Adhyaya 14
Parīkṣit’s Inquiry into Vṛtrāsura’s Bhakti and the Beginning of Citraketu’s Trial
বৃত্ৰাসুৰ-প্ৰসঙ্গৰ পিছত পৰীক্ষিতে এক তাত্ত্বিক প্ৰশ্ন তোলে—ৰজ-তমোগুণে আচ্ছন্ন অসুৰসকলৰ মাজত বৃত্ৰাসুৰৰ দৰে দেবতা আৰু মুক্ত ঋষিসকলৰ মাজতো দুষ্প্ৰাপ্য প্ৰেম-ভক্তি কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে? শুকদেৱে ব্যাস–নাৰদ–দেৱল পৰম্পৰাত প্ৰাপ্ত ইতিহাস মুকলি কৰি কাহিনী শূৰসেনৰ ৰজা চিত্ৰকেতুৰ দিশে লৈ যায়। অপাৰ ঐশ্বৰ্য আৰু লক্ষ লক্ষ ৰাণী থাকিলেও সন্তানহীনতাই তেওঁক গভীৰ দুঃখত ডুবাই; পুত্ৰ-কামনাত আঁকোৰগোঁজ হৃদয় ভৌতিক সম্পূৰ্ণতাৰে তৃপ্ত নহয় বুলি ই দেখুৱায়। ঋষি অঙ্গিৰা আহি ৰাজধৰ্ম আৰু শাসনব্যৱস্থা বিষয়ে সন্মানজনক সংলাপ কৰে, ৰজাৰ উদ্বেগ চিনাক্ত কৰি যজ্ঞ-অৱশেষ কৃতদ্যুতি ৰাণীক দি পুত্ৰ দান কৰে—সঙ্গে আগতে কৈ দিয়ে যে এই সন্তান আনন্দো আনিব, শোকো আনিব। পুত্ৰজন্মে পক্ষপাত বাঢ়ে, সহ-ৰাণীসকলৰ মাজত ঈৰ্ষা জাগে আৰু শেষত শিশুটিক বিষ দি হত্যা কৰা হয়; ৰাজপ্ৰাসাদ শোকত ভৰি পৰে। শোক চূড়ান্ত হ’লে অঙ্গিৰা নাৰদসহ পুনৰ আহি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ নিৰ্ণায়ক উপদেশৰ ভূমি সাজে—মৃত্যু, কৰ্ম আৰু আসক্তিৰ অৰ্থ নতুনকৈ বুজাই বৃত্ৰাসুৰৰ দৰে অপ্রত্যাশিত জনৰ মাজতো ভক্তি কেনেকৈ উদয় হয় তাৰ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच रजस्तम:स्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मन: । नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मति: ॥ १ ॥
শ্ৰীপৰীক্ষিতে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! ৰজ-তম স্বভাৱৰ পাপপ্ৰায় বৃত্ৰাসুৰৰ ভগৱান নাৰায়ণত ইমান দৃঢ় ভক্তিমতি কেনেকৈ হ’ল?
Verse 2
देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥
শুদ্ধ সত্ত্বত অৱস্থিত দেৱতাসকল আৰু নিৰ্মল আত্মাৰ ঋষিসকলৰ মাজতো মুকুন্দৰ চৰণকমলত শুদ্ধ ভক্তি সাধাৰণতে জন্ম নলয়।
Verse 3
रजोभि: समसङ्ख्याता: पार्थिवैरिह जन्तव: । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादय: ॥ ३ ॥
এই জগতত জীৱৰ সংখ্যা পৃথিৱীৰ পৰমাণুৰ দৰে অসংখ্য। তাত অতি কমেই মানুহ; আৰু মানুহৰ মাজতো অতি কম লোকেই ধৰ্মমাৰ্গৰ শ্ৰেয় কামনা কৰে।
Verse 4
प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥
হে দ্বিজোত্তম! ধৰ্ম অনুসৰণকাৰীৰ মাজতো সাধাৰণতে কিছুমানেই মোক্ষ কামনা কৰে। মোক্ষকামী হাজাৰজনৰ মাজত কোনো এজনেই সঁচাকৈ সিদ্ধ হৈ মুক্ত হয়। আৰু তেনে হাজাৰ মুক্তৰ মাজতো মোক্ষৰ তত্ত্বাৰ্থ বুজি পোৱা জন অতি দুৰ্লভ।
Verse 5
मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायण: । सुदुर्लभ: प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥
হে মহামুনি! মুক্ত আৰু সিদ্ধসকলৰ কোটি কোটি জনৰ মাজতো যি নাৰায়ণ-পরায়ণ, সম্পূৰ্ণ শান্তচিত্ত ভক্ত, সি অতি দুৰ্লভ।
Verse 6
वृत्रस्तु स कथं पाप: सर्वलोकोपतापन: । इत्थं दृढमति: कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥
বৃত্ৰাসুৰ পাপী আৰু সকলো লোকক দুখ দিয়া আছিল; তথাপি ভয়ংকৰ যুদ্ধত তাৰ মন কৃষ্ণত ইমান দৃঢ় কেনেকৈ হ’ল?
