Adhyaya 8
Bharata Mahārāja’s Attachment to a Deer and His Fall from Yoga
বনত বৈৰাগ্য লৈ নিয়মমতে ভগৱদ্-উপাসনা কৰি থকা ভৰত মহাৰাজ গণ্ডকী তীৰত প্ৰাতঃস্নানৰ পিছত মন্ত্ৰজপ কৰিছিল। তেতিয়া সিংহৰ গর্জনত ভয় পোৱা গৰ্ভিণী হৰিণী জাঁপ দিওঁতে গৰ্ভপাত হৈ মৰি যায়, আৰু পোৱালি নদীত ভাঁহি যায়। কৰুণাৰে ভৰতয়ে তাক উদ্ধাৰ কৰি লালন-পালন কৰিলে; কিন্তু লালন ক্ৰমে আসক্তি হৈ উঠিল—খুৱাই, ৰক্ষা কৰি, আদৰ কৰি, কোলাত লৈ, সদায় খবৰ ল’বলৈ ধৰিলে; ফলত নিয়ম আৰু ভগৱানৰ পূজা অৱহেলিত হ’ল। এদিন হৰিণ নোহোৱা হ’লে ভৰতৰ মন অস্থিৰ হৈ বিলাপ কৰিলে; পদচিহ্নক মহিমা দিলে আৰু চন্দ্ৰতো অৰ্থ কল্পনা কৰিলে—আসক্তিয়ে বুদ্ধিক বিকৃত কৰে। শুকদেৱ ক’লে, এই পতন কৰ্মবশত; আগৰ বৈৰাগ্য থাকিলেও ভুল সঙ্গৰ দ্বাৰা সুপ্ত সংস্কাৰ জাগি উঠিল। মৃত্যুকালত চিত্ত হৰিণত স্থিৰ হোৱাত তেওঁ হৰিণদেহ লাভ কৰিলে, কিন্তু পূৰ্ব ভক্তিৰ প্ৰভাৱত স্মৃতি থাকিল। অনুতপ্ত ভৰত কুসঙ্গ ত্যাগ কৰি শালগ্ৰাম অঞ্চললৈ উভতি আহি মৃত্যুৰ অপেক্ষা কৰে—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত তেওঁৰ শুদ্ধি আৰু পুনৰ মানৱ সাধনাৰ ধাৰা আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! এদিনা মহাৰাজ ভৰত প্ৰভাতৰ নিত্যকৰ্ম—শৌচ, মূত্ৰত্যাগ আৰু স্নান—সমাপ্ত কৰি মহানদী (গণ্ডকী)ৰ তীৰত কিছু সময় বহি, প্ৰণৱ ‘ওঁ’ৰে আৰম্ভ হোৱা ব্ৰহ্মাক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥
হে ৰাজন! সেই সময় ভৰত মহাৰাজ নদীৰ তীৰত বহি থাকোঁতেই, তৃষ্ণাত কাতৰ এটা হৰিণী একাই পানী খোৱাৰ বাবে জলাশয়ৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 3
तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥
সেই হৰিণী তৃপ্তিৰে পানী পি আছিল, তেতিয়াই ওচৰতে সিংহৰ অতি উচ্চ গর্জন উঠিল। সেই শব্দে সকলো প্ৰাণীক ভয়ভীত কৰিলে, আৰু হৰিণীয়েও শুনিলে।
Verse 4
तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवदृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥
সেই গর্জন শুনি মৃগবধূটি স্বভাৱতে বধ-ভয়ত ব্যাকুল হৈ চমকি চাৰিওফালে চাবলৈ ধৰিলে। সিংহভয়ে তাৰ হৃদয় অস্থিৰ হ’ল, দৃষ্টি ইফালে-সিফালে কঁপিল; তৃষ্ণা নুমিটিলেও ভয়ে সিহঁতে হঠাৎ নদী পাৰ হৈ লাফ দিলে।
Verse 5
तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥
ভয়তে লাফ দিয়া সেই গৰ্ভৱতী হৰিণীৰ তীব্ৰ আতংকত গৰ্ভটো সৰি গৈ যোনিৰ পৰা ওলাই নদীৰ সোঁতত পৰিল।
Verse 6
तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥
গৰ্ভপাতৰ ভয় আৰু কষ্টত কাতৰ, নিজৰ দলৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হোৱা কৃষ্ণসাৰ হৰিণী নদী পাৰ হৈ অতি ব্যাকুল হ’ল। সি এটা গুহাত পৰি তৎক্ষণাৎ মৰি গ’ল।
Verse 7
तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥
