Adhyaya 10
Dadhīci’s Supreme Charity and the Opening of Indra’s War with Vṛtrāsura
হৰিয়ে ইন্দ্ৰক উপদেশ দি অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত দেৱতাসকলে দিৱ্য পৰিকল্পনা অনুসৰি বজ্ৰ নিৰ্মাণৰ বাবে দধীচি ঋষিৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁৰ দেহ যাচনা কৰে। দধীচিয়ে প্ৰথমে ৰসিকতাৰে দেহাসক্তি আৰু মৃত্যুৰ বেদনাৰ কথা উত্থাপন কৰি দয়া, দান আৰু দেহৰ অনিত্যতা বিষয়ে ধৰ্ম-শিক্ষাৰ সংলাপ চলায়। শেষত তেওঁ স্থিৰ কৰে যে ক্ষণভঙ্গুৰ দেহ উচ্চ ধৰ্মকাৰ্য আৰু চিৰকীৰ্তিৰ বাবে উৎসৰ্গযোগ্য; সমাধিত প্ৰৱেশ কৰি পঞ্চভৌতিক দেহ ত্যাগ কৰে। বিশ্বকৰ্মাই তেওঁৰ অস্থিৰ পৰা বজ্ৰ গঢ়ে; দধীচিৰ তপস্যা আৰু ভগৱানৰ অনুমোদনে বলৱান ইন্দ্ৰ ঐৰাৱতত আৰোহণ কৰি দেৱ-ঋষিসকলৰ স্তৱৰ মাজেৰে বৃত্ৰাসুৰৰ সন্মুখীন হ’বলৈ যাত্ৰা কৰে। নর্মদা তীৰত যুদ্ধক্ষেত্ৰ দানৱৰ প্ৰচণ্ড আক্রমণে উথলি উঠিলেও শ্ৰীকৃষ্ণৰ ৰক্ষাত দেৱতাসকল অক্ষত থাকে; তাতে অসুৰসকল আতংকিত হৈ পলাই যায়। বৃত্ৰাসুৰে তেওঁলোকক থামাই কয়—মৃত্যু অনিবার্য; ‘গৌৰৱময় মৃত্যু’ যোগসমাধি, বিশেষকৈ ভক্তিযোগে, অথবা যুদ্ধত নিৰ্ভীক নেতৃত্বে লাভ হয়—পৰৱৰ্তী ভক্তিময় উপদেশৰ ভূমি প্ৰস্তুত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এইদৰে ইন্দ্ৰক উপদেশ দি, বিশ্বৰ কাৰণ বিশ্বভাবন ভগৱান হৰি, চাই থকা দেৱতাসকলৰ সন্মুখতে তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 2
तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
হে ভাৰত (পৰীক্ষিত), প্ৰভুৰ নিৰ্দেশ অনুসাৰে দেৱতাসকলে আথৰ্বণৰ পুত্ৰ মহান ঋষি দধীচিৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁ অতি উদাৰ; দেহদান বিচাৰিলে তেওঁ তৎক্ষণাৎ কিছুটা সন্মতি দিলে। কিন্তু ধৰ্মোপদেশ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰি, হাঁহিমুখে যেন পৰিহাসকৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 3
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥
হে উচ্চ দেৱগণ! তোমালোকে নাজানো নেকি যে দেহধাৰী জীৱৰ মৃত্যুকালত অসহ্য যন্ত্ৰণা চেতনাক হৰণ কৰে?
Verse 4
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
এই জগতত জীয়াই থাকিবলৈ ইচ্ছা কৰা জীৱসকলৰ বাবে নিজৰ দেহেই সৰ্বাধিক প্ৰিয়। তাক ৰক্ষা কৰিবলৈ সিহঁতে সকলো ত্যাগ কৰে; তেন্তে বিষ্ণুৱে খুজিলেও দেহ কোনে দিব?
