Adhyaya 13
Indra’s Brahma-hatyā, Flight from Sin, and Purification by Aśvamedha
বৃত্ৰাসুৰ বধৰ পিছত সমগ্ৰ জগত স্বস্তি পালে, কিন্তু ইন্দ্ৰ একাই উদ্বিগ্ন হৈ ৰ’ল। পৰীক্ষিতে কাৰণ সুধিলে শুকদেৱে ক’লে—ইন্দ্ৰৰ ভয় ব্ৰহ্মহত্যা; বৃত্ৰাসুৰক ব্ৰাহ্মণসদৃশ বুলি ধৰা হয়, সেয়ে তাক বধ কৰিলে গুৰুতৰ পাপফল হয়। ইন্দ্ৰে আগতে বিশ্বৰূপ-বধৰ পাপ নাৰী, পৃথিৱী, গছ-গছনি আৰু জলত বণ্টিত হোৱা কথা স্মৰণ কৰি, এইবাৰো তেনে শমন সম্ভৱ নে সন্দেহ কৰিলে। ঋষিসকলে আশ্বাস দিলে—অশ্বমেধ যজ্ঞে অন্তৰ্যামী নাৰায়ণক সন্তুষ্ট কৰিলে আৰু হৰিনামৰ শুদ্ধিকাৰক শক্তিৰে পাপ নাশ হয়। বৃত্ৰবধৰ পিছত পাপ মূৰ্ত হৈ ভয়ংকৰ চাণ্ডালিনী নাৰীৰূপে প্ৰকাশ পাই ইন্দ্ৰক খেদিবলৈ ধৰিলে। ইন্দ্ৰ পলাই মানস সৰোবৰৰ পদ্মনালৰ ভিতৰত হাজাৰ বছৰ লুকাই থাকিল; সেই সময়ত নহুষে অস্থায়ীভাৱে ৰাজত্ব কৰি অহংকাৰত পতিত হৈ শাপত সাপ হ’ল। লক্ষ্মীৰ সান্নিধ্য আৰু কঠোৰ বিষ্ণুভক্তিৰে ইন্দ্ৰৰ পাপ ধীৰে ধীৰে ক্ষয় হ’ল। ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক মাতি অশ্বমেধ সম্পন্ন কৰালে; সূৰ্যোদয়ে কুঁৱাশা আঁতৰোৱাৰ দৰে যজ্ঞে প্ৰতিক্ৰিয়া নাশ কৰি ইন্দ্ৰৰ পদ পুনঃস্থাপন কৰিলে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শ্ৰৱণে মঙ্গল, জয়, দীঘলীয়া আয়ু আৰু পাপমোচন লাভ হয়, ভক্তিৰে শুদ্ধিৰ পথ প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रिया: ॥ १ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰাজন! যেতিয়া বৃত্ৰাসুৰ নিহত হ’ল, তেতিয়া ইন্দ্ৰৰ বাহিৰে ত্ৰিভুবনৰ সকলো লোকপাল আৰু জীৱ তৎক্ষণাৎ সুখী আৰু সন্তাপমুক্ত হ’ল।
Verse 2
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगा: स्वयम् । प्रतिजग्मु: स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्तत: ॥ २ ॥
তাৰপাছত দেৱতা, মহৰ্ষি, পিতৃগণ, ভূতগণ, দৈত্য, দেৱতাসকলৰ অনুচৰ আৰু ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু ইন্দ্ৰ আদি সকলো নিজ নিজ লোকলৈ উভতি গ’ল। যোৱাৰ সময়ত কোনেও ইন্দ্ৰৰ সৈতে কথা পতা নাছিল।
Verse 3
श्रीराजोवाच इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने । येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दु:खं कुतोऽभवत् ॥ ३ ॥
শ্ৰীৰাজাই ক’লে—হে মুনি, ইন্দ্ৰৰ অশান্তিৰ কাৰণ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। বৃত্ৰাসুৰ বধত সকলো দেৱ সুখী হ’ল, তেন্তে ইন্দ্ৰৰ দুখ কিয় হ’ল?