Verse 7
अत्र न: संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो । य: पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥
হে প্ৰভু! আমাৰ ডাঙৰ সন্দেহ হৈছে আৰু শুনিবলৈ গভীৰ কৌতূহলো জাগিছে—যিয়ে সমৰত নিজৰ পুৰুষাৰ্থে সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰক সন্তুষ্ট কৰিলে, সেই দানৱ কেনেকৈ কৃষ্ণভক্ত হ’ল?
Verse 8
श्रीसूत उवाच परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणि: । निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥
শ্ৰীসূত ক’লে—মহাৰাজ পৰীক্ষিতৰ বুদ্ধিদীপ্ত প্ৰশ্ন শুনি, ভগৱান বাদৰায়ণি শুকদেৱে শ্ৰদ্ধাৱান শিষ্যৰ বাক্যক প্ৰশংসা কৰি স্নেহেৰে উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 9
श्रीशुक उवाच शृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि ॥ ९ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—হে ৰাজন! মনোযোগেৰে শুনা; মই দ্বৈপায়ন ব্যাস, নাৰদ আৰু দেৱলৰ মুখৰ পৰা শুনা সেই একে ইতিহাস ক’ম।
Verse 10
आसीद्राजा सार्वभौम: शूरसेनेषु वै नृप । चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्मही ॥ १० ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! শূৰসেন দেশত চিত্ৰকেতু নামে এজন সৰ্বভৌম ৰজা আছিল। তেওঁৰ শাসনত পৃথিৱী কামধেনুৰ দৰে জীৱনৰ সকলো প্ৰয়োজনীয় বস্তু দিছিল।
Verse 11
तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥
তেওঁৰ দশসহস্ৰ-সহস্ৰ সংখ্যক পত্নী আছিল। সন্তান উৎপন্ন কৰিবলৈ সক্ষম ৰজা হ’লেও তেওঁলোকৰ কোনো এজনীৰ পৰা সন্তান নাপালে; যেন সকলোয়ে বন্ধ্যা আছিল।
Verse 12
रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभि: । सम्पन्नस्य गुणै: सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥
ৰূপ, ঔদাৰ্য, যৌৱন, উচ্চকুলত জন্ম, বিদ্যা, ঐশ্বৰ্য আৰু শ্ৰী আদি সকলো গুণে সম্পন্ন হ’লেও, বন্ধ্যা পত্নীসকলৰ স্বামী চিত্ৰকেতু পুত্ৰ নথকাৰ বাবে গভীৰ চিন্তাত আছিল।
Verse 13
न तस्य सम्पद: सर्वा महिष्यो वामलोचना: । सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन्प्रीतिहेतव: ॥ १३ ॥
তেওঁৰ ৰাণীসকলৰ মুখ সুন্দৰ আৰু চকু মনোমোহক আছিল; তথাপি তেওঁৰ সকলো ঐশ্বৰ্য, শত-সহস্ৰ ৰাণী আৰু যি ভূমিৰ তেওঁ সৰ্বোচ্চ অধিপতি—একোৱেই তেওঁৰ আনন্দৰ কাৰণ নহ’ল।
