Adhyaya 11
Vṛtrāsura Rebukes Indra; Heroic Combat and the Asura’s Pure Devotional Prayers
পূৰ্বৱৰ্তী প্ৰসঙ্গত ইন্দ্ৰ–বৃত্ৰাসুৰ সংঘাত তীব্ৰ হোৱাৰ পিছত (বিষ্ণুৰ অনুগ্ৰহে দধীচিৰ অস্থিৰে শক্তিমান বজ্ৰৰ পটভূমিসহ) যুদ্ধত মোড় আহে। দেৱতাসকলে কৌশলে সুযোগ লৈ দানৱসকলক পিঠিৰ পৰা আঘাত কৰে আৰু তেওঁলোকৰ শাৰী ছিন্নভিন্ন হয়। নিজৰ সেনাৰ কাপুৰুষতাত ব্যথিত বৃত্ৰাসুৰে পৃষ্ঠাঘাত যুদ্ধক অধৰ্ম বুলি নিন্দা কৰি দেৱতাসকলক মুখামুখি হৈ যুঁজিবলৈ আহ্বান জনায়। তাৰ গর্জনত ৰণভূমি স্তব্ধ হয়; সি ত্ৰিশূল লৈ আগবাঢ়ি দেৱসকলক পদদলিত কৰে। ইন্দ্ৰে নিক্ষেপ কৰা গদা ধৰি সেই গদাৰে ঐৰাৱতক আঘাত কৰি ইন্দ্ৰক হাতীৰ পৰা তললৈ পেলাই দিয়ে—যাক দুয়ো পক্ষই প্ৰশংসা কৰে। তথাপি ইন্দ্ৰ অসহায় হ’লে সি তাক হত্যা নকৰে; ক্ৰোধৰ মাজতো ক্ষত্ৰিয়ধৰ্মৰ আদৰ্শ দেখুৱায়। বিশ্বৰূপ ব্ৰাহ্মণ-ভ্ৰাতৃহত্যাৰ কথা স্মৰণ কৰাই ইন্দ্ৰৰ পাপ ধিক্কাৰ দিয়ে, আৰু শেষত দৃঢ়কৈ কয়—বিষ্ণুৰ ইচ্ছাতেই ইন্দ্ৰে তাক বধ কৰিব। অধ্যায়ৰ শিখৰত বৃত্ৰাসুৰৰ প্ৰসিদ্ধ ভক্তি-প্ৰাৰ্থনা: স্বৰ্গ, ৰাজত্ব, সিদ্ধি আৰু নিৰ্গুণ মুক্তিও ত্যাগ কৰি সি কেৱল ভগৱানৰ ভক্তসকলৰ নিত্য সেৱা বিচাৰে। এই ভক্তিময় পৰিণতি আগলৈ ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ-প্ৰহাৰ আৰু দৈৱবিধান বনাম ব্যক্তিগত দোষৰ ফল প্ৰকাশৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে ৰাজন! দানৱসেনাপতি বৃত্ৰাসুৰে নিজৰ সহায়কসকলক ধৰ্মৰ নীতি উপদেশ দিলে; কিন্তু যুদ্ধৰ পৰা পলাই যাবলৈ উদ্গ্ৰীৱ ভীত দানৱ-নায়কসকল ভয়ত বিভ্ৰান্ত হৈ তেওঁৰ কথা গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 2
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
হে ৰাজন! কালৰ অনুকূল সুযোগ লৈ দেৱতাসকলে পিছফালৰ পৰা আক্রমণ কৰি দানৱসেনাক ছিন্নভিন্ন কৰি পেলালে, যেন সিহঁতৰ কোনো নেতা নাই। নিজৰ সৈন্যসকলৰ কৰুণ অৱস্থা দেখি অসুৰশ্ৰেষ্ঠ বৃত্ৰাসুৰ—ইন্দ্ৰশত্ৰু—অতি ব্যথিত আৰু ক্ৰুদ্ধ হ’ল। তেওঁ বলপূৰ্বক সিহঁতক থামাই দেৱতাসকলক তিৰস্কাৰ কৰি ক্ৰোধে এই কথা ক’লে।
Verse 3
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
হে ৰাজন! কালৰ অনুকূল সুযোগ লৈ দেৱতাসকলে পিছফালৰ পৰা আক্রমণ কৰি দানৱসেনাক ছিন্নভিন্ন কৰি পেলালে, যেন সিহঁতৰ কোনো নেতা নাই। নিজৰ সৈন্যসকলৰ কৰুণ অৱস্থা দেখি অসুৰশ্ৰেষ্ঠ বৃত্ৰাসুৰ—ইন্দ্ৰশত্ৰু—অতি ব্যথিত আৰু ক্ৰুদ্ধ হ’ল। তেওঁ বলপূৰ্বক সিহঁতক থামাই দেৱতাসকলক তিৰস্কাৰ কৰি ক্ৰোধে এই কথা ক’লে।
Verse 4
किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥
হে দেৱগণ! এই দানৱ সৈন্যসকল ব্যৰ্থ জন্ম লোৱা; মাতৃদেহৰ পৰা মলৰ দৰে ওলাই আহিছে। ভয়ত দৌৰি পলাই যোৱা শত্রুক পিঠিৰ পৰা মাৰি কি লাভ? যি নিজকে বীৰ বুলি মানে, সি ভীত শত্রুক বধ নকৰে। এনে বধ ন গৌৰৱজনক, ন স্বৰ্গদায়ক।
