Adhyaya 4
Ṛṣabhadeva’s Enthronement, Exemplary Household Life, and the Birth of Bharata and the Nine Yogendras
নাভিৰ সফল ভগৱদ্-আৰাধনাৰ ফলত প্ৰভু বংশত প্ৰকট হোৱাৰ পাছত, এই অধ্যায়ত ঋষভদেৱৰ দিব্য লক্ষণ আৰু গুণ জনসমক্ষে প্ৰকাশ পায়। প্ৰজা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁৰ ৰাজ্যাভিষেকৰ অনুৰোধ কৰে। ইন্দ্ৰৰ ঈৰ্ষ্যাৰ ফলত বৰষুণ বন্ধ হৈ দুৰ্ভিক্ষ দেখা দিয়ে; কিন্তু ঋষভদেৱে মৃদু হাস্যে যোগমায়াৰে পুনৰ বৰষুণ বৰ্ষাই দেৱতাসকলৰ ওপৰতেও ভগৱানৰ পৰম আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। যোগমায়াৰ প্ৰভাৱত পিতৃস্নেহত বিহ্বল নাভিয়ে ঋষভদেৱক সিংহাসনত অধিষ্ঠিত কৰি মেরুদেৱীৰ সৈতে বদৰিকাশ্ৰমলৈ গৈ নৰ-নাৰায়ণৰ উপাসনা কৰি বৈকুণ্ঠ লাভ কৰে। ঋষভদেৱে গৃহস্থধৰ্মৰ আদৰ্শ দেখুৱায়—গুৰুকুলত ব্ৰহ্মচৰ্য, গুৰুদক্ষিণা, ইন্দ্ৰদত্ত জয়ন্তীৰ সৈতে বিবাহ আৰু এশ পুত্ৰৰ জন্ম। তাত ভৰত (যাৰ নামত ভাৰতবৰ্ষ পৱিত্ৰ), নৱ জ্যেষ্ঠ যোগেন্দ্ৰ (ভৱিষ্যৎ ভাগৱত প্ৰচাৰক) আৰু একাশি পুত্ৰ ব্ৰাহ্মণধৰ্মত প্ৰশিক্ষিত বুলি উল্লেখ আছে। শেষত ব্ৰহ্মাৱর্তত ঋষভদেৱৰ জনসমক্ষে উপদেশৰ ভূমিকা গঢ়ি উঠে, পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ শিক্ষাৰ সূচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—নাভি মহাৰাজৰ পুত্ৰ জন্ম হোৱাৰ লগে লগে ভগৱানৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পালে; পদতলত ধ্বজাদি চিহ্ন দেখা গ’ল। তেওঁ সমদৰ্শী, শান্ত, ইন্দ্ৰিয়-মন জয় কৰা; সকলো ঐশ্বৰ্য থাকিলেও ভোগলালসাহীন আছিল। দিনেদিনে তেওঁৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পালে; সেয়ে প্ৰজা, ব্ৰাহ্মণ, দেৱতা আৰু মন্ত্ৰীসকলে ঋষভদেৱক পৃথিৱীৰ শাসক কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 2
तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥
নাভি মহাৰাজৰ পুত্ৰ দৃষ্টিগোচৰ হোৱাৰ সময়ত মহাকবিসকলে বৰ্ণনা কৰা গুণসমূহ—উত্তম দেহগঠন, মহান কীৰ্তি, তেজ, বল, শ্ৰী, যশ, প্ৰভাৱ আৰু বীৰ্য-শৌৰ্য—সকলো প্ৰকাশ পালে। সেয়া দেখি পিতা নাভিয়ে তেওঁক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবি ‘ঋষভ’ নাম দিলে।
Verse 3
यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥
ইন্দ্ৰই ঈৰ্ষ্যাৰে ঋষভদেৱৰ ৰাজ্যত বৰষুণ বন্ধ কৰিলে। উদ্দেশ্য বুজি যোগেশ্বৰ ভগৱান ঋষভদেৱে অলপ হাঁহি, নিজৰ যোগমায়া শক্তিৰে নিজৰ দেশ ‘অজনাভ’ত প্ৰচুৰ বৰষুণ বৰ্ষালে।
Verse 4
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥
ইচ্ছামতে উত্তম পুত্ৰ পাই নাভি ৰজা আনন্দে বিহ্বল হ’ল। গদগদ কণ্ঠে ‘বৎস! তাত!’ বুলি মাতি, যোগমায়াৰ প্ৰভাৱত পুৰাণপুৰুষ ভগৱানক নিজৰ পুত্ৰ বুলি গ্ৰহণ কৰি গভীৰ স্নেহে লালন-পালন কৰিলে। ভগৱানেও কৃপাবশত মানৱধৰ্ম অনুসাৰে সাধাৰণ পুত্ৰৰ দৰে আচৰণ কৰিলে। এইদৰে নাভি ৰজা প্ৰেম, ভক্তি আৰু পৰমানন্দত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 5
विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥
ৰাজা নাভিয়ে বুজিলে যে তেওঁৰ পুত্ৰ ঋষভদেৱ প্ৰজা আৰু ৰাজ্যকৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত অতি প্ৰিয়। সেয়ে বৈদিক ধৰ্ম-সেতুৰ ৰক্ষাৰ্থে তেওঁক বিশ্বসম্ৰাট ৰূপে অভিষিক্ত কৰি, শাসনৰ পথপ্ৰদৰ্শনৰ বাবে পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে। তাৰ পাছত নাভি মহাৰাজ মেরুদেৱীৰ সৈতে হিমালয়ৰ বদরিকাশ্ৰমলৈ গৈ, আনন্দচিত্তে তপস্যা আৰু সমাধি-যোগে নৰ-নাৰায়ণ নামে ভগৱান বাসুদেৱক উপাসনা কৰিলে; কালক্ৰমে তেওঁ বৈকুণ্ঠধাম লাভ কৰিলে।
Verse 6
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
হে পাণ্ডৱেয়! নাভি মহাৰাজৰ মহিমা গাবলৈ প্ৰাচীন ঋষিসকলে দুটা শ্লোক উচ্চাৰণ কৰে— “ৰাজর্ষি নাভিৰ কৰ্ম কোনে অনুসৰণ কৰিব পাৰে? যাৰ শুদ্ধ কৰ্ম আৰু ভক্তিৰ ফলত হৰি স্বয়ং পুত্ৰ ৰূপে হ’বলৈ সন্মত হ’ল।”
Verse 7
ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
“নাভি মহাৰাজতকৈ ব্ৰাহ্মণ-পূজক আৰু কোন? তেওঁ মঙ্গলময় পূজাৰে যোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলক সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত কৰিলে; তেতিয়া সেই ব্ৰাহ্মণসকলে নিজৰ ব্ৰাহ্মণ্য-তেজে তেওঁৰ যজ্ঞবেদীত যজ্ঞেশ্বৰ নাৰায়ণ ভগৱানক সাক്ഷাতে দৰ্শন কৰালে।”
Verse 8
अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥
নাভি মহাৰাজ বদরিকাশ্ৰমলৈ যোৱাৰ পাছত ভগৱান ঋষভদেৱে নিজৰ ৰাজ্যকেই নিজৰ কৰ্মক্ষেত্ৰ বুলি মানিলে। আদৰ্শ দেখুৱাবলৈ তেওঁ প্ৰথমে গুৰুসকলৰ অধীনত ব্ৰহ্মচৰ্য গ্ৰহণ কৰি গুৰুকুলত বাস কৰিলে। শিক্ষা সম্পূৰ্ণ হ’লে গুৰুদক্ষিণা দি, গুৰুসকলৰ অনুমতিত গৃহস্থধৰ্ম শিকুৱাই, ইন্দ্ৰে অৰ্পণ কৰা জয়ন্তীক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু শ্রুতি-স্মৃতি বিধান অনুসাৰে কৰ্ম আচৰি, নিজৰ সমান গুণবলযুক্ত এশ পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 9
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥
ঋষভদেৱৰ এশ পুত্ৰৰ ভিতৰত জ্যেষ্ঠ ভৰত আছিল মহাযোগী আৰু শ্ৰেষ্ঠ গুণেৰে বিভূষিত মহান ভক্ত; তেওঁৰ সন্মানতেই এই ভূমি ‘ভাৰতবৰ্ষ’ বুলি পৰিচিত হৈছে।
Verse 10
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥
ভৰতৰ পিছত তেওঁৰ আৰু নিৰানব্বই পুত্ৰ জন্মিল। তাত নজন জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ—কুশাৱর্ত, ইলাৱর্ত, ব্ৰহ্মাৱর্ত, মলয়, কেতু, ভদ্ৰসেন, ইন্দ্ৰস্পৃক, বিদৰ্ভ আৰু কীকট—প্ৰধান আছিল।
Verse 11