Verse 14
तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवानृषि: । लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यदृच्छया ॥ १४ ॥
এদিন ভগৱান ঋষি অঙ্গিৰা, কোনো বিশেষ কৰ্মত আবদ্ধ নথকা অৱস্থাত লোকলোকান্তৰে বিচৰণ কৰি থাকোঁতে, যাদৃচ্ছিকভাৱে চিত্ৰকেতুৰ ৰাজভৱনত উপস্থিত হ’ল।
Verse 15
तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभि: । कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहित: ॥ १५ ॥
তেওঁক বিধিমতে উঠি অৰ্ঘ্য‑পাদ্য আদি দি পূজা কৰি ৰজাই অতিথি‑ধৰ্ম পালন কৰিলে। ঋষি সুখাসীন হোৱাৰ পাছত, মন‑ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰি তেওঁ ঋষিৰ চৰণৰ কাষে মাটিত বহিল।
Verse 16
महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
মহর্ষিয়ে মাটিত নিজৰ চৰণৰ কাষে বিনয়ে বহা চিত্ৰকেতুক সন্মান কৰি “মহাৰাজ” বুলি সম্বোধন কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 17
अङ्गिरा उवाच अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मन: । यथा प्रकृतिभिर्गुप्त: पुमान् राजा च सप्तभि: ॥ १७ ॥
অঙ্গিৰা ঋষিয়ে ক’লে—ৰাজন, তোমাৰ দেহ‑মন আৰু ৰাজ্যৰ সহায়ক সামগ্ৰী‑সহচৰসকল কুশল নে? প্ৰকৃতিৰ সাত তত্ত্ব (মহত্তত্ত্ব, অহংকাৰ আৰু পাঁচ বিষয়) সঠিক থাকিলে জীৱ সুখী হয়; তেনেদৰে ৰজা গুৰু, মন্ত্ৰী, ৰাজ্য, দুৰ্গ, কোষ, দণ্ড‑ব্যৱস্থা আৰু মিত্ৰ—এই সাতৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত থাকে।
Verse 18
आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् । राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधय: ॥ १८ ॥
হে নৰদেৱ! ৰজা যেনেকৈ সহচৰসকলৰ ওপৰত সোজাকৈ নিৰ্ভৰ কৰি তেওঁলোকৰ হিতকাৰী উপদেশ মানিলে সুখী হয়, তেনেদৰে সহচৰসকলেও নিজৰ কৰ্ম‑উপহাৰ ৰজাক অৰ্পণ কৰি আৰু তেওঁৰ আজ্ঞা পালন কৰি সুখী হয়।
Verse 19
अपि दारा: प्रजामात्या भृत्या: श्रेण्योऽथ मन्त्रिण: । पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिन: ॥ १९ ॥
হে ভূপ! তোমাৰ ৰাণীসকল, প্ৰজা, সচিব‑ভৃত্য আৰু তেল‑মচলা বিক্ৰী কৰা বণিক শ্ৰেণীসকল তোমাৰ অধীন নে? মন্ত্ৰী, অন্তঃপুৰবাসী, প্ৰাদেশিক শাসক, পুত্ৰ আৰু অন্য আশ্ৰিতসকলো কি সম্পূৰ্ণভাবে তোমাৰ নিয়ন্ত্ৰণত?
