Adhyaya 17
Citraketu Offends Śiva, Is Cursed by Pārvatī, and Is Glorified as a Vaiṣṇava
ভগৱানৰ কৃপাৰে অসাধাৰণ যোগঐশ্বৰ্য লাভ কৰি চিত্ৰকেতু বিদ্যাধৰসকলৰ অধিপতি হৈ সিদ্ধ-চাৰণ লোক আৰু সুমেৰুৰ উপত্যকাত বিচৰণ কৰি হৰিৰ মহিমা গায়। এদিন ঋষিসভাত পাৰ্বতীৰ কোলাত উপবিষ্ট শিৱক দেখি বাহ্য শিষ্টাচাৰৰ দৃষ্টিৰে ভুল বুজি হাঁহি উঠে আৰু শিৱৰ আচৰণ সমালোচনা কৰে। শিৱ গম্ভীৰ হৈ মৌন থাকে; কিন্তু পাৰ্বতী ক্ৰুদ্ধ হৈ চিত্ৰকেতুক দানৱযোনিত জন্ম ল’বলৈ শাপ দিয়ে। চিত্ৰকেতু তৎক্ষণাৎ প্ৰণাম কৰি প্ৰতিশোধ নোলোৱাকৈ শাপ গ্ৰহণ কৰে আৰু কৰ্মতত্ত্ব, শাপ-বৰৰ আপেক্ষিকতা আৰু দ্বন্দ্বৰ মাজত ভগৱানৰ সমদৰ্শিতা—এই ভাগৱত দৰ্শন ব্যাখ্যা কৰে। তাত বিস্মিত শিৱে পাৰ্বতীক বৈষ্ণৱৰ মহিমা—নিৰ্ভয়তা, বৈৰাগ্য আৰু সমচিত্ততা—উপদেশ দিয়ে। এই শাপেই পাছত চিত্ৰকেতুৰ বৃত্রাসুৰ ৰূপে প্ৰকাশৰ ভূমিকা হৈ ইন্দ্ৰ–বৃত্র কাহিনী আৰু বাহ্যতাৰ ঊৰ্ধ্বত ভক্তিতত্ত্বক আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—যি দিশৰ পৰা অনন্ত ভগৱান অন্তৰ্হিত হ’ল, সেই দিশলৈ নমস্কাৰ কৰি বিদ্যাধৰসকলৰ অধিপতি চিত্ৰকেতু আকাশত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
মহাযোগী চিত্ৰকেতু লক্ষ-লক্ষ বছৰ ধৰি, দেহবল আৰু ইন্দ্ৰিয় অক্ষয় ৰাখি, মুনি আৰু সিদ্ধ-চাৰণসকলৰ দ্বাৰা স্তূত হৈ বিচৰণ কৰিলে। নানা সংকল্পসিদ্ধি সিদ্ধ হোৱা সুমেৰু পৰ্বতৰ উপত্যকাসমূহত তেওঁ বিদ্যাধৰ-লোকৰ নাৰীসকলৰ সৈতে হৰি-ঈশ্বৰৰ মহিমা গাই আনন্দেৰে ৰমণ কৰিলে।
Verse 3
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
মহাযোগী চিত্ৰকেতু লক্ষ-লক্ষ বছৰ ধৰি, দেহবল আৰু ইন্দ্ৰিয় অক্ষয় ৰাখি, মুনি আৰু সিদ্ধ-চাৰণসকলৰ দ্বাৰা স্তূত হৈ বিচৰণ কৰিলে। নানা সংকল্পসিদ্ধি সিদ্ধ হোৱা সুমেৰু পৰ্বতৰ উপত্যকাসমূহত তেওঁ বিদ্যাধৰ-লোকৰ নাৰীসকলৰ সৈতে হৰি-ঈশ্বৰৰ মহিমা গাই আনন্দেৰে ৰমণ কৰিলে।
Verse 4
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
এবাৰ চিত্ৰকেতু বিষ্ণুৱে দিয়া দীপ্তিমান বিমানত আকাশমাৰ্গে গৈ থাকোঁতে, সিদ্ধ-চাৰণসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত গিৰীশ (শিৱ)ক দেখিলে। শিৱে মুনিসভাত পাৰ্বতীদেৱীক কোলাত বহুৱাই বাহুৰে আলিঙ্গন কৰি বহি আছিল। পাৰ্বতী শুনি থাকোঁতে, চিত্ৰকেতুৱে ওচৰত উচ্চস্বৰে হাঁহি কথা ক’লে।
Verse 5
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
এবাৰ চিত্ৰকেতু বিষ্ণুৱে দিয়া দীপ্তিমান বিমানত আকাশমাৰ্গে গৈ থাকোঁতে, সিদ্ধ-চাৰণসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত গিৰীশ (শিৱ)ক দেখিলে। শিৱে মুনিসভাত পাৰ্বতীদেৱীক কোলাত বহুৱাই বাহুৰে আলিঙ্গন কৰি বহি আছিল। পাৰ্বতী শুনি থাকোঁতে, চিত্ৰকেতুৱে ওচৰত উচ্চস্বৰে হাঁহি কথা ক’লে।
Verse 6
चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
চিত্ৰকেতুৱে ক’লে—ইনি সাক্ষাৎ লোকগুৰু, দেহধাৰী জীৱসকলক ধৰ্ম বুজোৱা শ্ৰেষ্ঠ মহাপুৰুষ; তথাপি মহর্ষিসকলৰ সভাত পত্নী পাৰ্বতীক আলিঙ্গন কৰি বহি আছে—কিমান আশ্চৰ্য!