Verse 5
यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥
হে তুচ্ছ দেৱগণ! যদি যুদ্ধত তোমালোকৰ বীৰত্বত সত্য শ্ৰদ্ধা থাকে, হৃদয়ত ধৈৰ্যৰ সাৰ থাকে আৰু ইন্দ্ৰিয়সুখৰ লোভ নাথাকে, তেন্তে এক মুহূৰ্ত মোৰ সন্মুখত থিয় হওক।
Verse 6
एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥
শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: ক্ৰুদ্ধ আৰু মহাপ্ৰাণ বীৰ বৃত্ৰাসুৰে নিজৰ স্থূল, দৃঢ় দেহেৰে দেৱগণক ভয় দেখালে। তাৰ ভয়ংকৰ গর্জনত লোকসমূহৰ জীৱ চেতনাহীন হ’ল।
Verse 7
तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥
বৃত্ৰাসুৰৰ সেই ভয়ংকৰ গর্জন শুনি সকলো দেৱগণ মূৰ্ছিত হৈ মাটিত পৰি গ’ল, যেন বজ্ৰাঘাতে হতা।
Verse 8
ममर्द पद्भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥
ভয়তে চকু মুদা ব্যাকুল দেৱসেনাক ৰণাঙ্গনত উন্মত্ত বৃত্ৰাসুৰে নিজৰ ভৰিৰে মচি পেলালে। ত্ৰিশূল উচলাই, নিজৰ ওজসেৰে পৃথিৱী কঁপাই, সি যেন বনত উন্মত্ত গজপতি ফোঁপোলা বাঁহ মাড়ি যায়।
Verse 9
विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित: स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥
বৃত্ৰাসুৰৰ সেই ভাৱ দেখি বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰ অতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল আৰু নিজৰ শত্রুৰ ওপৰত প্ৰতিহত কৰাটো অতি দুৰূহ এক মহাগদা নিক্ষেপ কৰিলে। কিন্তু উৰি অহা সেই গদাখন বৃত্ৰাসুৰে বাওঁ হাতে লীলাৰে ধৰি পেলালে।
Verse 10
स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥
হে ৰাজন, ইন্দ্ৰৰ শত্ৰু মহাবলী বৃত্ৰাসুৰে অত্যন্ত ক্ৰোধিত হৈ নিজৰ গদাৰে ইন্দ্ৰৰ বাহন ঐৰাৱতৰ মস্তকত ভীষণ আঘাত কৰিলে। যুদ্ধক্ষেত্ৰত সেই গদাঘাতৰ ফলত এক ভয়ংকৰ শব্দ হ'ল আৰু উভয় পক্ষৰ যোদ্ধাসকলে সেই বীৰত্বপূৰ্ণ কাৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 11
ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥
বজ্ৰৰ আঘাতত যেনেকৈ পৰ্বত কঁপি উঠে, তেনেকৈ বৃত্ৰাসুৰৰ গদাৰ আঘাতত ঐৰাৱত হাতী বিচলিত হৈ পৰিল। তাৰ মুখ ফাটি তেজ ওলাবলৈ ধৰিলে। অত্যন্ত যন্ত্ৰণাত কাতৰ হৈ সি ইন্দ্ৰসহ সাত ধনু (চৈধ্য গজ) পিছুৱাই গ'ল আৰু পৰি গ'ল।
Verse 12
न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥
যেতিয়া মহাত্মা বৃত্ৰাসুৰে দেখিলে যে ইন্দ্ৰৰ বাহন ক্লান্ত আৰু আহত হৈছে আৰু ইন্দ্ৰ বিষণ্ণ হৈ পৰিছে, তেতিয়া তেওঁ ধৰ্ম পালন কৰি পুনৰ গদা প্ৰহাৰ নকৰিলে। এই সুযোগ লৈ ইন্দ্ৰই নিজৰ অমৃতবৰ্ষী হাতেৰে হাতীটোক স্পৰ্শ কৰিলে, যাৰ ফলত তাৰ যন্ত্ৰণা আৰু আঘাত ভাল হৈ গ'ল। তেতিয়া তেওঁলোক দুয়ো তাত থিয় হ'ল।
Verse 13
स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥
হে ৰাজন, যেতিয়া মহাবীৰ বৃত্ৰাসুৰে নিজৰ ভাতৃৰ হত্যাকাৰী শত্ৰু ইন্দ্ৰক হাতত বজ্ৰ লৈ যুদ্ধৰ বাবে সাজু হৈ থকা দেখিলে, তেতিয়া তেওঁ ইন্দ্ৰৰ সেই নিষ্ঠুৰ কৰ্মক স্মৰণ কৰিলে। ইন্দ্ৰৰ পাপপূৰ্ণ কাৰ্যৰ কথা চিন্তা কৰি তেওঁ শোক আৰু মোহত আচ্ছন্ন হ'ল আৰু বিদ্ৰূপৰ হাঁহি মাৰি ক'লে।
Verse 14
श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नदृषद्धृदाचिरात् ॥ १४ ॥
শ্ৰী বৃত্ৰাসুৰে ক'লে: যি ব্ৰাহ্মণ হত্যাকাৰী, যি গুৰু হত্যাকাৰী—আৰু প্ৰকৃততে, যি মোৰ ভাইক হত্যা কৰিছে—তেওঁ এতিয়া সৌভাগ্যবশতঃ মোৰ শত্ৰু হিচাপে মোৰ সন্মুখত থিয় হৈ আছে। হে নৰাধম, আজি মই মোৰ ত্ৰিশূল দি তোমাৰ শিলৰ দৰে হৃদয় বিদীৰ্ণ কৰি মোৰ ভাইৰ ঋণৰ পৰা মুক্ত হ'ম।
Verse 15
यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥
কেৱল স্বৰ্গৰ সুখৰ বাবে, তুমি মোৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ, আত্মজ্ঞানী, নিষ্পাপ ব্ৰাহ্মণ আৰু তোমাৰ গুৰুক হত্যা কৰিলা। পশুৰ দৰে তুমি নিৰ্দয়ভাৱে তেওঁৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলা।
Verse 16
श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥
হে ইন্দ্ৰ, তুমি লজ্জা, দয়া, কীৰ্তি আৰু সৌভাগ্যৰ পৰা বঞ্চিত। তোমাৰ কৰ্মৰ বাবে ৰাক্ষসসকলেও তোমাক নিন্দা কৰে। এতিয়া মই মোৰ ত্ৰিশূলেৰে তোমাৰ শৰীৰ বিদীৰ্ণ কৰিম, আৰু শগুণে তোমাক ভক্ষণ কৰিব।
Verse 17
अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥
তুমি স্বভাৱতে নিষ্ঠুৰ। যদি আন দেৱতাসকলেও অজ্ঞতাৰ বাবে তোমাক অনুসৰণ কৰি মোক আক্ৰমণ কৰে, তেন্তে মই মোৰ তীক্ষ্ণ ত্ৰিশূলেৰে তেওঁলোকৰ শিৰচ্ছেদ কৰিম আৰু ভৈৰৱ তথা ভূতগণক বলি দিম।
Verse 18
अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥
কিন্তু হে বীৰ ইন্দ্ৰ! যদি তুমি তোমাৰ বজ্ৰেৰে মোৰ শিৰচ্ছেদ কৰা, তেন্তে মই কৰ্ম-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ নাৰদ মুনিৰ দৰে মহাপুৰুষৰ চৰণ-ধূলি লাভ কৰিম।
Verse 19
सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥
হে দেৱৰাজ! মই তোমাৰ শত্ৰু তোমাৰ সন্মুখত থিয় হৈ আছোঁ, তথাপি তুমি মোৰ ওপৰত তোমাৰ অমোঘ বজ্ৰ কিয় প্ৰয়োগ কৰা নাই? সন্দেহ নকৰিবা, কৃপণৰ ওচৰত যাচনাৰ দৰে তোমাৰ গদা বিফল হ'ল, কিন্তু বজ্ৰ বিফল নহ'ব।
Verse 20
नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥
হে শক্ৰ! মোক বধ কৰিবলৈ তুমি যি বজ্ৰ ধাৰণ কৰিছা, সেয়া শ্ৰীহৰি বিষ্ণুৰ তেজ আৰু দধীচিৰ তপোবলেৰে দীপ্ত হৈছে। বিষ্ণুৰ আদেশে নিয়ন্ত্ৰিত হৈ তুমি সেই বজ্ৰেই শত্রুক বধ কৰা; হৰি তোমাৰ পক্ষত থাকিলেহে তোমাৰ বিজয়, ঐশ্বৰ্য আৰু সদ্গুণ নিশ্চিত।
Verse 21
अहं समाधाय मनो यथाह न: सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥
তোমাৰ বজ্ৰৰ প্ৰবল বেগে মোৰ জড় বন্ধন ছিন্ন হ’ব; মই এই দেহ আৰু কামনাময় এই লোক ত্যাগ কৰিম। শ্ৰীসঙ্কর্ষণৰ চৰণাৰবিন্দত মন স্থিৰ কৰি, তেওঁ যিদৰে কৈছে, মই নাৰদ মুনিৰ দৰে মহর্ষিসকলৰ গতি লাভ কৰিম।
Verse 22
पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां या: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्द्वेष उद्वेग आधि- र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥
যিসকল লোকে একান্তচিত্তে পৰম পুৰুষৰ চৰণকমলত শৰণ লৈ সদায় সেই চৰণকমল স্মৰণ কৰে, প্ৰভুৱে তেওঁলোকক নিজৰ বুলি মানি সেৱক হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। কিন্তু স্বৰ্গ, পৃথিৱী আৰু পাতালৰ দীপ্ত ঐশ্বৰ্য তেওঁলোকক প্ৰভু দান নকৰে; কিয়নো এই ভোগ-ঐশ্বৰ্যৰ পৰা দ্বেষ, উদ্বেগ, মানসিক ব্যথা, অহংকাৰ, কলহ, বিপদ আৰু অতিশয় পৰিশ্ৰম বৃদ্ধি পায়, আৰু হেৰালে মহাদুঃখ হয়।
Verse 23
त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्- पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥
হে শক্ৰ! আমাৰ স্বামী ভগৱানে নিজৰ ভক্তসকলক ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই ত্ৰিবৰ্গৰ বাবে ব্যৰ্থ পৰিশ্ৰম কৰাত বাধা দিয়ে। ইয়াৰ পৰা ভগৱৎ-প্ৰসাদ কিমান দয়ালু সেয়া অনুমান কৰিব পাৰি। এই কৃপা কেৱল নিষ্কাম, অকিঞ্চন ভক্তৰেই লাভ্য; ভৌতিক লাভ কামনা কৰাসকলৰ নহয়।
Verse 24
अहं हरे तव पादैकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥
হে হৰি! যিসকলে কেৱল তোমাৰ চৰণকমলত আশ্ৰয় লয়, সেই নিত্য দাসসকলৰো দাসানুদাস মই পুনৰ হব পাৰিমনে? হে প্ৰাণনাথ! মোক পুনৰ তেওঁলোকৰ সেৱক কৰা, যাতে মোৰ মন সদায় তোমাৰ দিৱ্য গুণ স্মৰণ কৰে, মোৰ বাক্য সেই গুণগান কৰে, আৰু মোৰ দেহ প্ৰেমেৰে তোমাৰ সেৱাত নিয়োজিত থাকে।
Verse 25
न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे ॥ २५ ॥
হে প্ৰভু! মই স্বৰ্গলোক, ব্ৰহ্মলোক, সৰ্বভৌম ৰাজ্য বা পাতালাধিপত্য নাচাওঁ। যোগসিদ্ধি বা মোক্ষো নাচাওঁ—যদি আপোনাৰ পদপদ্ম ত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়।
Verse 26
अजातपक्षा इव मातरं खगा: स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥
হে পদ্মনয়ন প্ৰভু! যেন ডানা নুফুটোৱা পাখিৰ ছানাই মাতৃৰ উভতি অহা অপেক্ষা কৰে, যেন ক্ষুধাৰ্ত বাছুৰে দুধপানৰ সময়লৈ ব্যাকুল হয়, আৰু যেন বিরহিণী পত্নীয়ে দূৰত থকা প্ৰিয়ক কামনা কৰে—তেনেকৈ মোৰ মন আপোনাক দৰ্শন কৰি প্ৰত্যক্ষ সেৱা কৰিবলৈ সদায় তৃষ্ণাতুৰ।
Verse 27
ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥
হে নাথ! মোৰ কৰ্মফলৰ বাবে মই সংসাৰচক্ৰত ভ্ৰমি ফুৰিছোঁ। সেয়ে মই আপোনাৰ পবিত্ৰ আৰু প্ৰবুদ্ধ ভক্তসকলৰ সঙ্গত মিত্ৰতা বিচাৰোঁ। আপোনাৰ বাহ্য মায়াই মোৰ চিত্ত দেহ, পত্নী, সন্তান আৰু গৃহত আসক্ত কৰিছে; কিন্তু সেই আসক্তি আৰু নাথাকক—মোৰ মন-চেতনা সকলো কেৱল আপোনাতেই নিবদ্ধ হওক।