Verse 4
श्रीशुक उवाच वृत्रविक्रमसंविग्ना: सर्वे देवा: सहर्षिभि: । तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद् भीतो बृहद्वधात् ॥ ४ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—বৃত্ৰাসুৰৰ অসাধাৰণ পৰাক্ৰমত দেৱতা আৰু ঋষিসকল সকলো উদ্বিগ্ন হ’ল। তেওঁলোকে ইন্দ্ৰক তাৰ বধ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে, কিন্তু ব্ৰাহ্মণ-বধৰ ভয়ত ইন্দ্ৰে মানি নল’লে।
Verse 5
इन्द्र उवाच स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् । विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम् ॥ ५ ॥
ইন্দ্ৰে ক’লে—বিশ্বৰূপক বধ কৰি মই মহাপাপ লাভ কৰিছিলোঁ; কিন্তু নাৰী, ভূমি, গছ আৰু জল কৃপা কৰি সেই পাপ ভাগ কৰি ল’লে। এতিয়া যদি মই বৃত্ৰাসুৰ—আৰু এজন ব্ৰাহ্মণ—ক বধ কৰোঁ, তেন্তে এই পাপৰ পৰা মই কেনেকৈ মুক্ত হ’ম?
Verse 6
श्रीशुक उवाच ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् । याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भै: ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—এই কথা শুনি ঋষিসকলে মহেন্দ্ৰক ক’লে, “তোমাৰ মঙ্গল হওক। ভয় নকৰিবা। আমি তোমাৰ বাবে অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিম; তাতে ব্ৰাহ্মণ-বধজনিত পাপৰ পৰা তুমি মুক্ত হ’বা।”
Verse 7
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् । इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥
ঋষিসকলে ক’লে—হে ইন্দ্ৰ, অশ্বমেধ যজ্ঞে পৰমাত্মা, পুরুষ, সৰ্বেশ্বৰ ভগৱান নাৰায়ণক সন্তুষ্ট কৰিলে, জগত্-বধৰ দৰে মহাপাপৰ পৰাও মুক্তি মেলে; তেন্তে বৃত্ৰাসুৰৰ দৰে দানৱ বধৰ কথা কিয় ক’ব লাগিব!
Verse 8
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
যিজন ব্যক্তিয়ে ব্ৰাহ্মণ, গৰু, পিতৃ, মাতৃ বা গুৰুক হত্যা কৰিছে, তেওঁ ভগৱান নাৰায়ণৰ পৱিত্ৰ নাম জপ কৰি লগে লগে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হ’ব পাৰে। চণ্ডালৰ দৰে আন পাপীসকলেও এইদৰে মুক্ত হ’ব পাৰে। আমি আপোনাৰ বাবে মহান অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিম। যদি আপুনি সেইদৰে ভগৱান নাৰায়ণক সন্তুষ্ট কৰে, তেন্তে আপুনি কিয় ভয় কৰিব?
Verse 9
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
যিজন ব্যক্তিয়ে ব্ৰাহ্মণ, গৰু, পিতৃ, মাতৃ বা গুৰুক হত্যা কৰিছে, তেওঁ ভগৱান নাৰায়ণৰ পৱিত্ৰ নাম জপ কৰি লগে লগে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হ’ব পাৰে। চণ্ডালৰ দৰে আন পাপীসকলেও এইদৰে মুক্ত হ’ব পাৰে। আমি আপোনাৰ বাবে মহান অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিম। যদি আপুনি সেইদৰে ভগৱান নাৰায়ণক সন্তুষ্ট কৰে, তেন্তে আপুনি কিয় ভয় কৰিব?
Verse 10
श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् । ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: ঋষিসকলৰ কথাত উৎসাহিত হৈ ইন্দ্ৰই তেওঁৰ শত্ৰু বৃৎৰাসুৰক হত্যা কৰিলে। যেতিয়া সি নিহত হ’ল, তেতিয়া ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপে ইন্দ্ৰক আশ্ৰয় ললে।
Verse 11
तयेन्द्र: स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् । ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणा: ॥ ११ ॥
দেৱতাসকলৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি ইন্দ্ৰই বৃৎৰাসুৰক হত্যা কৰিলে, কিন্তু এই পাপপূৰ্ণ হত্যাৰ বাবে তেওঁ কষ্ট পালে। যদিও আন দেৱতাসকল সুখী আছিল, কিন্তু ইন্দ্ৰই বৃৎৰাসুৰক হত্যা কৰি সুখ পোৱা নাছিল। ইন্দ্ৰৰ আন সদগুণসমূহ, যেনে সহনশীলতা আৰু ঐশ্বৰ্যই তেওঁৰ দুখত তেওঁক সহায় কৰিব পৰা নাছিল।
Verse 12
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
ইন্দ্ৰই দেখিলে যে মূৰ্তিমন্ত পাপে চণ্ডাল মহিলাৰ ৰূপ ধৰি তেওঁক খেদি আহিছে। তাইক বৰ বৃদ্ধা যেন লাগিছিল আৰু তাইৰ শৰীৰৰ সকলো অংগ কঁপি আছিল। যক্ষ্মা ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ বাবে তাইৰ শৰীৰ আৰু কাপোৰ তেজৰে আবৃত আছিল। মাছৰ দৰে অসহ্যকৰ দুৰ্গন্ধৰে গোটেই ৰাস্তাটো দূষিত কৰি তাই ইন্দ্ৰক মাতিলে, "ৰ’বা! ৰ’বা!"