Verse 7
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
জটাধাৰী, তীব্ৰ তপস্যা কৰা আৰু ব্ৰহ্মবাদীসকলৰ সভাৰ সভাপতি ভগৱান শিৱ—তথাপি সাধুসকলৰ মাজত পত্নীক কোলাত বহুৱাই আলিঙ্গন কৰি আছে, যেন লাজহীন সাধাৰণ মানুহ।
Verse 8
प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
সাধাৰণ বন্ধনগ্ৰস্ত লোকসকলে সাধাৰণতে একান্তত পত্নীক আলিঙ্গন কৰে; কিন্তু মহাব্ৰতধাৰী মহাদেৱে মহাসাধুসকলৰ সভাত প্ৰকাশ্যে পত্নীক আলিঙ্গন কৰিছে—কিমান আশ্চৰ্য!
Verse 9
श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে ৰাজন! চিত্ৰকেতুৰ কথা শুনি অগাধ বুদ্ধিধাৰী ভগৱান শিৱে হাঁহি উঠি সভাত নীৰৱ ৰ’ল; আৰু সভাসদসকলেও প্ৰভুক অনুসৰণ কৰি একো নক’লে।
Verse 10
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
শিৱ-পাৰ্বতীৰ পৰাক্ৰম নাজানি চিত্ৰকেতুৱে কঠোৰ আৰু অশোভন কথা ক’লে। সেয়ে ক্ৰুদ্ধা দেৱী পাৰ্বতীয়ে, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহত নিজকে শিৱতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবি অহংকাৰ কৰা সেই ধৃষ্ট চিত্ৰকেতুক এইদৰে ক’লে।
Verse 11
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
দেৱী পাৰ্বতীয়ে ক’লে: হায়! এই ব্যক্তিজন এতিয়া জগতৰ শাসক আৰু দণ্ডধাৰী হৈছে নেকি? আমাৰ দৰে নিৰ্লজ্জ আৰু দুষ্ট লোকক শাস্তি দিয়াৰ অধিকাৰ সি লাভ কৰিছে নেকি?