Verse 20
यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे । लोका: सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिता: ॥ २० ॥
যদি ৰজাৰ মন সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰিত হয়, তেন্তে তেওঁৰ পৰিয়াল আৰু ৰাজকাৰ্যকৰ্তা সকলোৱে তেওঁৰ অধীন হয়। প্ৰদেশপালসকলেও বিনা প্ৰতিবাদে সময়মতে কৰ-বলি আগবঢ়ায়; সৰু সেৱকৰ কথা আৰু কি।
Verse 21
आत्मन: प्रीयते नात्मा परत: स्वत एव वा । लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥
হে ৰজা চিত্ৰকেতু, তোমাৰ মন সন্তুষ্ট নহয় বুলি মই দেখিছোঁ। যেন তোমাৰ অভীষ্ট কামনা পূৰ্ণ হোৱা নাই। এইটো তোমাৰ নিজৰ কাৰণে নে আনৰ কাৰণে? তোমাৰ ফেঁকাসা মুখে গভীৰ চিন্তা প্ৰকাশ কৰিছে।
Verse 22
एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि स: । प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰজা পৰীক্ষিত, সৰ্বজ্ঞ মহৰ্ষি অঙ্গিৰাও এইদৰে ৰজাক সুধিলে। তেতিয়া পুত্ৰকামনাৰে ৰজা চিত্ৰকেতু গভীৰ বিনয়ে নত হৈ মুনিক এইদৰে ক’লে।
Verse 23
चित्रकेतुरुवाच भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभि: । योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्त: शरीरिषु ॥ २३ ॥
ৰজা চিত্ৰকেতুৱে ক’লে: হে ভগৱান অঙ্গিৰা, তপস্যা, জ্ঞান আৰু সমাধিৰ দ্বাৰা আপুনি পাপফলৰ পৰা মুক্ত। সেয়ে সিদ্ধ যোগী হিচাপে আমাৰ দৰে দেহধাৰী জীৱৰ বাহিৰ-ভিতৰৰ সকলো আপুনি জানিব পাৰে।
Verse 24
तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् । भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, আপুনি সকলো জানে যদিও, তথাপি আপুনি সুধিছে মই কিয় চিন্তিত। সেয়ে আপোনাৰ আদেশ আৰু অনুমতিত মই মোৰ অন্তৰত থকা কাৰণ প্ৰকাশ কৰিছোঁ।
Verse 25
लोकपालैरपि प्रार्थ्या: साम्राज्यैश्वर्यसम्पद: । न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे ॥ २५ ॥
যেনেকৈ ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ মানুহ ফুলমালা আৰু চন্দনৰ দৰে বাহ্য সুখে তৃপ্ত নহয়, তেনেকৈ লোকপালসকলেও কামনা কৰা মোৰ সাম্ৰাজ্য, ঐশ্বৰ্য আৰু সম্পদ পুত্ৰ নথকাৰ বাবে মোক আনন্দ নিদিয়ে।
Verse 26
तत: पाहि महाभाग पूर्वै: सह गतं तम: । यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि न: ॥ २६ ॥
সেয়ে, হে মহাভাগ! সন্তান নথকাৰ বাবে নৰকৰ অন্ধকাৰলৈ নামি যোৱা মোক আৰু মোৰ পূৰ্বপুৰুষসকলক ৰক্ষা কৰক। কৃপা কৰি এনেকুৱা ব্যৱস্থা কৰক যাতে প্ৰজাৰ দ্বাৰা আমি সেই দুৰতিক্ৰম তমস পাৰ হ’ব পাৰোঁ।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यर्थित: स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मण: सुत: । श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभु: ॥ २७ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—এইদৰে অনুৰোধ পোৱাত ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ, কৃপালু অঙ্গিৰা ঋষি মহাশক্তিমান হৈ ত্বষ্টাৰ উদ্দেশ্যে ত্বাষ্ট্ৰ-চৰু ৰান্ধাই যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি আহুতি অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 28
ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत । नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विज: ॥ २८ ॥
হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত! ৰজাৰ ৰাণীসকলৰ মাজত যি জ্যেষ্ঠা আৰু শ্ৰেষ্ঠা, কৃতদ্যুতি নামৰ সেই ৰাণীক দ্বিজ অঙ্গিৰা ঋষিয়ে যজ্ঞৰ উচ্ছিষ্ট প্ৰসাদ দিলে।
Verse 29
अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मज: । हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মপুত্ৰ অঙ্গিৰা ঋষিয়ে ৰজাক ক’লে—“হে ৰাজন! এতিয়া তোমাৰ এজন পুত্ৰ হ’ব; সি তোমাক হৰ্ষো দিব আৰু শোকো দিব।” এইদৰে কৈ ৰজাৰ উত্তৰ নোহোৱাকৈ ঋষি গুচি গ’ল।
Verse 30
सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥
যেনেকৈ অগ্নিৰ দ্বাৰা প্ৰাপ্ত শিৱবীৰ্য গ্ৰহণ কৰি কৃত্তিকা দেৱীয়ে স্কন্দক গৰ্ভত ধাৰণ কৰিছিল, তেনেকৈ অঙ্গিৰাৰ যজ্ঞৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদ ভক্ষণ কৰোঁতেই কৃতদ্যুতি দেৱী চিত্ৰকেতুৰ বীৰ্যৰে গৰ্ভৱতী হ’ল।
Verse 31
तस्या अनुदिनं गर्भ: शुक्लपक्ष इवोडुप: । ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥
হে নৃপ! শূৰসেনৰ অধিপতি চিত্ৰকেতুৰ তেজে তাইৰ গৰ্ভ দিনেদিনে ধীৰে ধীৰে বৃদ্ধি পালে, যেনে শুক্লপক্ষত চন্দ্ৰ বৃদ্ধি পায়।
Verse 32
अथ काल उपावृत्ते कुमार: समजायत । जनयन् शूरसेनानां शृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥
তাৰ পাছত সময় পূৰ্ণ হোৱাত ৰজাৰ ঘৰত এটি পুত্ৰ জন্মিল। এই সংবাদ শুনি শূৰসেন ৰাজ্যৰ সকলো প্ৰজা পৰমানন্দিত হ’ল।
Verse 33
हृष्टो राजा कुमारस्य स्नात: शुचिरलङ्कृत: । वाचयित्वाशिषो विप्रै: कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥
পুত্ৰ জন্মত ৰজা অতি হৃষ্ট হ’ল। স্নান কৰি শুচি হৈ অলংকাৰ পিন্ধি, তেওঁ বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা শিশুটিৰ বাবে আশীৰ্বচন পাঠ কৰাই জাতকৰ্ম সম্পন্ন কৰালে।
Verse 34
तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥
অনুষ্ঠানত অংশ লোৱা ব্ৰাহ্মণসকলক ৰজাই দানস্বৰূপে সোণ, ৰূপ, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, গাঁও, ঘোঁৰা, হাতী আৰু ধেনুৰ ছয় অৰ্বুদ—অৰ্থাৎ ষাঠি কোটি গাই—প্ৰদান কৰিলে।
Verse 35
ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामना: ॥ ३५ ॥
যেনেকৈ পর্জন্য মেঘে পৃথিৱীত সকলো দেহধাৰীৰ ওপৰত নিৰ্বিশেষে জল বৰ্ষায়, তেনেকৈ মহামনা ৰজা চিত্ৰকেতুৱে পুত্ৰৰ যশ, ঐশ্বৰ্য আৰু আয়ু বৃদ্ধি হ’বলৈ সকলোকে ইচ্ছিত বস্তু বৰ্ষাৰ দৰে দান কৰিলে।
Verse 36
कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितु: । यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥
ৰাজর্ষিয়ে বহু কষ্টে পুত্ৰ লাভ কৰাত পিতাৰ স্নেহ দিনেদিনে বাঢ়িল; যেনেকৈ দৰিদ্ৰ মানুহে কষ্টে পোৱা ধনৰ প্ৰতি প্ৰতিদিন অধিক আসক্ত হয়।
Verse 37
मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भव: । कृतद्युते: सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥
মাতৃৰ পুত্ৰৰ প্ৰতি মোহজাত স্নেহো অতিশয় বাঢ়িল। কৃতদ্যুতিৰ পুত্ৰক দেখি অন্য পত্নীসকল পুত্ৰকামনাৰ তীব্ৰ জ্বৰত যেন অস্থিৰ হৈ উঠিল।
Verse 38
चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति । न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥
ৰজা চিত্ৰকেতুৱে প্ৰতিদিন শিশুটিক সাৱধানে লালন-পালন কৰোঁতে কৰোঁতে সন্তানৱতী ৰাণী কৃতদ্যুতিৰ প্ৰতি তেওঁৰ অতিপ্ৰীতি বাঢ়িল; কিন্তু নিঃসন্তান অন্য পত্নীসকলৰ প্ৰতি তেনে স্নেহ জন্মিল নহ’ল।
Verse 39
ता: पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया । आनपत्येन दु:खेन राज्ञश्चानादरेण च ॥ ३९ ॥
