্যফলত মোক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ অহা সেই বিদুধোত্তম মহাপুৰুষসকলৰ দৰ্শন লাভ হ’ল। তেওঁলোকৰ মঙ্গলময় আগমনে মোৰ আত্মা প্ৰসন্ন; মই পৰম আনন্দ অনুভৱ কৰিছোঁ।
Verse 33
अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपते: । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३३ ॥
যদি মোৰ পূৰ্বৰ ভক্তিসেৱাৰ সংস্কাৰ নাথাকিলেহেঁতেন, তেন্তে মৃত্যুসন্নিহিত মই—অশুচি বেশ্যা-পালক—বৈকুণ্ঠপতিৰ পবিত্ৰ নাম জিহ্বাৰে উচ্চাৰণ কৰাৰ সুযোগ কেনেকৈ পাম? সেয়া নিশ্চয়েই অসম্ভৱ।
Verse 34
क्व चाहं कितव: पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रप: । क्व च नारायणेत्येतद्भगवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४ ॥
মই ক’ত—নিৰ্লজ্জ প্ৰতাৰক, ব্ৰাহ্মণ্য-ধৰ্মৰ ঘাতক, পাপৰ মূৰ্তি—আৰু ক’ত ‘নাৰায়ণ’ এই ভগৱানৰ সৰ্বমঙ্গল নাম!
Verse 35
सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिल: । यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५ ॥
এতিয়া এই সুযোগ পাই মই দৃঢ় চেষ্টা কৰিম—মন, প্ৰাণ আৰু ইন্দ্ৰিয়ক সংযত কৰিম—আৰু সদায় ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত থাকিম, যাতে পুনৰ অন্ধ তমসা অজ্ঞানে নাডুবোঁ।
Verse 36
विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥
দেহাভিমানৰ পৰা অবিদ্যা; অবিদ্যাৰ পৰা কামনা; আৰু কামনাৰ পৰা পুণ্য-পাপ কৰ্ম—এইয়েই বন্ধন। এতিয়া মই এই অবিদ্যা-কাম-কর্মজাত বন্ধন ছিন্ন কৰিম; সকলো জীৱৰ সুহৃদ, শান্ত, মৈত্ৰী আৰু কৰুণ হৈ আত্মসংযমী হব, আৰু নাৰী-ৰূপ আত্মমায়াত গ্ৰস্ত নিজকে মুক্ত কৰিম।
Verse 37
विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥
নাৰী-ৰূপ আত্মমায়াই মোক খেলাৰ পশুৰ দৰে নচালে; মই অধম ক্ৰীড়ামৃগৰ দৰে হৈ পৰিলোঁ। এতিয়া মই সেই কামনা ত্যাগ কৰি, মায়াত গ্ৰস্ত নিজকে মুক্ত কৰিম; সকলো জীৱৰ হিতৈষী, শান্ত আৰু কৰুণ বন্ধু হৈ সদায় কৃষ্ণচেতনাত লীন থাকিম।
Verse 38
ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् । धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभि: ॥ ३८ ॥
সাধুসঙ্গত ভগৱানৰ পবিত্ৰ নাম কীৰ্তন কৰাত মোৰ হৃদয় শুদ্ধ হৈ আছে। সেয়ে এতিয়া মই ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ মিছা প্ৰলোভনত পুনৰ নপৰিম। দেহত ‘মই’ ‘মোৰ’ এই মিথ্যা বোধ ত্যাগ কৰি মনক শ্ৰীকৃষ্ণৰ চৰণকমলত স্থিৰ কৰিম।
Verse 39
इति जातसुनिर्वेद: क्षणसङ्गेन साधुषु । गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धन: ॥ ३९ ॥
সাধুসকলৰ (বিষ্ণুদূতসকলৰ) ক্ষণিক সঙ্গতেই অজামিলৰ ভিতৰত দৃঢ় নিৰ্বেদ জাগিল। সকলো ভৌতিক আসক্তিৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ সি তৎক্ষণাৎ গঙ্গাদ্বাৰ (হৰিদ্বাৰ) অভিমুখে ৰাওনা হ’ল।
Verse 40
स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थित: । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४० ॥
হৰিদ্বাৰত সি বিষ্ণু মন্দিৰত আশ্ৰয় লৈ বহি ভক্তিযোগ অনুশীলন কৰিলে। ইন্দ্ৰিয়সমূহ সংযত কৰি মনক সম্পূৰ্ণভাৱে ভগৱানৰ সেৱাত নিয়োজিত কৰিলে।
Verse 41
ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि ॥ ४१ ॥
তাৰপিছত আত্মসমাধিৰ দ্বাৰা সি নিজক গুণসমূহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিলে। ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ প্ৰবৃত্তিৰ পৰা মন আঁতৰাই, ব্ৰহ্মানুভৱ-স্বৰূপ ভগৱদ্ধামত মনক যুক্ত কৰিলে; এইদৰে সি ভগৱানৰ ৰূপচিন্তনত সম্পূৰ্ণ লীন হ’ল।
Verse 42
यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत्पुरुषान् पुर: । उपलभ्योपलब्धान् प्राग्ववन्दे शिरसा द्विज: ॥ ४२ ॥
যেতিয়া তাৰ বুদ্ধি আৰু মন ভগৱানৰ ৰূপত স্থিৰ হ’ল, তেতিয়া ব্রাহ্মণ অজামিলে পুনৰ নিজৰ আগত চাৰিজন দিৱ্য পুৰুষক দেখিলে। তেওঁলোক আগতে দেখা সেইসকলেই বুলি বুজি সি মূৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 43
हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु । सद्य: स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥ ४३ ॥
গংগাতীৰ হৰিদ্বাৰত বিষ্ণুদূতসকলক দেখা মাত্ৰেই অজামিলে দেহ ত্যাগ কৰিলে। তৎক্ষণাৎ তেওঁ ভগৱানৰ পাৰ্ষদসকলৰ উপযুক্ত নিজ দিৱ্য স্বৰূপ লাভ কৰিলে।
Verse 44
साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करै: । हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रिय: पति: ॥ ४४ ॥
বিষ্ণুৰ কিঙ্কৰসকলৰ সৈতে সেই ব্ৰাহ্মণে আকাশপথে সোণালী বিমানত আৰোহণ কৰি শ্ৰীপতি—লক্ষ্মীপতি—ভগৱানৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 45
एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्या: पति: पतितो गर्ह्यकर्मणा । निपात्यमानो निरये हतव्रत: सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५ ॥
কুসংগত সেই ব্ৰাহ্মণ অজামিলে সকলো ধৰ্মাচাৰ ত্যাগ কৰিলে। পতিতাৰ স্বামী হৈ চুৰি, মদ্যপান আদি নিন্দনীয় কৰ্মত পতিত হৈ নৰকলৈ নীয়মান হৈছিল; কিন্তু ‘নাৰায়ণ’ নাম গ্ৰহণমাত্ৰেই তেওঁ তৎক্ষণাৎ উদ্ধাৰ পালে।
Verse 46
नात: परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत्पुन: कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा ॥ ४६ ॥
সেয়ে যি ভৌতিক বন্ধনৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে, তেওঁ তীৰ্থপাদ ভগৱানৰ নাম, যশ, ৰূপ আৰু লীলাৰ কীৰ্তন-শ্ৰৱণ গ্ৰহণ কৰক। প্ৰায়শ্চিত্ত, তৰ্কজ্ঞান বা যোগধ্যান আদিৰে পূৰ্ণ ফল নাহে, কিয়নো ৰজ-তমে কলুষিত মন পুনৰ কৰ্মত আসক্ত হয়।
Verse 47
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥
এই পৰম গুহ্য ইতিহাস পাপহৰ। যিয়ে শ্ৰদ্ধাৰে শুনে আৰু ভক্তিৰে অনুকীৰ্তন কৰে, সি নৰকলৈ নাযায়; যমকিঙ্কৰসকলে তাক চাবলৈও নাহে। দেহত্যাগৰ পাছত সি বিষ্ণুলোকত মহিমাৰে সন্মানিত আৰু পূজিত হয়।
Verse 48
य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥
যি এই পৰম গোপন, পাপ-নাশক ইতিহাস শ্ৰদ্ধাৰে শুনে আৰু ভক্তিৰে কীৰ্তন কৰে, সি নৰকলৈ নাযায়। যমদূতসকলে তাক চাবলৈও ওচৰ নাহে। দেহধাৰী হৈ আগতে পাপী হলেও, দেহ ত্যাগ কৰি সি বিষ্ণুলোকত সন্মানে গ্ৰহণ আৰু পূজিত হয়।
Verse 49
म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्यगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ४९ ॥
মৃত্যুৰ সময়ৰ যন্ত্ৰণাতো অজামিলেও হৰিৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিছিল; যদিও সি পুত্ৰক মাতিবলৈ আছিল, তথাপি সি ভগৱানৰ ধামলৈ গ’ল। তেন্তে যি শ্ৰদ্ধাৰে আৰু অপৰাধবিহীনভাৱে হৰিনাম জপে, তাৰ ধামপ্ৰাপ্তিত সন্দেহ ক’ত?
Frequently Asked Questions
Their argument is not that Ajāmila’s actions were moral, but that his karmic liability has been nullified by contact with Hari-nāma uttered without offense. In Bhāgavata theology, nāma invokes Bhagavān’s poṣaṇa and purifies at the root, placing the chanter under Viṣṇu’s protection rather than Yama’s punitive jurisdiction.
The chapter teaches the intrinsic potency (svabhāva-śakti) of the name: like medicine that acts regardless of the patient’s understanding, the name purifies even when uttered unknowingly, jokingly, or indirectly—provided it is without offense. Ajāmila’s repeated utterance and final helpless cry constitute nāmābhāsa that destroys sins and turns him toward bhakti.
Ritual prāyaścitta may reduce or counteract reactions, but it often leaves the seed of desire intact, so one returns to sin. Chanting and glorifying Hari, however, cleanses the heart and awakens devotion—thereby addressing the cause (material desire and forgetfulness of Bhagavān), not merely the symptom (sinful reaction).
They establish a dharmic principle: when protectors of law become partial or punish the innocent, societal trust collapses because citizens imitate leaders. By framing the debate as a question of righteous governance, they show that true dharma must align with śāstra and with the higher principle of divine protection for one connected to the Lord.
Rescue by nāma is not presented as a license to continue sin; it becomes the turning point for repentance, renunciation, and sustained bhakti-sādhana. Ajāmila’s move to Haridwar, temple shelter, sense control, and absorption in the Lord demonstrate that lasting purification culminates in transformed life and remembrance at death.