Verse 13
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
ইন্দ্ৰই দেখিলে যে পাপৰূপী এজনী চণ্ডালিনীয়ে তেওঁক খেদি আহিছে। তাই বাৰ্ধক্যত কঁপি আছিল, তেজ লগা কাপোৰ পিন্ধিছিল আৰু 'ৰ'বা! ৰ'বা!' বুলি চিঞৰি আছিল।
Verse 14
नभो गतो दिश: सर्वा: सहस्राक्षो विशाम्पते । प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
হে ৰাজন, ইন্দ্ৰই প্ৰথমে আকাশলৈ পলাই গৈছিল, কিন্তু তাতো সেই নাৰীগৰাকীয়ে খেদি গৈছিল। অৱশেষত তেওঁ উত্তৰ-পূব দিশলৈ গৈ মানস সৰোবৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 15
स आवसत्पुष्करनालतन्तू- नलब्धभोगो यदिहाग्निदूत: । वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्त: सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम् ॥ १५ ॥
ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্তিৰ কথা চিন্তা কৰি, ইন্দ্ৰই এপাহ পদ্মৰ মৃণালত এহাজাৰ বছৰ ধৰি লুকাই আছিল। অগ্নি দেৱতা পানীত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে তেওঁ যজ্ঞৰ ভাগ পোৱা নাছিল।
Verse 16
तावत्त्रिणाकं नहुष: शशास विद्यातपोयोगबलानुभाव: । स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धि- र्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
ইন্দ্ৰ লুকাই থকা সময়ত, নহুষে তেওঁৰ তপস্যাৰ বলত স্বৰ্গ শাসন কৰিছিল। কিন্তু ক্ষমতাৰ দম্ভত অন্ধ হৈ তেওঁ ইন্দ্ৰৰ পত্নীক কামনা কৰিলে আৰু অভিশাপ পাই সাপ হৈ পৰিল।
Verse 17
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघ: । पापस्तु दिग्देवतया हतौजा- स्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
বিষ্ণুৰ পত্নী লক্ষ্মী দেৱীৰ সুৰক্ষা আৰু সত্যৰ ধ্যানৰ ফলত ইন্দ্ৰৰ পাপ নষ্ট হ'ল। ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক ঘূৰাই মাতিলে আৰু তেওঁ পুনৰ নিজৰ পদত অধিষ্ঠিত হ'ল।
Verse 18
तं च ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत । यथावद्दीक्षञ्चक्रु: पुरुषाराधनेन ह ॥ १८ ॥
হে ভাৰত! মহেন্দ্ৰ স্বৰ্গলোকত উপস্থিত হোৱাত ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহি পৰম পুৰুষক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ অশ্বমেধ যজ্ঞত তেওঁক যথাবিধি দীক্ষা দিলে।
Verse 19
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
তাৰপিছত ব্ৰহ্মবাদীসকলে মহেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা বিস্তৃত অশ্বমেধ যজ্ঞত সৰ্বদেৱময় আত্মাস্বৰূপ পৰম পুৰুষক পূজা কৰাত ইন্দ্ৰৰ সকলো পাপফল শান্ত হ’ল। হে নৃপ! ত্বাষ্ট্ৰবধৰ দৰে ভয়ংকৰ পাপো সেই যজ্ঞে ক্ষণতে শূন্য হ’ল, যেন সূৰ্যোদয়ত কুঁৱাশা লুপ্ত হয়।
Verse 20
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
তাৰপিছত ব্ৰহ্মবাদীসকলে মহেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা বিস্তৃত অশ্বমেধ যজ্ঞত সৰ্বদেৱময় আত্মাস্বৰূপ পৰম পুৰুষক পূজা কৰাত ইন্দ্ৰৰ সকলো পাপফল শান্ত হ’ল। হে নৃপ! ত্বাষ্ট্ৰবধৰ দৰে ভয়ংকৰ পাপো সেই যজ্ঞে ক্ষণতে শূন্য হ’ল, যেন সূৰ্যোদয়ত কুঁৱাশা লুপ্ত হয়।
Verse 21