Verse 5
श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
দেৱগণে ক’লে: হে ব্রাহ্মণ! আপোনাৰ দৰে মহাত্মা, যাঁৰ কৰ্ম পুণ্যকীৰ্তিত গীত আৰু যাঁৰ হৃদয় সৰ্বজীৱৰ প্ৰতি কৰুণাময়—তেওঁলোকৰ বাবে কোন বস্তু ত্যাগ কৰা দুৰ্লভ?
Verse 6
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥
নিশ্চয় স্বাৰ্থপৰ লোকে আনৰ সংকট নাজানে, সেয়ে সিহঁতে যাচনা কৰে। যাচকে দাতাৰ কষ্ট জানিলে নাযাচে; আৰু দাতাই যাচকৰ দুখ জানিলে ‘নাই’ নকয়।
Verse 7
श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
মহাঋষি দধীচিয়ে ক’লে: ধৰ্মতত্ত্ব তোমালোকৰ পৰা শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিয়েই মই আগতে তোমালোকৰ অনুৰোধত দেহ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিলোঁ। এতিয়া এই দেহ মোৰ অতি প্ৰিয় হ’লেও, তোমালোকৰ মঙ্গলৰ বাবে মই ইয়াক ত্যাগ কৰোঁ; কিয়নো ই আজিৰে বা কাইলৈয়ে ছুটি যাবই।
Verse 8
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
হে দেৱগণ, যি অনিত্য দেহেৰে ধৰ্ম বা চিৰযশৰ বাবে ত্যাগ নকৰে আৰু জীৱৰ দুখত দয়া নধৰে, সি স্থাৱৰেও দয়নীয় বুলি গণে।
Verse 9
एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
এইয়েই অব্যয় ধৰ্ম, পুণ্যশ্লোক মহাজনে যাক উপাসনা কৰে—যি আনৰ দুখ দেখি শোক কৰে আৰু আনৰ সুখ দেখি হৰ্ষিত হয়।
Verse 10
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥
হায়, কি দীনতা কি কষ্ট! পৰকীয়া আৰু ক্ষণভঙ্গুৰ বস্তুত আসক্ত হৈ যদি মৰ্ত্যই নিজৰ দেহ, ধন আৰু আত্মীয়ক পৰোপকাৰত নলগায়, তেন্তে সেয়াই দুখৰ কাৰণ হয়।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এনেদৰে স্থিৰ সংকল্প কৰি অথৰ্বাৰ পুত্ৰ দধীচিয়ে দেৱতাসকলৰ সেৱাৰ বাবে নিজৰ দেহ দান কৰিলে। তেওঁ আত্মাক পৰম ভগৱানৰ পদপদ্মত সমৰ্পণ কৰি পঞ্চভৌতিক স্থূল দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 12
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
দধীচিয়ে ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ, মন আৰু বুদ্ধি সংযম কৰি তত্ত্বদৰ্শী হৈ সকলো বন্ধন ছিন্ন কৰিলে। পৰম যোগত স্থিত থাকি দেহ কেতিয়া পৃথক হ’ল সেয়া তেওঁ বুজিলেই নাপালে।
Verse 13
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
তেতিয়া ইন্দ্ৰই বিশ্বকৰ্মাই দধীচিৰ অস্থিৰ পৰা নিৰ্মিত বজ্ৰ দৃঢ়ভাৱে উঠালে। দধীচি মুনিৰ শক্তিত পূৰ্ণ আৰু ভগৱানৰ তেজে দীপ্ত হ’ল।
Verse 14
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
সকলো দেৱগণেৰে আৱৃত হৈ তেওঁ বাহন ঐৰাৱত গজেন্দ্ৰৰ পিঠিত অতি শোভিত হ’ল। মুনিগণে স্তৱ কৰাত যেন ত্ৰিলোক আনন্দিত হ’ল।
Verse 15
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