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ইয়াৰ উপৰিও কৱি, হৱি, অন্তৰিক্ষ, প্ৰবুদ্ধ, পিপ্পলায়ন, আবিৰ্হোত্ৰ, দ্ৰুমিল, চমস আৰু কৰভাজন আছিল। তেওঁলোক ভাগৱতধৰ্ম-দৰ্শক নজন মহাভাগৱত, শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ অধিকৃত উপদেশক, আৰু পৰম পুৰুষ বাসুদেৱৰ প্ৰতি দৃঢ় ভক্তিৰে মহিমান্বিত। মনক সম্পূৰ্ণ শান্ত কৰিবলৈ, পিছত বাসুদেৱ-নাৰদ সংবাদত মই তেওঁলোকৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 12
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ইয়াৰ উপৰিও কৱি, হৱি, অন্তৰিক্ষ, প্ৰবুদ্ধ, পিপ্পলায়ন, আবিৰ্হোত্ৰ, দ্ৰুমিল, চমস আৰু কৰভাজন আছিল। তেওঁলোক ভাগৱতধৰ্ম-দৰ্শক নজন মহাভাগৱত, শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ অধিকৃত উপদেশক, আৰু পৰম পুৰুষ বাসুদেৱৰ প্ৰতি দৃঢ় ভক্তিৰে মহিমান্বিত। মনক সম্পূৰ্ণ শান্ত কৰিবলৈ, পিছত বাসুদেৱ-নাৰদ সংবাদত মই তেওঁলোকৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 13
यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥
উপৰোক্ত পুত্ৰসকলৰ উপৰিও ঋষভদেৱ আৰু জয়ন্তীৰ গৰ্ভে একাশি কনিষ্ঠ পুত্ৰ জন্মিল। পিতাৰ আদেশ অনুসৰি তেওঁলোক সুসংস্কৃত, সদাচাৰী, কৰ্মত অতি শুদ্ধ, বেদজ্ঞ আৰু যজ্ঞশীল হৈ সম্পূৰ্ণ যোগ্য ব্ৰাহ্মণ হ’ল।
Verse 14
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥
পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱানৰ অৱতাৰ ভগৱান ঋষভদেৱ সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ; তেওঁৰ স্বৰূপ চিন্ময়, নিত্য আৰু পৰমানন্দময়। জন্ম-মৃত্যু-জৰা-ব্যাধি আদি ভৌতিক দুঃখ-পরম্পৰাৰ সৈতে তেওঁৰ চিৰকাল কোনো সম্পৰ্ক নাছিল, নাছিল আসক্তি। তেওঁ সমদৰ্শী, শান্ত, মৈত্ৰীপূর্ণ আৰু কৰুণাময়। তথাপি বন্ধ জীৱ যেন আচৰণ কৰি, কালে অৱহেলিত হোৱা বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্ম নিজে পালন কৰি অজ্ঞ জনক শিক্ষা দিলে। এইদৰে গৃহস্থ জীৱনত লোকক নিয়মিত কৰি তেওঁ ধৰ্ম, অৰ্থ, যশ, সন্তান, ভোগ আৰু শেষত অমৃতস্বৰূপ পৰম মঙ্গল লাভৰ পথ দেখুৱালে।
Verse 15
यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥
মহাপুৰুষে যি আচৰণ কৰে, সাধাৰণ লোকে তাকেই অনুসৰণ কৰে।
Verse 16
यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥
যদিও ভগবান ঋষভদেৱে সকলো ধৰ্মসহ গূঢ় বৈদিক ব্ৰহ্মবিদ্যা জানিছিল, তথাপি ব্ৰাহ্মণসকলে দেখুওৱা পথত সাম-আদি উপায়ে মন-ইন্দ্ৰিয় সংযম, সহিষ্ণুতা আদি বিষয়ে প্ৰজাক অনুশাসন দিলে।
Verse 17
द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥
ভগবান ঋষভদেৱে দ্ৰব্য, দেশ, কাল, বয়স, শ্ৰদ্ধা, ঋত্বিক আৰু বিধি-নিৰ্দেশে সমৃদ্ধ সকলো প্ৰকাৰ যজ্ঞ শাস্ত্ৰোপদেশ অনুসাৰে শতবাৰ সম্পন্ন কৰি সৰ্বতোভাবে শ্ৰী বিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 18
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥
ভগবান ঋষভদেৱে ৰক্ষা কৰা এই ভাৰতবৰ্ষত কোনোেও কেতিয়াও কাৰো পৰা একো নাখুজিছিল; ৰজাৰ প্ৰতি ক্ষণে ক্ষণে বৃদ্ধি পোৱা স্নেহৰ বাহিৰে আন কিছুলৈ কাৰো দৃষ্টি নাযায়।