स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रै: । इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराण- मिन्द्रो महानास विधूतपाप: ॥ २१ ॥
মৰীচি আদি মহর্ষিসকলে শাস্ত্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে বাজিমেধ (অশ্বমেধ) যজ্ঞ বিস্তাৰ কৰি অধিযজ্ঞ, পুৰাণ পুৰুষ—পৰমাত্মা ভগৱানক পূজা কৰিলে। তাতে ইন্দ্ৰ পাপমুক্ত হৈ পুনৰ নিজৰ মহৎ পদ লাভ কৰিলে আৰু সকলোৰে দ্বাৰা পুনৰ সন্মানিত হ’ল।
Verse 22
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
এই মহাখ্যান অশেষ পাপ ধুই পেলোৱা, তীৰ্থপদ ভগৱানৰ কীৰ্তন, ভক্তিৰ উৎকৰ্ষ, ইন্দ্ৰ আৰু বৃত্ৰাসুৰ আদি ভক্তজনৰ বৰ্ণনা, আৰু মহেন্দ্ৰৰ পাপমোচন তথা দেৱতাৰ বিজয় প্ৰকাশ কৰে। সেয়ে বুধসকলে ইয়াক সদায় পঢ়া উচিত; উৎসৱ-উৎসৱত শুনি পুনৰুক্তি কৰা উচিত। ই ধন্য, যশদায়ক, সকলো পাপমোচক, শত্রুজয়কাৰী, সৰ্বতোভাবে মঙ্গলময় আৰু আয়ুবর্ধক।
Verse 23
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
এই মহাখ্যানত ভগৱান নাৰায়ণৰ তীৰ্থপদ-সংকীৰ্তন, ভক্তিসেৱাৰ উৎকৰ্ষ, ইন্দ্ৰ আৰু বৃত্ৰাসুৰ আদি ভক্তজনৰ বৰ্ণনা, আৰু ইন্দ্ৰৰ পাপমোচন তথা অসুৰবিজয়ৰ কথা আছে। এই ঘটনা বুজিলে সকলো পাপফল ক্ষয় হয়; সেয়ে পণ্ডিতসকলে সদায় পঢ়ে আৰু পৰ্বদিনত শ্ৰৱণ-কীৰ্তন কৰে। এই কাহিনী ধন্য, যশদায়িনী, নিখিল পাপমোচিনী, শত্রুজয়কাৰী, সৰ্বমঙ্গলময় আৰু আয়ুবর্ধক।
Frequently Asked Questions
Indra’s grief arises from brahma-hatyā: Vṛtrāsura is treated as brāhmaṇa-like due to spiritual qualification, so the act of killing—though politically necessary for cosmic order—creates severe karmic reaction. The chapter emphasizes that worldly victory does not cancel moral causality; only purification through devotion to Nārāyaṇa (supported by yajña and the holy name) can dissolve the reaction.
The pursuing caṇḍāla woman is pāpa personified—an embodied depiction of karmic reaction that relentlessly follows the doer. The imagery teaches that sin is not merely social guilt but a subtle force that attaches to action until neutralized by proper atonement aligned with devotion, especially Viṣṇu worship and nāma-smaraṇa.
Indra’s reactions diminish through strict worship of Lord Viṣṇu and divine protection associated with Lakṣmī at Mānasa-sarovara, and are finally nullified when brāhmaṇas conduct the aśvamedha-yajña to please the Supreme Lord. The text also underscores that chanting Nārāyaṇa’s name is intrinsically purifying—even for the gravest sins—when approached with genuine devotion.
Nahuṣa temporarily receives the capacity to rule heaven while Indra hides. Overpowered by opulence and pride, he makes improper advances toward Indra’s wife and is cursed by a brāhmaṇa, resulting in his fall and transformation into a serpent—illustrating how adhikāra without humility leads to degradation.