হে ৰাজা পৰীক্ষিত! যেনেকৈ ক্ৰুদ্ধ ৰুদ্ৰে আগতে অন্তক (যমৰাজ)ক বধ কৰিবলৈ ধাৱিত হৈছিল, তেনেকৈ ইন্দ্ৰও মহাবলেৰে অসুৰসেনানায়কৰে ঘেৰাও কৰা শত্রু বৃত্রাসুৰৰ ওপৰত আক্রমণ কৰিলে।
Verse 16
तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
তাৰপিছত সত্যযুগৰ অন্তত আৰু ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিত নর্মদা তীৰত দেৱতা আৰু অসুৰৰ মাজত অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ হ’ল।
Verse 17
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
হে ৰাজন! বৃত্রাসুৰৰ নেতৃত্বত অসুৰসকল যেতিয়া ৰণভূমিত আহিল, তেতিয়া তেওঁলোকে বজ্ৰধাৰী শক্ৰক দেখিলে—ৰুদ্ৰ, বসু, আদিত্য, অশ্বিনী-কুমাৰ, পিতৃ, অগ্নি, মৰুত, ঋভু, সাধ্য আৰু বিশ্বদেৱেৰে আৱৃত, নিজৰ শ্ৰীয়ে দীপ্ত। সেই জ্যোতি অসুৰসকলৰ বাবে অসহ্য হ’ল।
Verse 18
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
হে ৰাজন, বৃত্ৰাসুৰৰ নেতৃত্বত অসুৰসকল যেতিয়া ৰণক্ষেত্ৰলৈ আহিল, তেতিয়া তেওঁলোকে বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰক দেখিলে—ৰুদ্ৰ, বসু, আদিত্য, অশ্বিনীকুমাৰ, পিতৃগণ, অগ্নি, মৰুত, ঋভু, সাধ্য আৰু বিশ্বদেৱে তেওঁক ঘেৰি আছিল। নিজ শ্ৰীৰে দীপ্ত ইন্দ্ৰৰ তেজ দানৱসকলৰ বাবে অসহ্য হ’ল।
Verse 19
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
নমুচি, শম্বৰ, অনৰ্বা, দ্বিমূৰ্ধা, ঋষভ, হযগ্ৰীৱ, শঙ্কুশিৰা, বিপ্ৰচিত্তি, অয়োমুখ, পুলোমা, বৃষপৰ্বা, প্ৰহেতি, হেতি আৰু উৎকল আদি অসংখ্য দৈত্য-দানৱ, যক্ষ আৰু ৰাক্ষস—সুমালী-মালীক আগত ৰাখি—সোণালী অলংকাৰ পিন্ধি, মৃত্যুকো দুঃসাধ্য ইন্দ্ৰসেনাৰ অগ্ৰভাগক প্ৰতিহত কৰিলে। সিংহনাদ কৰি নিৰ্ভয় আৰু দম্ভেৰে, গদা, পৰিঘ, বাণ, প্ৰাস, মুদ্গৰ আৰু তোমৰ আদি অস্ত্ৰে দেৱতাসকলক কষ্ট দিলে।
Verse 20
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
নমুচি, শম্বৰ, অনৰ্বা, দ্বিমূৰ্ধা, ঋষভ, হযগ্ৰীৱ, শঙ্কুশিৰা, বিপ্ৰচিত্তি, অয়োমুখ, পুলোমা, বৃষপৰ্বা, প্ৰহেতি, হেতি আৰু উৎকল আদি অসংখ্য দৈত্য-দানৱ, যক্ষ আৰু ৰাক্ষস—সুমালী-মালীক আগত ৰাখি—সোণালী অলংকাৰ পিন্ধি, মৃত্যুকো দুঃসাধ্য ইন্দ্ৰসেনাৰ অগ্ৰভাগক প্ৰতিহত কৰিলে। সিংহনাদ কৰি নিৰ্ভয় আৰু দম্ভেৰে, গদা, পৰিঘ, বাণ, প্ৰাস, মুদ্গৰ আৰু তোমৰ আদি অস্ত্ৰে দেৱতাসকলক কষ্ট দিলে।
Verse 21
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
নমুচি, শম্বৰ, অনৰ্বা, দ্বিমূৰ্ধা, ঋষভ, হযগ্ৰীৱ, শঙ্কুশিৰা, বিপ্ৰচিত্তি, অয়োমুখ, পুলোমা, বৃষপৰ্বা, প্ৰহেতি, হেতি আৰু উৎকল আদি অসংখ্য দৈত্য-দানৱ, যক্ষ আৰু ৰাক্ষস—সুমালী-মালীক আগত ৰাখি—সোণালী অলংকাৰ পিন্ধি, মৃত্যুকো দুঃসাধ্য ইন্দ্ৰসেনাৰ অগ্ৰভাগক প্ৰতিহত কৰিলে। সিংহনাদ কৰি নিৰ্ভয় আৰু দম্ভেৰে, গদা, পৰিঘ, বাণ, প্ৰাস, মুদ্গৰ আৰু তোমৰ আদি অস্ত্ৰে দেৱতাসকলক কষ্ট দিলে।