Verse 19
स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥
এবাৰ ভ্ৰমণকালত ভগবান ঋষভদেৱ ব্ৰহ্মাৱর্তলৈ আহিল। তাত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰহ্মর্ষিসকলৰ মহাসভা আছিল আৰু প্ৰজাসকলেও শুনি আছিল। সেই সভাত তেওঁ ইতিমধ্যে বিনয়ী, প্ৰণয়ভক্তিত সংযত আৰু যোগ্য নিজৰ পুত্ৰসকলক ভৱিষ্যতে নিখুঁত শাসনৰ বাবে উপদেশ দি এইদৰে ক’লে।
Frequently Asked Questions
Indra’s action arises from envy of Ṛṣabhadeva’s growing glory and authority. Ṛṣabhadeva’s calm smile and immediate restoration of rainfall through yoga-māyā demonstrates that devas are not independent controllers; their powers operate under Bhagavān. The episode teaches divine sovereignty (aiśvarya) and the futility of pride, while also showing the Lord’s protective role toward His subjects.
Nābhi retires to Badarikāśrama and worships Nara-Nārāyaṇa in samādhi with austerity and devotion, culminating in elevation to Vaikuṇṭha. The narrative highlights that kingship is not the final goal; when duties are completed, śāstra supports vānaprastha/renunciation oriented to bhagavad-upāsanā. Nara-Nārāyaṇa represents the Lord’s ascetic, dharma-protecting manifestation, fitting Nābhi’s transition from rule to tapas.
Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana are described as exalted devotees and authorized preachers of Śrīmad-Bhāgavatam. Their importance unfolds later through their teachings (notably in dialogues involving Nārada and Vasudeva), where they articulate mature bhakti philosophy, making them a key transmission line of devotional wisdom.
The chapter states that Ṛṣabhadeva’s eldest son, Bharata, was a great devotee with the best qualities, and the planet (region) became known as Bhārata-varṣa in his honor. The naming signals vaṁśānucarita: sacred history where geography becomes devotional memory, and it prepares for Bharata’s later narrative as a paradigmatic case of spiritual attainment and vigilance.
Ṛṣabhadeva remains fully transcendental yet follows brahmacarya, guru-sevā, marriage, sacrifice, and social regulation to teach the public a workable path. The point is not that ritual and social duty are ultimate, but that when performed under brāhmaṇical guidance and for Viṣṇu’s satisfaction, they purify the heart and mature into bhakti—showing how household life can culminate in perfection rather than bondage.