Adhyaya 7
Bharata Mahārāja’s Ideal Kingship and His Transition from Yajña to Exclusive Bhakti at Pulahāśrama
শুকদেৱ মুনিয়ে বংশকথা আগবঢ়াই ভৰত মহাৰাজক আদৰ্শ ভক্ত-ৰাজা হিচাপে বৰ্ণনা কৰে। পিতাৰ আদেশত তেওঁ ৰাজ্য গ্ৰহণ কৰি প্ৰজাক বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মত স্থিৰ ৰাখি পালন কৰে। পঞ্চজনীক বিবাহ কৰি পাঁচ পুত্ৰ লাভ কৰে আৰু তেওঁৰ শাসনত অজনাভ-বৰ্ষ ‘ভাৰতবৰ্ষ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ভৰত অগ্নিহোত্ৰ, দৰ্শ-পূৰ্ণমাস, চাতুৰ্মাস্য, পশুযজ্ঞ আৰু সোমযজ্ঞ আদি মহাযজ্ঞ সম্পন্ন কৰে; কিন্তু পৰিপক্ব তত্ত্বদৃষ্টিত দেবতালৈ দিয়া আহুতি সকলোকে বাসুদেৱৰ অঙ্গসমূহলৈ অৰ্পণ বুলি মানে, সেয়ে কাম-লোভ-আসক্তিৰ পৰা মুক্ত থাকে। চিত্তশুদ্ধিৰে ভক্তি তীব্ৰ হয় আৰু তেওঁ কৃষ্ণক ভগৱান বুলি উপলব্ধি কৰে—যোগীৰ বাবে পৰমাত্মা, জ্ঞানীৰ বাবে ব্ৰহ্ম, আৰু ভক্তৰ বাবে শাস্ত্ৰোক্ত ব্যক্তিগত বাসুদেৱ। ঐশ্বৰ্যকাল শেষ হ’লে তেওঁ ধন পুত্ৰসকলক বণ্টন কৰি বৈৰাগ্য ধৰি গণ্ডকী নদীৰ তীৰৰ পুলহাশ্ৰমলৈ যায়; শালগ্ৰাম-শিলাৰে আৰু বনজ উপহাৰে নাৰায়ণক আৰাধনা কৰে। প্ৰেমাৱেশত কেতিয়াবা বিধি-নিয়ম গৌণ হয় আৰু সূৰ্যোদয় স্তোত্ৰ গাই নাৰায়ণক স্তুতি কৰি পৰৱৰ্তী ঘটনাৰ ভূমিকা ৰচে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपर: पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—হে ৰাজন! ভৰত মহাৰাজ মহাভাগৱত আছিল। তেওঁৰ পিতাই পৃথিৱীৰ পৰিপালনৰ বাবে তেওঁক সিংহাসনত স্থাপন কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত লোৱাত, পিতাৰ আদেশ অনুসৰি ভৰতে শাসন আৰম্ভ কৰিলে। সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডল শাসন কৰোঁতে, পিতাৰ নিৰ্দেশ মানি তেওঁ বিশ্বৰূপৰ কন্যা পঞ্চজনীক বিবাহ কৰিলে।
Verse 2
तस्यामु ह वा आत्मजान् कार्त्स्न्येनानुरूपानात्मन: पञ्च जनयामास भूतादिरिव भूतसूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति ॥ २ ॥
যেনেকৈ অহংকাৰ সূক্ষ্ম বিষয়সমূহ সৃষ্টি কৰে, তেনেকৈ মহাৰাজ ভৰত তেওঁৰ পত্নী পঞ্চজনীৰ গৰ্ভত নিজৰ অনুৰূপ পাঁচ পুত্ৰ জন্ম দিলে—সুমতি, ৰাষ্ট্ৰভৃত, সুদৰ্শন, আৱৰণ আৰু ধূম্ৰকেতু।
Verse 3
अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३ ॥
এই বৰ্ষ আগতে ‘অজনাভ-বৰ্ষ’ নামে জনাজাত আছিল; কিন্তু মহাৰাজ ভৰতৰ ৰাজত্ব আৰম্ভ হোৱাৰ পৰা ইয়াক ‘ভাৰত-বৰ্ষ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
स बहुविन्महीपति: पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमाना: प्रजा: स्वधर्ममनुवर्तमान: पर्यपालयत् ॥ ४ ॥
মহাৰাজ ভৰত আছিল এই পৃথিৱীৰ অতি বিদ্বান আৰু অভিজ্ঞ ৰজা। তেওঁ নিজ কৰ্তব্যত স্থিৰ থাকি প্ৰজাসকলক তেওঁলোকৰ স্বধৰ্মত নিয়োজিত ৰাখিছিল আৰু পিতা-পিতামহৰ দৰে গভীৰ স্নেহে তেওঁলোকক পালন কৰিছিল।
Verse 5
ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचै: श्रद्धयाऽऽहृताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं चातुर्होत्रविधिना ॥ ५ ॥
মহাৰাজ ভৰত গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে ভগৱানক যজ্ঞ-ক্রতুৰূপ বুলি ভাবি নানা যজ্ঞ সম্পাদন কৰিলে—অগ্নিহোত্র, দর্শ, পূৰ্ণমাস, চাতুৰ্মাস্য, পশু-যজ্ঞ আৰু সোম-যজ্ঞ। কেতিয়াবা সম্পূৰ্ণ, কেতিয়াবা আংশিক হ’লেও, সকলোতে চাতুৰ্হোত্র বিধি কঠোৰভাৱে মানা হৈছিল। এইদৰে তেওঁ পৰমেশ্বৰক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 6
सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्वपूर्वं यत्तत्क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनियामकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हवि:ष्वध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान् पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६ ॥