Verse 22
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
নমুচি, শম্বৰ, অনৰ্বা, দ্বিমূৰ্ধা, ঋষভ, হযগ্ৰীৱ, শঙ্কুশিৰা, বিপ্ৰচিত্তি, অয়োমুখ, পুলোমা, বৃষপৰ্বা, প্ৰহেতি, হেতি আৰু উৎকল আদি অসংখ্য দৈত্য-দানৱ, যক্ষ আৰু ৰাক্ষস—সুমালী-মালীক আগত ৰাখি—সোণালী অলংকাৰ পিন্ধি, মৃত্যুকো দুঃসাধ্য ইন্দ্ৰসেনাৰ অগ্ৰভাগক প্ৰতিহত কৰিলে। সিংহনাদ কৰি নিৰ্ভয় আৰু দম্ভেৰে, গদা, পৰিঘ, বাণ, প্ৰাস, মুদ্গৰ আৰু তোমৰ আদি অস্ত্ৰে দেৱতাসকলক কষ্ট দিলে।
Verse 23
शूलै: परश्वधै: खड्गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
শূল, ত্ৰিশূল, পৰশু, খড়্গ আৰু শতঘ্নী-ভুশুণ্ডি আদি অস্ত্ৰশস্ত্ৰ লৈ দানৱসকলে সকলো দিশৰ পৰা আক্ৰমণ কৰি দেৱসেনাৰ মুখ্যসকলক ছিন্নভিন্ন কৰিলে।
Verse 24
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥
চাৰিওফালে শৰজালৰে আচ্ছন্ন হোৱাত দেৱসকল দেখা নাযায়; যেন ঘন মেঘে ঢকা আকাশত তৰা দেখা নাযায়।
Verse 25
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥
দেৱসৈন্যক বধ কৰিবলৈ নিক্ষিপ্ত শস্ত্ৰাস্ত্ৰৰ বৰ্ষা তেওঁলোকলৈ নাপাহিল; কাৰণ দেৱসকলে ক্ষিপ্ৰ হাতে আকাশপথতেই সেয়া হাজাৰ টুকুৰা কৰি কাটি পেলালে।
Verse 26
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
যেতিয়া তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰশস্ত্ৰ আৰু মন্ত্রবল ক্ষীণ হ’ল, তেতিয়া দানৱসকলে পৰ্বতশৃংগ, গছ আৰু শিল দেৱসেনাৰ ওপৰত বৰ্ষণ কৰিলে; কিন্তু দেৱসকলে আগৰ দৰে আকাশতেই সেয়া ভাঙি নিষ্ফল কৰিলে।
Verse 27
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
বৃত্ৰাসুৰৰ অধীন দানৱসকলে দেখিলে যে ইন্দ্ৰৰ সৈন্যসকল শস্ত্ৰাস্ত্ৰৰ ঝড়ে, গছ-শিল আৰু নানা পৰ্বতশৃংগতেও একেবাৰে আঘাত নাপাই কুশল আছে; এই দেখি দানৱসকল অতিশয় ভীত হ’ল।
Verse 28
सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥
যেনেকৈ কৃষ্ণানুকূল মহাত্মাসকলৰ ওপৰত ক্ষুদ্ৰ লোকে ৰূক্ষ বাক্যৰে ক্ৰোধময় মিছা অভিযোগ কৰে, তথাপি সেই মহাপুৰুষসকল বিচলিত নহয়; তেনেকৈ কৃষ্ণৰ আশ্ৰয়ত থকা দেবগণৰ বিৰুদ্ধে দানৱসকলৰ সকলো চেষ্টা নিষ্ফল হ’ল।
Verse 29
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥
হৰি-কৃষ্ণৰ ভক্ত নোহোৱা সেই অসুৰসকলে নিজৰ চেষ্টা ব্যৰ্থ দেখি যুদ্ধৰ দৰ্প হেৰুৱালে। যুদ্ধৰ আৰম্ভণিতেই নিজৰ নেতাক ত্যাগ কৰি, শত্রুৱে তেওঁলোকৰ শক্তিৰ সাৰ কেঢ়ি লোৱাত, তেওঁলোকে পলাই যাবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 30
वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥
তীব্ৰ ভয়ত সেনা ভাঙি পৰি, মহাবীৰ বুলি জনা অসুৰসকলেও ৰণভূমিৰ পৰা পলাই যোৱা দেখি, মহামনা বীৰ বৃত্ৰাসুৰ হাঁহি উঠি এইদৰে ক’লে।