Verse 12
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
পদ্মৰ পৰা জন্ম লোৱা ব্ৰহ্মাই ধৰ্ম নাজানে, ভৃগু আৰু নাৰদৰ দৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰসকলেও নাজানে। কুমাৰসকল, কপিল আৰু মনুৱেও ধৰ্ম পাহৰি গৈছে, সেয়েহে তেওঁলোকে শিৱক বাধা দিয়া নাই।
Verse 13
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
এই চিত্ৰকেতু ক্ষত্ৰিয়সকলৰ মাজত অধম। সি জগতগুৰু ভগৱান শিৱক অপমান কৰিছে, যাৰ চৰণকমল দেৱতাসকলেও ধ্যান কৰে। সেয়েহে এই ধৃষ্ট ব্যক্তিজন দণ্ডৰ যোগ্য।
Verse 14
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
এই ব্যক্তিজন অহংকাৰত মত্ত। সি ভগৱান বিষ্ণুৰ চৰণকমলৰ আশ্ৰয় পোৱাৰ যোগ্য নহয়, যাক সকলো সাধুৱে পূজা কৰে, কিয়নো সি নিজকে বৰ ডাঙৰ বুলি ভাবে।
Verse 15
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
হে দুৰ্মতি! গতিকে তুমি অসুৰৰ পাপপূৰ্ণ যোনিত জন্ম লোৱা, যাতে তুমি ভৱিষ্যতে মহান সন্তসকলৰ প্ৰতি এনে অপৰাধ নকৰা।
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ভাৰত! পাৰ্বতীৰ শাপ পোৱাৰ পাছত চিত্ৰকেতু বিমানেৰে নামি, গভীৰ বিনয়ে মূৰ নত কৰি সতীক সম্পূৰ্ণ প্ৰসন্ন কৰিলে।
Verse 17
चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
চিত্ৰকেতুৱে ক’লে—হে অম্বিকে! মই অঞ্জলি জোৰি মোৰ ওপৰত অহা এই শাপ গ্ৰহণ কৰিছোঁ; দেৱসকলে মর্ত্যৰ বাবে যি নিৰ্ধাৰণ কৰে, সেয়া তাৰ পূৰ্বকৰ্ম অনুসাৰেই স্থিৰ।
Verse 18
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
এই সংসাৰচক্ৰত অজ্ঞানে মোহিত জীৱে ভ্ৰমণ কৰি, পূৰ্বকৰ্মফলজনিত সুখ আৰু দুখ সৰ্বত্ৰ সৰ্বদা ভোগ কৰে।
Verse 19
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
এই জগতত সুখ-দুখৰ কৰ্তা ন জীৱ নিজে, ন আন কোনো; কিন্তু ঘোৰ অজ্ঞানে জীৱে নিজক আৰু আনক কৰ্তা বুলি ভাবে।
Verse 20
गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥
গুণপ্ৰবাহৰ দৰে নিৰন্তৰ বোৱা এই জগতত শাপ কি, অনুগ্ৰহ কি? স্বৰ্গ কি, নৰক কি? সত্যতে সুখ কি, দুখ কি—যেতিয়া সকলো ঢৌৰ দৰে অবিৰত বয়?
Verse 21
एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥
ভগৱান এক; তেওঁ নিজৰ আত্মমায়াৰে সকলো জীৱ সৃষ্টি কৰে। নিৰ্লিপ্ত হৈয়ো বন্ধন‑মোক্ষ আৰু সুখ‑দুখৰ অৱস্থা প্ৰকাশ কৰে।
Verse 22
न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥
ভগৱান সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমদৃষ্টিসম্পন্ন; তেওঁৰ কোনো বিশেষ প্ৰিয় নাই, শত্রু নাই, বন্ধু বা আত্মীয়ও নাই। নিৰঞ্জন প্ৰভুৰ সুখত ৰাগ নাই; তেন্তে দুখত ৰোষ ক’ত?
Verse 23
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
তথাপি নিজৰ শক্তিৰ বিসৰ্গে প্ৰভু দেহধাৰীসকলৰ বাবে কৰ্মানুসাৰে সুখ‑দুখ, হিত‑অহিত, বন্ধন‑মোক্ষ আৰু জন্ম‑মৃত্যুৰ ব্যৱস্থা প্ৰকাশ কৰে, যাতে সংসাৰধাৰা চলি থাকে।
Verse 24
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
হে ভামিনী মাতৃ, শাপমোক্ষৰ বাবে মই আপোনাক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ অহা নাই। হে সতী, মোৰ কথাত যি অসাধু বুলি আপুনি ভাবে, দয়া কৰি সেয়া ক্ষমা কৰক।
Verse 25
श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—হে অরিন্দম পৰীক্ষিত! চিত্ৰকেতুৱে গিৰীশ (শিৱ) আৰু পাৰ্বতীক প্ৰসন্ন কৰি নিজৰ বিমানে উঠি গ’ল; তাৰ নিৰ্ভয় আচৰণ দেখি তেওঁলোক দুয়ো মুচকি হাঁহিলে।
Verse 26
ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम् ॥ २६ ॥