বিভিন্ন যজ্ঞৰ অঙ্গ-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি মহাৰাজ ভৰত সেই কৰ্মফলক ‘ধৰ্ম’ নামে পৰব্ৰহ্ম, যজ্ঞপুৰুষ, মন্ত্ৰাৰ্থৰ নিয়ামক সাক্ষাৎ পৰদেৱতা ভগৱান বাসুদেৱৰ চৰণত সমৰ্পণ কৰিলে। এই ভাবনাৰে তেওঁ আসক্তি, কাম, লোভ আদি কলুষৰ পৰা মুক্ত হ’ল। যেতিয়া অধ্বৰ্যু ঋত্বিকসকলে হৱি অগ্নিত অৰ্পণ কৰিবলৈ ল’লে, তেতিয়া যজমান ভৰত ধ্যান কৰিলে—দেৱতালৈ দিয়া আহুতি প্ৰকৃততে বাসুদেৱৰ বিভিন্ন অঙ্গলৈ অৰ্পণ; কিয়নো দেৱতাসকল তেওঁৰ দেহৰ অৱয়ৱ—যেনে ইন্দ্ৰ তেওঁৰ বাহু, সূৰ্য তেওঁৰ নয়ন।
Verse 7
एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्यान्तर्हृदयाकाशशरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकौस्तुभवनमालारिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहृल्लिखितेनात्मनि पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरनुदिनमेधमानरयाजायत ॥ ७ ॥
এইদৰে কৰ্মশুদ্ধিৰ ফলত মহাৰাজ ভৰতৰ হৃদয় সম্পূৰ্ণ নিৰ্মল হ’ল। ব্ৰহ্ম, পৰমাত্মা আৰু পৰম পুৰুষৰূপে প্ৰকাশিত বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি তেওঁৰ ভক্তি দিনে দিনে বৃদ্ধি পালে। শ্ৰীবৎস, কৌস্তুভ, বনমালা আৰু শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মধাৰী প্ৰভুৰ দিৱ্য ৰূপ তেওঁ অন্তৰত সদায় ধ্যান কৰিছিল।
Verse 8
एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तावसितकर्मनिर्वाणावसरोऽधिभुज्यमानं स्वतनयेभ्यो रिक्थं पितृपैतामहं यथादायं विभज्य स्वयं सकलसम्पन्निकेतात्स्वनिकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८ ॥
এইদৰে দহ হাজাৰৰ এক হাজাৰ বছৰৰ ভোগকাল শেষ হোৱাত মহাৰাজ ভৰত গৃহস্থজীৱনৰ পৰা নিবৃত্ত হোৱাৰ সুযোগ পালে। তেওঁ পিতৃ-পৈতামহিক সম্পত্তি যথাযথভাৱে পুত্ৰসকলৰ মাজত ভাগ কৰি, সকলো ঐশ্বৰ্যৰ নিকেতন নিজৰ গৃহ ত্যাগ কৰি পুলহাশ্ৰম (হৰিদ্বাৰ) অভিমুখে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 9
यत्र ह वाव भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९ ॥
পুলহাশ্ৰমত ভগৱান হৰি আজিও নিজৰ ভক্তজনৰ প্ৰতি স্নেহবশত, তেওঁলোকৰ ইচ্ছা অনুসাৰে সন্নিধান হৈ দৰ্শন দিয়ে।
Verse 10
यत्राश्रमपदान्युभयतोनाभिभिर्दृषच्चक्रैश्चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा सर्वत: पवित्रीकरोति ॥ १० ॥
পুলহাশ্ৰমত চক্রনদী নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ নদী আছে; তাত পোৱা শালগ্ৰাম-শিলা (দৃষচ্চক্ৰ) সমগ্ৰ স্থান পবিত্ৰ কৰে। সেই শিলাবোৰত ওপৰ-তলত নাভিৰ দৰে চক্ৰচিহ্ন দেখা যায়।
Verse 11
तस्मिन् वाव किल स एकल: पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभि: कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिलाष उपभृतोपशम: परां निर्वृतिमवाप ॥ ११ ॥
পুলহাশ্ৰমৰ উপবনত মহাৰাজ ভৰত একাকী বাস কৰিছিল। তেওঁ বিভিন্ন ফুল, কোমল কিসলয়, তুলসীৰ পাত, চক্রনদীৰ জল, আৰু কন্দ-মূল-ফল আদি সংগ্ৰহ কৰি ভগৱান বাসুদেৱক অৰ্পণ কৰিছিল আৰু নিৰ্জনতাত আৰাধনা কৰিছিল। বিষয়ভোগৰ আকাঙ্ক্ষা নাশ হ’ল; চিত্ত সম্পূৰ্ণ শান্ত হ’ল, আৰু ভক্তিত স্থিৰ হৈ তেওঁ পৰম তৃপ্তি লাভ কৰিলে।
Verse 12
तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्धमानानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्य: प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भिद्यमानरोमपुलककुलक औत्कण्ठ्यप्रवृत्तप्रणयबाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचितभक्तियोगेन परिप्लुतपरमाह्लादगम्भीरहृदयह्रदावगाढधिषणस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपर्यां न सस्मार ॥ १२ ॥