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames warfare under dharma-yuddha: a true hero confronts a prepared opponent, not a fleeing or terrified one. His rebuke exposes that victory gained through fear and opportunism lacks kīrti (glory) and does not elevate one spiritually. The Bhāgavata uses this to contrast external “success” with inner dharma and to spotlight Vṛtrāsura’s unexpected nobility despite being labeled an asura.
The chapter distinguishes temperament and role from ultimate consciousness. Vṛtrāsura’s outward ferocity belongs to the battlefield narrative, but his inner orientation is exclusive dependence on Bhagavān: he accepts death as Viṣṇu’s arrangement, rejects svarga and power, and prays for dāsyam—service to the Lord’s servants. In Bhāgavata theology, bhakti is measured by śaraṇāgati and remembrance, not by social designation (deva/asura) or external intensity.
It demonstrates adherence to righteous conduct even toward an enemy. Seeing Indra disadvantaged, Vṛtrāsura refrains from a second strike, aligning with the principle that a warrior should not exploit helplessness. This restraint heightens the chapter’s moral tension: Indra’s eventual victory will not be due to Indra’s superior virtue but to the thunderbolt empowered by Viṣṇu and Dadhīci—emphasizing divine providence over mere martial dominance.
He asks not for heaven, dominion, mystic powers, or even liberation devoid of devotion. His prayer is for perpetual association with and service to the Lord’s devotees (the “servant of Your servants”), so that mind, speech, and body remain engaged in glorification and loving service. The imagery of dependent calves, fledgling birds, and a longing spouse conveys single-pointed yearning for direct service (sevā) rather than reward.
Saṅkarṣaṇa is a plenary expansion of the Supreme Lord associated with sustaining and spiritual strength, also linked with Balarāma in Vaiṣṇava theology. Vṛtrāsura’s fixation on Saṅkarṣaṇa’s lotus feet signals that his ‘death’ is contemplated as yogic transition—mind anchored in Bhagavān at the final moment—thereby aligning the battle narrative with the canto’s liberation-through-bhakti emphasis.