Verse 31
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
কাল আৰু পৰিস্থিতি অনুসৰি, বীৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বৃত্ৰাসুৰে চিন্তাশীল লোকৰ মনত ভাল লগা মনোহৰ বাক্য ক’লে—“হে বিপ্ৰচিত্তি! হে নমুচি! হে পুলোমা! হে ময়, অনৰ্বা আৰু শম্বৰ! মোৰ কথা শুনা; পলাই নাযাবা।”
Verse 32
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
যি জন্মিছে তাৰ মৃত্যু সকলো দিশে নিশ্চিত; মৃত্যুৰ পৰা বাঁচিবলৈ ইয়াত কোনো উপায় স্থিৰ কৰা নাই। সেয়ে মৃত্যু অনিবার্য হ’লে, যদি যোগ্য মৃত্যুৰ দ্বাৰা উচ্চ লোকপ্ৰাপ্তি আৰু ইয়াত যশ-খ্যাতি লাভ হয়, তেন্তে কোনে এনে গৌৰৱময় মৃত্যুক ন গ্ৰহণ কৰিব?
Verse 33
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥
ইয়াত দুটা প্ৰশংসিত মৃত্যু কোৱা হৈছে, দুয়োটাই অতি দুৰ্লভ। এটা—ভক্তিযোগত স্থিত হৈ মন আৰু প্ৰাণশক্তি সংযত কৰি ভগৱানত তন্ময় হৈ দেহত্যাগ; আনটো—সেনাৰ অগ্ৰণী হৈ ৰণক্ষেত্ৰত পিঠি নেদেখুৱাই বীৰশয্যা লাভ। শাস্ত্ৰে এই দুয়ো মৃত্যুক গৌৰৱময় বুলি কয়।
Frequently Asked Questions
Dadhīci frames the body as impermanent and ultimately consumable by beasts, valuable only when engaged in dharma and service. Recognizing that death is near “today or tomorrow,” he chooses compassion and higher purpose—transforming bodily loss into akṣaya-kīrti (imperishable fame) and service to the Lord’s cosmic order.
Viśvakarmā manufactures the vajra from Dadhīci’s bones, which are empowered by his austerity and sanctioned by Bhagavān. It is presented as the divinely arranged instrument capable of countering Vṛtrāsura’s otherwise formidable power, showing that victory depends on grace and sacrifice, not merely military strength.
The demigod forces are described as being favorably situated under Kṛṣṇa’s protection, rendering demonic weapon-showers ineffective. The lesson is theological: when aligned with Bhagavān’s will (īśa-anugraha), even overwhelming opposition becomes futile, while pride and adharmic aggression collapse from within.
He names (1) death in absorption through mystic yoga—especially bhakti-yoga—where mind and prāṇa are fixed on the Supreme, and (2) death on the battlefield without turning one’s back while leading others. They are rare because both require mastery over fear: one through inner conquest of the mind, the other through unwavering duty and courage.