এইদৰে মহাভাগৱত মহাৰাজ ভৰত সদায় ভগৱানৰ পৰিচৰ্যাত নিমগ্ন হৈ থাকিল। বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি তেওঁৰ প্ৰেম ক্ৰমে ক্ৰমে বৃদ্ধি পাই হৃদয় গলিল; সেয়ে বিধি-নিয়মৰ কৰ্মৰ প্ৰতি আসক্তি ধীৰে ধীৰে ক্ষীণ হ’ল। দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল, চকুৰ পৰা প্ৰেমাশ্ৰু বৈ আহিল আৰু তেওঁ একো দেখা নাপালে। তেওঁ সদায় প্ৰভুৰ অৰুণ পদ্মচৰণ ধ্যান কৰিছিল; ভক্তিযোগে হৃদয়-সৰোবৰ পৰমানন্দে পূৰ্ণ হ’ল, আৰু মন তাত নিমগ্ন হোৱাত চলি থকা নিয়মিত সেৱাও তেওঁ পাহৰি গ’ল।
Verse 13
इत्थं धृतभगवद्व्रत ऐणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकार्द्रकपिशकुटिलजटाकलापेन च विरोचमान: सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषमुज्जिहाने सूर्यमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेतदु होवाच ॥ १३ ॥
এইদৰে ভগৱদ্ব্ৰত ধাৰণ কৰা মহাৰাজ ভৰত হৰিণচৰ্ম পৰিধান কৰিছিল। দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰাৰ বাবে তেওঁৰ কপিশ ৰঙৰ কুঞ্চিত জটা ভিজা থাকি তেওঁ অতি শোভাময় দেখাত। সূৰ্যোদয় সময়ত সূৰ্যমণ্ডলত অধিষ্ঠিত স্বৰ্ণময় পুৰুষ—ভগৱান নাৰায়ণ—ক ঋগ্বেদোক্ত স্তোত্ৰেৰে উপাসনা কৰি তেওঁ এই মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 14
परोरज: सवितुर्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान । सुरेतसाद: पुनराविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्रिङ्गिरामिम: ॥ १४ ॥
পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱান শুদ্ধ সত্ত্বত অৱস্থিত। জাতবেদ সৱিতাৰ দৰে তেওঁ সমগ্ৰ জগত আলোকিত কৰে আৰু ভক্তসকলক বৰ দান কৰে। তেওঁ নিজৰ আধ্যাত্মিক শক্তিৰ পৰা এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰিছে; তাৰ পিছত নিজৰ ইচ্ছানুসাৰে পৰমাত্মা ৰূপে ইয়াত প্ৰৱেশ কৰি, বিভিন্ন শক্তিৰ দ্বাৰা ভোগ ইচ্ছুক সকলো জীৱক ধৰি পোষণ কৰে। বুদ্ধিদাতা সেই প্ৰভুক মোৰ প্ৰণাম।
Frequently Asked Questions
The renaming marks Bharata Mahārāja’s exemplary reign and the cultural-spiritual identity shaped by his rule. In Bhāgavata’s vaṁśānucaritam, names memorialize dharmic exemplars; thus Bhārata-varṣa signifies a land defined by Bharata’s standard of governance and devotion, and it frames human life there as especially oriented toward dharma and God-realization.
He interprets devatās as functional limbs or powers of Vāsudeva’s universal form, so oblations to Indra, Sūrya, and others are ultimately offerings to the Supreme Person. This vision preserves Vedic ritual while purifying it of sectarianism and fruitive intent, transforming karma-kāṇḍa into bhakti-centered worship and removing material contamination such as attachment and greed.
Bharata worships Hari/Vāsudeva (Nārāyaṇa) in a simple renounced setting using Gaṇḍakī water, tulasī, flowers, and śālagrāma-śilās. Śālagrāma-śilā is revered as a self-manifest form connected with Viṣṇu worship; its presence supports focused arcana and symbolizes the Lord’s special accessibility (poṣaṇam) to His devotee in that holy place.
The chapter describes the intensification of devotion where love (bhāva) overwhelms formal procedure. This does not denigrate rules; it indicates that regulated service can mature into spontaneous absorption in the Lord’s lotus feet, evidenced by tears, standing hairs, and uninterrupted remembrance—signs of the heart’s deep purification and exclusive dependence on Vāsudeva.