নদীৰ পাৰত বহি থকা ৰাজর্ষি ভৰতই সেই সৰু হৰিণপোৱালিটোক দেখিলে, যি দীনভাৱে সোঁতত ভাহি গৈ আছিল। তাক মাতৃহীন বুলি বুজি তেওঁৰ হৃদয়ত কৰুণা জাগিল। সঁচা বন্ধু যেন তেওঁ তাক ঢৌৰ পৰা তুলি আশ্ৰমলৈ লৈ গ’ল।
Verse 8
तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥
ধীৰে ধীৰে মহাৰাজ ভৰত সেই হৰিণ-পোৱালিটোৰ প্ৰতি অতি স্নেহশীল হ’ল। ঘাঁহ দি পোহ-পাল দিছিল, বাঘ আদি জন্তুৰ আক্ৰমণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল, খুজলি উঠিলে মৰমেৰে সহলাই দিছিল আৰু প্ৰেমেৰে চুম্বন কৰি সুখ দিছিল। এই আসক্তিত তেওঁ যম-নিয়ম আৰু ভগৱদ্আৰাধনা পাহৰি গ’ল; কিছুমান দিনতে সাধনাৰ স্মৃতিও লোপ পালে।
Verse 9
अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥
হায়! এই দীন হৰিণ-পোৱালিটো কালবলে—যি ভগৱানৰেই বিধান—নিজ দল, বন্ধু আৰু আত্মীয়ৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ মোৰ শৰণ লৈছে। ই মোকেই মা-বাপ, ভাই আৰু স্বজন বুলি ভাবে; মোৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস ৰাখি আন কাকো নাজানে। সেয়ে ঈৰ্ষা নকৰাকৈ মই ইয়াৰ পোহ-পাল, ৰক্ষা, সন্তুষ্টি আৰু লালন নিশ্চয় কৰিব লাগিব; শৰণাগতক অৱহেলা কৰাটো মহাদোষ।
Verse 10
नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥
নিশ্চয়েই আৰ্য সাধুসকল শান্তস্বভাবৰ আৰু দুখীয়া জীৱৰ প্ৰতি কৰুণাশীল। এনে শৰণাগতক ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁলোকে নিজৰ অতি গুৰুত্বপূর্ণ স্বাৰ্থও উপেক্ষা কৰে।
Verse 11
इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥
এইদৰে হৰিণ-পোৱালিটোৰ প্ৰতি আসক্ত হৈ মহাৰাজ ভৰত তাৰ সৈতে একেলগে বহিছিল, শুইছিল, ফুৰিছিল, স্নান কৰিছিল আৰু খাইছিলো। ফলত তেওঁৰ হৃদয় সেই মৃগশিশুৰ প্ৰতি স্নেহে বান্ধ খাই গ’ল।
Verse 12
कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥
মহাৰাজ ভৰত কুশঘাঁহ, ফুল, সমিধ, পাতা, ফল, মূল আৰু পানী আনিবলৈ বনলৈ সোমাওঁতে কুকুৰ, শিয়াল, বাঘ আদি হিংস্ৰ জন্তুৱে হৰিণ-পোৱালিটোক মাৰি পেলাব নেকি বুলি ভয় কৰিছিল। সেয়ে বনলৈ যোৱাৰ সময়ত তেওঁ সদায় পোৱালিটোক লগত লৈ গৈছিল।
Verse 13
पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥
পথে পথে সেই হৰিণ-পোৱালিৰ শিশুসুলভ আচৰণ দেখি মহাৰাজ ভৰত মুগ্ধ হৈ বাৰে বাৰে তাৰ প্ৰতি আসক্ত হ’তেন। গভীৰ স্নেহে ভৰা হৃদয়ে কৰুণাবশত তাক কাঁধত তুলি বহন কৰিছিল। কেতিয়াবা কোলাত, কেতিয়াবা শুই থাকোঁতে বুকুত ৰাখি আদৰ কৰি তেওঁ পৰম আনন্দ লাভ কৰিছিল।
Verse 14
क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥
মহাৰাজ ভৰত যেতিয়া প্ৰভুৰ পূজা বা কোনো বৈদিক ক্ৰিয়াত ব্যস্ত থাকতেন, তেতিয়াও মাজে মাজে কাম অসম্পূৰ্ণ ৰাখি উঠি উঠি হৰিণ-পোৱালিটো ক’ত আছে চাবলৈ যেতেন। তাক নিশ্চিন্তে থকা দেখি তেওঁৰ মন স্বাভাৱিকভাৱে তৃপ্ত হ’ত আৰু তেওঁ আশীৰ্বাদ দিত—“বৎস, সকলো দিশে তোমাৰ মঙ্গল হওক।”