অন্য ৰাণীসকল নিঃসন্তানতাৰ দুখ আৰু ৰজাৰ অনাদৰৰ বাবে অতিশয় কষ্ট পাইছিল। ঈৰ্ষ্যাত তেওঁলোকে নিজকে নিজে গৰিহণা কৰি বিলাপ কৰিছিল।
Verse 40
धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् । सुप्रजाभि: सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥
ধিক সেই পাপিনী অপুত্ৰা স্ত্ৰীক; স্বামীয়ে ঘৰত সন্মান নকৰে, আৰু পুত্ৰৱতী সতীনসকলে দাসীৰ দৰে তিৰস্কাৰ কৰে।
Verse 41
दासीनां को नु सन्ताप: स्वामिन: परिचर्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगा: ॥ ४१ ॥
দাসীয়েও স্বামীৰ সেৱা কৰি সন্মান পায়, সেয়ে সিহঁতৰ দুখৰ কাৰণ নাই। কিন্তু আমি দাসীৰো দাসী; সেয়ে আমি অতি দুর্ভাগিনী।
Verse 42
एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्या: पुत्रसम्पदा । राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—ৰাজাৰ অৱজ্ঞা সহি, কৃতদ্যুতীৰ পুত্ৰ-সম্পদ দেখি সতীনসকলৰ ঈৰ্ষ্যাৰ জ্বালা অতি প্ৰবল হ’ল।
Verse 43
विद्वेषनष्टमतय: स्त्रियो दारुणचेतस: । गरं ददु: कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥
বিদ্বেষে সিহঁতৰ বুদ্ধি নষ্ট হ’ল। কঠোৰচিত্ত হৈ, ৰজাৰ অৱজ্ঞা সহিব নোৱাৰি, শেষত সিহঁতে কুমাৰক বিষ দিলে।
Verse 44
कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥
সতীনসকলৰ সেই মহাপাপ নাজানি কৃতদ্যুতীয়ে ‘পুত্ৰ গভীৰ নিদ্ৰাত আছে’ বুলি ভাবি তাক চাই ঘৰত ফুৰি থাকিল; সি মৃত বুলি বুজি নাপালে।
Verse 45
शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी । पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥
শিশুটি বহুক্ষণ ধৰি শুই আছে বুলি ভাবি বুদ্ধিমতী ৰাণী কৃতদ্যুতি ধাত্ৰীক ক’লে— “সখী, মোৰ পুত্ৰক ইয়ালৈ আন।”
Verse 46
सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि ॥ ४६ ॥
দাসী শিশুটোৰ ওচৰলৈ গৈ দেখিলে তাৰ চকু ওপৰলৈ উল্টাই গৈছে। প্ৰাণ আৰু ইন্দ্ৰিয় থমকি গৈছে; সি বুজিলে শিশুটি মৰিছে। “মই নষ্ট হ’লোঁ!” বুলি কঁপি কঁপি মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 47
तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्या: कराभ्यामुर उच्चकैरपि । प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥
অতি ব্যাকুল হৈ দাসীয়ে দুহাতে বুক চাপৰি উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে। সেই কান্দোন শুনি ৰাণী তৎক্ষণাৎ পুত্ৰৰ ওচৰলৈ দৌৰি গৈ দেখিলে—শিশুটি হঠাতে মৃত।
Verse 48
पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥
অতিশয় শোকত, এলোমেলো চুলি আৰু অগোছাল বস্ত্ৰসহ ৰাণী মাটিত পৰি অচেতন হৈ পৰিল।
Verse 49
ततो नृपान्त: पुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् । आगत्य तुल्यव्यसना: सुदु:खिता- स्ताश्च व्यलीकं रुरुदु: कृतागस: ॥ ४९ ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! কান্দোনৰ শব্দ শুনি অন্তঃপুৰৰ সকলো লোক—পুৰুষ আৰু নাৰী—দৌৰি আহিল। একে দুখত ব্যথিত হৈ সিহঁতেও কান্দিবলৈ ধৰিলে। যিসকল ৰাণীয়ে বিষ দিছিল, সিহঁতেও নিজৰ অপৰাধ জানিও ভাও ধৰি কান্দিলে।
Verse 50
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
যেতিয়া ৰজা চিত্ৰকেতুৱে অজ্ঞাত কাৰণত তেওঁৰ পুত্ৰৰ মৃত্যুৰ কথা শুনিলে, তেওঁ প্ৰায় অন্ধ হৈ পৰিল। পুত্ৰৰ প্ৰতি থকা গভীৰ স্নেহৰ বাবে তেওঁৰ শোক জুইৰ দৰে জ্বলি উঠিল, আৰু মৃত সন্তানক চাবলৈ যাওঁতে তেওঁ বাৰে বাৰে পি পিছলি মাটিত পৰি গৈছিল।