তাৰ পাছত দেবর্ষি নাৰদ, দৈত্য, সিদ্ধলোকবাসী আৰু নিজৰ পাৰ্ষদসকলৰ উপস্থিতিত—সকলোৰে শুনাত—অতি শক্তিমান ভগৱান ৰুদ্ৰে ৰুদ্ৰাণী পাৰ্বতীক এই কথা ক’লে।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
শ্ৰীৰুদ্ৰ ক’লে—হে সুশ্ৰোণি পাৰ্বতী! হৰিৰ অদ্ভুত কৰ্মৰ বৈষ্ণৱসকলৰ মাহাত্ম্য তুমি দেখিছা নে? তেওঁলোক প্ৰভুৰ ভৃত্যৰো ভৃত্য; তেনে মহাত্মাসকল নিঃস্পৃহ।
Verse 28
नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥
নাৰায়ণপৰায়ণ ভক্তসকল কোনো অৱস্থাতেই ভয় নকৰে। তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত স্বৰ্গ, মোক্ষ আৰু নৰকো সমান; কিয়নো তেওঁলোক কেৱল প্ৰভুৰ সেৱাতেই নিবিষ্ট।
Verse 29
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
দেহধাৰী জীৱসকল দেহৰ সংযোগত পৰিলে, ঈশ্বৰৰ মায়া-লীলাৰ ফলত দ্বন্দ্ব জন্মে—সুখ-দুখ, জন্ম-মৃত্যু, শাপ আৰু অনুগ্ৰহ—এই সকলো ভৌতিক দেহ-সংস্পৰ্শৰ স্বাভাৱিক ফল।
Verse 30
अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥
যেনেকৈ ভুলতে কোনোবাই ফুলৰ মালাক সাপ বুলি ধৰে, তেনেকৈ অবিবেকৰ ফলত মানুহে আত্মাতেই ভেদ কল্পনা কৰি গুণ-দোষৰ বিচাৰ কৰে আৰু সুখক ভাল, দুখক বেয়া বুলি পৃথক কৰে।
Verse 31
वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥
যিসকল মানুহ ভগৱান বাসুদেৱ (কৃষ্ণ)ৰ ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত, তেওঁলোকৰ জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য স্বাভাৱিকভাৱে সিদ্ধ হয়; সেয়ে এই জগতৰ তথাকথিত সুখ-দুখত তেওঁলোকৰ আসক্তি নাথাকে।
Verse 32
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥
না মই (শিৱ), না ব্ৰহ্মা, না অশ্বিনী-কুমাৰদ্বয়, না নাৰদ, না ব্ৰহ্মপুত্ৰ মহামুনিসকল, আনকি দেৱতাসকলেও—পৰমেশ্বৰৰ লীলা আৰু ব্যক্তিত্ব যথাৰ্থভাৱে বুজিব নোৱাৰে। আমি তেওঁৰ অংশ হৈয়ো নিজকে পৃথক নিয়ন্তা বুলি মানোঁ, সেয়ে তেওঁৰ স্বৰূপ নাজানো।
Verse 33
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥
তেওঁৰ বাবে কোনো অতি প্ৰিয় নহয়, কোনো শত্রুও নহয়; কোনো নিজৰ নহয়, কোনো পৰও নহয়। তেওঁ সকলো জীৱৰ অন্তৰাত্মা; সেয়ে হৰি সকলোৰে মঙ্গলময় বন্ধু আৰু সকলোৰে অতি প্ৰিয়।
Verse 34
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
এই মহাভাগ চিত্ৰকেতু প্ৰভুৰ প্ৰিয় অনুগামী ভক্ত; তেওঁ সকলোকে সমদৃষ্টিৰে দেখে আৰু শান্ত। তেনেদৰে মইও অচ্যুত (নাৰায়ণ)ৰ অতি প্ৰিয়। সেয়ে নাৰায়ণৰ পৰম ভক্ত মহাত্মাসকলৰ কাৰ্য দেখি বিস্মিত হ’ব নালাগে; তেওঁলোক ৰাগ-দ্বেষৰহিত, সদা শান্ত আৰু সমদৰ্শী।
Verse 35
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
এই মহাভাগ চিত্ৰকেতু প্ৰভুৰ প্ৰিয় অনুগামী ভক্ত; তেওঁ সকলোকে সমদৃষ্টিৰে দেখে আৰু শান্ত। তেনেদৰে মইও অচ্যুত (নাৰায়ণ)ৰ অতি প্ৰিয়। সেয়ে নাৰায়ণৰ পৰম ভক্ত মহাত্মাসকলৰ কাৰ্য দেখি বিস্মিত হ’ব নালাগে; তেওঁলোক ৰাগ-দ্বেষৰহিত, সদা শান্ত আৰু সমদৰ্শী।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন, ভগৱান শিৱে উমাক কোৱা বাক্য শুনি দেৱীৰ বিস্ময় দূৰ হ’ল আৰু তেখেতৰ বুদ্ধি স্থিৰ হ’ল।
Verse 37
इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
মহাভাগৱত চিত্ৰকেতু দেৱীক প্ৰতিশাপ দিবলৈ সক্ষম আছিল, তথাপি তেওঁ শাপ নাদিলে; শিৱ-পাৰ্বতীৰ সন্মুখত মূৰ নত কৰি শাপ বিনয়ে গ্ৰহণ কৰিলে—ইয়েই বৈষ্ণৱৰ সাধুলক্ষণ।
Verse 38
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥
ভৱানী (দুৰ্গা)ৰ শাপত সেই চিত্ৰকেতু দানৱী যোনিত জন্ম ল’লে। ত্বষ্টাৰ যজ্ঞৰ দক্ষিণাগ্নিৰ পৰা তেওঁ দানৱ-ৰূপে প্ৰকাশ পালে; তথাপি জ্ঞান-বিজ্ঞানসমন্বিত হৈ ‘বৃত্ৰাসুৰ’ নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥
প্ৰিয় ৰজা পৰীক্ষিত, মহাভক্ত বৃত্ৰাসুৰ কেনেকৈ অসুৰ-জাতিত জন্ম ল’লে বুলি তুমি মোক সুধিছিলা। সেয়ে এই বিষয়ে সকলো কথা কাৰণসহ মই তোমাক বুজাই ক’লোঁ।
Verse 40
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥
এইটো মহাত্মা চিত্ৰকেতুৰ পুণ্য ইতিহাস। শুদ্ধ ভক্তৰ মুখে বিষ্ণুভক্তসকলৰ মাহাত্ম্যসহ এই কাহিনী শুনিলে শ্ৰোতাও সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 41
य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
যি ব্যক্তি পুৱাতে উঠি শ্ৰদ্ধাৰে বাক্য আৰু মন সংযম কৰি, শ্ৰীহৰিক স্মৰণ কৰি এই ইতিহাস পাঠ কৰে, সি পৰম গতি—ভগৱদ্ধাম—প্ৰাপ্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Citraketu judged Śiva’s external posture—embracing Pārvatī in a public assembly—through conventional social decorum, not recognizing Śiva’s transcendental position and the non-material nature of divine conduct. The mistake is not merely ‘speaking’ but presuming moral superiority and criticizing an exalted personality without understanding tattva (reality), which the Bhāgavata frames as a form of offense rooted in partial knowledge.
Śiva’s silence demonstrates the restraint and profundity of a mahātmā: he does not react from ego, nor does he need to defend himself. In Bhāgavata ethics, such silence also exposes the critic’s immaturity and allows the event to become instructive—culminating in a teaching moment where Śiva later glorifies the Vaiṣṇava quality of fearlessness and detachment.
He immediately offered obeisance, accepted the curse with folded hands, and refrained from counter-cursing despite having mystic power to do so. This is praised as the standard of Vaiṣṇava conduct: humility, non-retaliation, and philosophical clarity that happiness and distress unfold under karma and daiva, while devotion remains the devotee’s true shelter.
Citraketu teaches that embodied life moves like waves in a flowing river—dualities arise and pass—so ‘curse’ and ‘favor’ are not ultimate realities. He attributes happiness and distress to the unfolding of past deeds under higher administration, and he stresses that the Supreme Lord is impartial; dualities pertain to the conditioned state under māyā, not to the Lord’s own nature.
The chapter explicitly connects Citraketu’s curse to his later birth as Vṛtrāsura, showing that external birth-status does not define devotion. A devotee may accept an apparently unfavorable embodiment due to a curse or karmic arrangement, yet retain transcendental knowledge and bhakti. This sets up the later narrative where Vṛtrāsura’s devotion becomes exemplary despite his demonic form.
Śiva teaches that devotees of Nārāyaṇa are servants of the Lord’s servants, uninterested in material happiness, and fearless in any condition. For them, heaven, hell, and even liberation are secondary to service. Such devotees naturally possess knowledge and detachment, and they remain peaceful and equal to all—hence Citraketu’s unshaken acceptance is evidence of genuine Vaiṣṇava stature.