Verse 15
अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥
কেতিয়াবা ভৰত মহাৰাজে হৰিণ-পোৱালিটো দেখা নাপালে তেওঁৰ মন অতি উদ্বিগ্ন হৈ উঠত। তেওঁ যেন সেই কৃপণৰ দৰে, যিয়ে ধন পাই পুনৰ হেৰুৱাই দুখত ভাঙি পৰে। হৰিণকুণকৰ বিরহে হৃদয় দহি উঠত; কৰুণা আৰু তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তেওঁ শোক কৰি, মোহগ্ৰস্ত হৈ এইদৰে ক’বলৈ ধৰিছিল।
Verse 16
अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥
“হায়! সেই দীন হৰিণ-পোৱালি—যাৰ মাক মৰি গৈছে। আৰু হায়, মই কিমান অনাৰ্য! মোৰ মন যেন ছলনা আৰু নিষ্ঠুৰতাৰে ভৰা ধূৰ্ত শিকাৰীৰ দৰে; মোৰ কোনো সুকৃত নাই। তথাপি সেই নিৰ্দোষে মোৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখিলে। সজ্জনৰ দৰে মোৰ দোষ নেগণি, নিজৰ বিশ্বাসৰ জোৰে সি পুনৰ ঘূৰি আহিব নে?”
Verse 17
अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥
“হায়! এই আশ্ৰম-উদ্যানত মই কি পুনৰ তাক কুশলে দেখা পাম—ভগৱানৰ ৰক্ষাত, বাঘ আদি জন্তুৰ ভয় নকৰাকৈ, কোমল ঘাঁহ চৰি ফুৰা?”
Verse 18
अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥
মই নাজানো; সেই হৰিণটোক হয়তো নেকুৰা বা কুকুৰে, দলত ফুৰা বনৰীয়া গাহৰিয়ে, বা একেলগে ফুৰা বাঘে খাই পেলাইছে।
Verse 19
निम्लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥
হায়! সমগ্ৰ জগতৰ কল্যাণ-উদয়ৰ কাৰণ, বেদস্বরূপ ভগবান সূৰ্য এতিয়া অস্ত গৈছে; তথাপি মাকৰ মৃত্যুৰ পিছত মোৰ ওপৰত ভৰসা কৰা সেই মৃগী এতিয়াও উভতি নাহিল।
Verse 20
अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥
ৰাজকুমাৰৰ দৰে সেই হৰিণটো উভতি আহি মোক সুখ দিবনে? কেতিয়া সি পুনৰ নিজৰ মনোহৰ খেল-ধেমালি আৰু ৰমণীয় ভঙ্গীৰে আনন্দ দি মোৰ আহত হৃদয় শান্ত কৰিব? নিশ্চয় মোৰ পুণ্য কম; নহ’লে সি এতিয়ালৈ আহি প’লেহেঁতেন।
Verse 21
क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥
হায়! খেলতে খেলতে সেই সৰু হৰিণটোৱে মোক মিছা সমাধিত চকু মুদি থকা দেখি, প্ৰেমজনিত ৰোষত চমকি চমকি ওচৰলৈ আহি, পানীৰ টোপালৰ দৰে কোমল শিঙৰ আগৰে ভয়ভয়কৈ মোক স্পৰ্শ কৰিছিল।
Verse 22
आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥
যেতিয়া মই যজ্ঞৰ সামগ্ৰী কুশাৰ ওপৰত ৰাখোঁ, খেলতে খেলতে সেই হৰিণে দাঁতেৰে কুশা ছুঁই তাক অপবিত্ৰ কৰিছিল। মই ঠেলি ধমক দিলে সি তৎক্ষণাৎ ভয় খাই, ঋষিপুত্ৰৰ দৰে ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰি, নিশ্চল হৈ বহি পৰি খেল বন্ধ কৰিছিল।
Verse 23
किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥
এইদৰে উন্মত্তৰ দৰে কথা কৈ মহাৰাজ ভৰত উঠি বাহিৰলৈ গ’ল। মাটিত হৰিণৰ পদচিহ্ন দেখি প্ৰেমেৰে প্ৰশংসা কৰি ক’লে—“হে দুর্ভাগ্য ভৰত! মোৰ তপস্যা তুচ্ছ; এই পৃথিৱীয়ে মহাতপ কৰিছে বুলিয়েই এই শুভ, কোমল আৰু সুন্দৰ কৃষ্ণসাৰ-শাবকৰ সৰু খুৰৰ শাৰী ইয়াত অঙ্কিত। এই পদচিহ্নেই হৰিণ-বিচ্ছেদে দ্ৰব্যহীন দীন মোক বনত তাৰ পথ আৰু মোৰ হেৰোৱা ‘ধন’ ঘূৰাই পোৱাৰ দিশ দেখুৱায়। এই চিহ্নৰ দ্বাৰা এই ভূমি স্বৰ্গ বা মুক্তি কামনা কৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে দেবযজ্ঞ কৰিবলৈও যোগ্য হ’ল।”
Verse 24
अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥
দীনজনৱৎসল উডুপতি—চন্দ্ৰ—সিংহভয়ত মাতৃহীন আৰু আশ্ৰমচ্যুত মোৰ মৃগশিশুটিক জানি কৰুণাৰে নিজৰ ওচৰত আশ্ৰয় দি ৰক্ষা কৰিছে নেকি?
Verse 25
किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥
নাইবা, পুত্ৰবিয়োগ-জ্বৰ ৰূপ দাবানলৰ শিখাই দগ্ধ কৰা মোৰ হৃদয়-কমল দেখি, মোৰ ওচৰলৈ অহা সেই মৃগীৰ পুত্ৰৰ কাৰণে, চন্দ্ৰই নিজৰ শীতল কিৰণ—যেন মুখজল-অমৃত—মোৰ ওপৰত ছটিয়াই, জ্বৰত কাতৰ বন্ধুৰ ওপৰত বন্ধু পানী ছটিয়াৰ দৰে মোক শান্ত কৰিছে নেকি?
Verse 26
एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে মৃগশিশুৰ ৰূপে প্ৰকাশ পোৱা অনিয়ন্ত্ৰিত বাসনাই ভৰতৰ হৃদয় ব্যাকুল কৰিলে। পুৰ্বকৰ্মৰ ফলত তেওঁ যোগসাধনা, তপস্যা আৰু ভগৱদাৰাধনাৰ লক্ষণৰ পৰা পতিত হ’ল। পুৰ্বকৰ্ম নাথাকিলে, নৈঃশ্ৰেয়সৰ পথত বাধা বুলি জানি পুত্ৰ-পৰিয়ালৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰা জনে অন্য জাতিৰ এটা হৰিণশাৱকত কেনেকৈ আসক্ত হ’লহেঁতেন? কৰ্মবশে তেওঁ মৃগশাৱকৰ পোষণ-পালন, তুষ্টি আৰু লালনত ইমান নিমগ্ন হ’ল যে আত্মহিতক গণ্যই নকৰিলে। তেতিয়া ইঁদুৰে খোঁদা গহ্বৰত সোমোৱা বিষধৰ সাপৰ দৰে, অতিক্ৰম-অসাধ্য ভয়ংকৰ বেগেৰে কাল তেওঁৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’ল।
Verse 27
तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥
মৃত্যুৰ সময়তো ৰজাই দেখিলে যে হৰিণটো তেওঁৰ কাষতে বহি, নিজৰ পুত্ৰৰ দৰে তেওঁৰ মৃত্যুত শোক কৰি আছে। ৰজাৰ মন হৰিণতেই নিবিষ্ট আছিল; সেয়ে—কৃষ্ণচেতনা-বিহীন লোকৰ দৰে—তেওঁ এই লোক, সেই হৰিণ আৰু নিজৰ দেহ ত্যাগ কৰি মৃত্যুৰ পিছত হৰিণৰ দেহ লাভ কৰিলে। তথাপি এটা বিশেষ লাভ আছিল—মানৱদেহ হেৰালেও হৰিণদেহ পোৱাৰ পাছতো তেওঁ পূৰ্বজন্মৰ ঘটনাবোৰ নাভুলিলে।
Verse 28
तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥
হৰিণদেহত থাকিলেও ভৰত মহাৰাজে পূৰ্বজন্মৰ দৃঢ় ভগৱদ্ভক্তিৰ প্ৰভাৱত এই দেহপ্ৰাপ্তিৰ কাৰণ বুজিলে। পূৰ্ব-বৰ্তমান জীৱন স্মৰি তেওঁ সদায় অনুতাপে এইদৰে ক’লে।
Verse 29
अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥
হায়, কিমান কষ্ট! মই আত্মজ্ঞানীসকলৰ পথৰ পৰা পতিত হলোঁ। সকলো সংগ ত্যাগ কৰি পুণ্য একান্ত অৰণ্যত আশ্ৰয় লৈ, শম-দমসহ বাসুদেৱৰ শ্ৰৱণ, মনন, কীৰ্তন, আৰাধনা আৰু স্মৰণে মন সদায় লীন কৰিছিলোঁ। তথাপি মোৰ মূৰ্খতাত মন পুনৰ হৰিণ-পোৱালিৰ প্ৰতি আসক্ত হল; সেয়ে হৰিণদেহ পাই ভক্তিচৰ্যাৰ পৰা বহু দূৰলৈ পৰিলোঁ।
Verse 30
इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥
এইদৰে অন্তৰ্নিহিত নিৰ্বেদে পূৰ্ণ হৈ আৰু সকলো বিষয়ৰ পৰা বৈৰাগী হৈ, তেওঁ কালাঞ্জৰ পৰ্বতত নিজৰ হৰিণী-মাতাক এৰি দিলে। তাৰ পিছত তেওঁ পুনৰ ভগৱৎক্ষেত্ৰ শালগ্ৰাম আৰু পুলস্ত্য-পুলহ আশ্ৰমলৈ উভতি গ’ল।
Verse 31
तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥
সেই আশ্ৰমত থাকি তেওঁ সময়ৰ অপেক্ষা কৰিলে আৰু কুসঙ্গৰ পৰা অতি সাৱধান ৰ’ল। অতীত কাহিনী কাকো নক’লে, তেওঁ শুকান পাতা-তৃণেই আহাৰ কৰিছিল; তেওঁ একলা নাছিল, কাৰণ পৰমাত্মা আছিল সহচৰ। হৰিণত্বৰ অন্তকেই গণনা কৰি, তীৰ্থত স্নান কৰি শেষত তেওঁ হৰিণদেহ ত্যাগ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The lion’s roar functions as a catalyst of kāla (time), precipitating an event that draws Bharata’s compassion into a new object of attachment. The miscarriage and death create an apparently “innocent” scenario where dhayā (mercy) is natural; yet the narrative demonstrates that even virtuous impulses can become binding when they replace exclusive remembrance of Vāsudeva.
Śukadeva explains the fall as the resurfacing of past karma and saṁskāras that redirected Bharata’s attention from Bhagavān to the deer. The practical mechanism is gradual: protective care becomes emotional dependence, which then displaces regulated worship and constant smaraṇa—showing that the mind’s object, not the external status of āśrama, determines steadiness.
Because his consciousness at death was absorbed in the deer, he attained a deer body—illustrating the Bhāgavata principle that anta-kāla-smṛti shapes the next embodiment. The advantage was that, by the strength of prior devotional service, he retained memory and discernment, enabling repentance, detachment, and deliberate avoidance of bad association in his deer life.
No. The chapter affirms that compassion for the surrendered is noble, even for renunciants. The caution is about misplacement and excess: compassion must be harmonized with sādhana so that service to a dependent being does not become a substitute object of love that eclipses worship and remembrance of the Supreme Personality of Godhead.
Pulastya and Pulaha are great ṛṣis associated with sacred hermitage lineages. Bharata’s movement to that āśrama region (near Śālagrāma) signals a return to sanctified association and disciplined living—an intentional strategy to counteract saṅga-driven fall-down by re-rooting consciousness in holy place (tīrtha) and the presence of the Paramātmā.