Verse 51
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
মন্ত্ৰী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ ৰজাই ওচৰলৈ গৈ মৃত শিশুটিৰ ভৰিত অচেতন হৈ পৰিল; তেওঁৰ চুলি আৰু কাপোৰ সিঁচৰিত হৈ পৰিছিল। যেতিয়া ৰজাই দীঘলকৈ উশাহ লৈ চেতনা ঘূৰাই পালে, তেওঁৰ চকু দুটা চকুলোৰে ভৰি আছিল আৰু ডিঙি ৰুদ্ধ হোৱাৰ বাবে তেওঁ একো কথা ক’ব পৰা নাছিল।
Verse 52
पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥
যেতিয়া ৰাণীয়ে তেওঁৰ স্বামী ৰজা চিত্ৰকেতুক গভীৰ শোকত মগ্ন হোৱা আৰু পৰিয়ালৰ একমাত্ৰ সন্তান মৃত পুত্ৰক দেখিলে, তেতিয়া তেওঁ নানা ধৰণে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে। ইয়াৰ ফলত প্ৰাসাদৰ সকলো বাসিন্দা, মন্ত্ৰী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ হৃদয়ৰ বেদনা বৃদ্ধি পালে।
Verse 53
स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥
ৰাণীৰ মূৰত শোভা পোৱা ফুলৰ মালাডাল খহি পৰিল আৰু তেওঁৰ চুলি আউল-বাউল হৈ পৰিল। বৈ অহা চকুৰ পানীয়ে তেওঁৰ চকুৰ কাজল গলাই পেলালে আৰু কুঙ্কুমেৰে আবৃত তেওঁৰ বক্ষস্থল তিয়াই পেলালে। পুত্ৰৰ বিয়োগত বিলাপ কৰাৰ সময়ত তেওঁৰ উচ্চস্বৰৰ কান্দোন কুৰৰী চৰাইৰ সুমিষ্ট ধ্বনিৰ দৰে লাগিছিল।
Verse 54
अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥ ५४ ॥
হায় বিধাতা! আপুনি সৃষ্টিত নিশ্চিতভাৱে অনভিজ্ঞ, কিয়নো পিতৃ জীয়াই থকা অৱস্থাত আপুনি পুত্ৰৰ মৃত্যুৰ কাৰণ হৈছে, যিটো আপোনাৰ সৃষ্টিৰ নিয়মৰ বিপৰীত। যদি আপুনি এই নিয়মবোৰ খণ্ডন কৰিবলৈ দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ, তেন্তে আপুনি নিশ্চিতভাৱে জীৱৰ শত্ৰু আৰু কেতিয়াও দয়ালু নহয়।
Verse 55
न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनो: शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभि: । य: स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥
হে প্ৰভু! যদি কোৱা হয় যে পিতাই পুত্ৰৰ জীৱিত অৱস্থাত মৰিব লাগিব বা পুত্ৰই পিতাৰ জীৱিত অৱস্থাত জন্ম ল’ব লাগিব—এনে কোনো নিয়ম নাই, কিয়নো সকলোৱে নিজৰ কৰ্মফল অনুসাৰে জন্ম-মৃত্যু ভোগ কৰে—তেন্তে নিয়ন্তা ঈশ্বৰৰ প্ৰয়োজন কি? আৰু যদি কোৱা হয় যে প্ৰকৃতি নিজে কাৰ্য কৰিব নোৱাৰে সেয়ে নিয়ন্তা লাগে, তথাপি সন্তান-পালনৰ বাবে তুমি সৃষ্টি কৰা স্নেহবন্ধন কৰ্মৰ নামত ছিন্ন কৰিলে, কোনে স্নেহেৰে সন্তান পোহপাল দিব? সেয়ে তুমি অনভিজ্ঞ আৰু অবিবেচক যেন দেখা দিছা।
Verse 56
त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥
বৎস, মই দীন আৰু আশ্ৰয়হীনা, শোকে দগ্ধ; তুমি মোক ত্যাগ কৰা উচিত নহয়। তোমাৰ শোকতপ্ত পিতাক চোৱা। পুত্ৰ নাথাকিলে আমাক ঘোৰ অন্ধকাৰময় নৰকপথৰ দুখ ভোগ কৰিব লাগিব; সেই অন্ধকাৰ পাৰ হ’বলৈ একমাত্ৰ আশা তুমি। সেয়ে নিৰ্দয় যমৰ সৈতে আৰু দূৰলৈ নাযাবা।
Verse 57
उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या- स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् । सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर न: स्वकानाम् ॥ ५७ ॥
বৎস, উঠা! ৰাজপুত্ৰ, তোমাৰ সমবয়সী শিশুসকলে তোমাক খেলিবলৈ মাতিছে। তুমি বহু সময় শুই আছিলা আৰু ভোকত কাতৰ; উঠি মোৰ স্তনপান কৰা, আৰু আমাৰ আপোনজনৰ শোক হৰণ কৰা।
Verse 58
नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् । किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन न शृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥
পুত্ৰ, মই কিমান দুর্ভাগিনী যে এতিয়া তোমাৰ সেই সৰল হাঁহি আৰু আনন্দদৃষ্টিৰে উজ্জ্বল পদ্মমুখ আৰু নেদেখোঁ। তোমাৰ চকু চিৰদিনৰ বাবে বন্ধ। যেন কোনো নিৰ্দয়ে তোমাক এই লোকৰ পৰা অন্য লোকলৈ লৈ গ’ল; তাতৰ পৰা তুমি ঘূৰি নাহিবা। বৎস, মই এতিয়া তোমাৰ মধুৰ কণ্ঠস্বৰো নুশুনোঁ।
Verse 59
श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनै: । चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—মৃত পুত্ৰৰ বাবে এনেদৰে বিচিত্ৰ বিলাপে বিলাপ কৰি থকা ৰাণীৰ সৈতে, অতিশয় শোকতপ্ত ৰজা চিত্ৰকেতুৱে কণ্ঠ মুকলি কৰি ডাঙৰকৈ কান্দিলে।
Verse 60
तयोर्विलपतो: सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रता: । रुरुदु: स्म नरा नार्य: सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥
ৰাজা আৰু ৰাণী বিলাপ কৰোঁতে তেওঁলোকৰ সকলো অনুগামী নৰ-নাৰীও একেলগে কান্দিবলৈ ধৰিলে। সেই আকস্মিক দুৰ্ঘটনাত সমগ্ৰ নগৰ প্ৰায় অচেতন হৈ পৰিল।
Verse 61
एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारद: ॥ ६१ ॥
ৰাজা শোক-মোহত পৰি প্ৰায় সংজ্ঞাহীন হোৱা বুলি জানি মহর্ষি অঙ্গিৰা নাৰদ ঋষিৰ সৈতে তাত আহিল।
Frequently Asked Questions
Because sattva and tapas can purify behavior and grant clarity, yet one may still seek impersonal liberation or subtle enjoyment (mukti/siddhi). Parīkṣit’s point is that śuddha-bhakti is not merely ethical refinement; it is wholehearted surrender and loving service to the personal Lord. The Bhāgavatam uses this contrast to elevate bhakti as independent (svatantrā) and supremely auspicious, attained chiefly through the mercy of devotees and the Lord.
Citraketu is a king of Śūrasena whose intense desire for a son leads him through joy, tragedy, and eventual spiritual awakening. His narrative functions as the causal and theological background for later events connected to Vṛtrāsura, while also teaching that devotion can be cultivated through reversal of fortune, when sages redirect the heart from attachment to remembrance of Bhagavān.
It frames the episode as a deliberate karmic and pedagogical arrangement: the very object of attachment (the son) becomes the instrument of detachment (vairāgya). In Bhāgavata logic, such reversals are not meaningless cruelty but a means by which the Lord, through His sages, dismantles false shelter and prepares the devotee for higher realization.
The chapter shows that grief is proportionate to possessiveness: the King’s long frustration intensifies his later fixation, and favoritism fuels envy, culminating in tragedy. The lamentations also raise philosophical objections about providence and karma, which are poised to be answered by sage instruction. Thus the narrative demonstrates how material love (based on “mine”) binds the heart, whereas spiritual love ultimately depends on the Lord’s will and leads to liberation.