Adhyaya 3
Nābhi’s Sacrifice and Lord Viṣṇu’s Promise to Appear as a Son (Ṛṣabhadeva’s Advent Prelude)
প্ৰিয়ব্ৰত–আগ্নীধ্ৰ বংশকথাৰ পিছত এই অধ্যায়ত মহাৰাজ নাভিৰ কথা আহে। সন্তানলাভৰ কামনাৰে তেওঁ শ্ৰীবিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ যজ্ঞ কৰে। দেশ‑কাল‑মন্ত্ৰ‑ঋত্বিক‑দক্ষিণা‑নিয়ম‑হবিৰ আদি বিধান শাস্ত্ৰসন্মত হ’লেও, ভগৱান প্ৰাপ্তিৰ মূল উপায় ভক্তি—উপকৰণৰ বাহুল্য নহয়—বুলি অধ্যায়ে জোৰ দিয়ে। নাভিৰ শ্ৰদ্ধাত প্ৰসন্ন হৈ বিষ্ণু চাৰিভুজ, দিৱ্য অলংকাৰভূষিত মনোহৰ ৰূপে প্ৰকট হৈ সভাক বিস্ময়ে আচ্ছন্ন কৰে। ঋত্বিকসকলে গভীৰ স্তৱ কৰি নিজৰ সীমিত জ্ঞান স্বীকাৰ কৰে, নাম‑কীৰ্তনক পাপনাশক বুলি প্ৰশংসা কৰে আৰু মৃত্যুকালে স্মৰণ দান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। ‘ভগৱানৰ দৰে পুত্ৰ’ বিচৰা পাৰ্থিব উদ্দেশ্যও স্বীকাৰ কৰি ক্ষমা খোজে। ভগৱান ক’লে—তেওঁৰ সমান কোনো নাই; সেয়ে ব্ৰাহ্মণবাক্য সত্য ৰাখিবলৈ তেওঁ অংশৰূপে বিস্তাৰ হৈ মেরুদেৱীৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰিব। তাৰ পিছত তেওঁ অন্তৰ্ধান হয়; ঋষভদেৱৰ অৱতাৰ আৰু আগলৈ ধৰ্মোপদেশে অপৱৰ্গমাৰ্গ দেখুৱাবলৈ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—সন্তানলাভৰ কামনাৰে, তেতিয়া নিঃসন্তান মেরুদেৱীৰ সৈতে, মহাৰাজ নাভিয়ে একাগ্ৰচিত্তে যজ্ঞপুৰুষ ভগৱান বিষ্ণুৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 2
तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजत: प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥
শ্ৰদ্ধা আৰু বিশুদ্ধ ভাবৰে তেওঁ প্ৰৱৰ্গ্য আদি যজ্ঞবিধিত দ্ৰব্য, দেশ, কাল, মন্ত্ৰ, ঋত্বিক, দক্ষিণা আৰু নিয়ম মানি যজন কৰোঁতে, এই উপকৰণেৰে যাঁক সহজে লাভ কৰা নাযায়—সেই ভক্তবৎসল ভগৱান নাভি মহাৰাজৰ ভক্তিত হৃदय গ্ৰহণ কৰি, ভক্তৰ অভিপ্ৰেত সিদ্ধ কৰিবলৈ, অজেয় আৰু মনোহৰ চতুৰ্ভুজ ৰূপে প্ৰকাশ পালে; যি ৰূপে ভক্তৰ মন আৰু নয়ন আনন্দিত হয়।
Verse 3
अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक् सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थु: ॥ ३ ॥
তাৰপিছত ভগৱান বিষ্ণু চতুৰ্ভুজ, স্বৰ্ণময় দীপ্তি-ভৰা, শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষৰূপে প্ৰকাশ পালে। তেওঁ পীত কৌশেয় বসন পিন্ধিছিল; বক্ষত শ্ৰীৱৎসচিহ্ন ঝলমল কৰিছিল। শঙ্খ, চক্ৰ, গদা আৰু পদ্ম, বনমালা আৰু কৌস্তুভ মণিৰে তেওঁ অলংকৃত। দীপ্ত মুকুট, কুণ্ডল, কটক, কটিসূত্ৰ, হাৰ, কেয়ূৰ, নূপুৰ আদি ৰত্নভূষণে দেহ দিভ্যভাবে জ্যোতিৰ্ময় হৈছিল। তেওঁক দেখি নাভি মহাৰাজ, ঋত্বিক, সভাসদ আৰু গৃহপতিসকল দৰিদ্ৰে হঠাৎ মহাধন পোৱা যেন আনন্দিত হৈ, মস্তক নত কৰি সন্মানেৰে পূজা আগবঢ়ালে।
Verse 4
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ঋত্বিকসকলে ক’লে—হে সৰ্বাধিক আৰাধ্য! আমি আপোনাৰ অনুগামী দাস; কৃপা কৰি পুনঃপুনঃ আমাৰ সামান্য সেৱা গ্ৰহণ কৰক। বেদ আৰু আচার্যসকলে আমাক এইটুকুই শিকাইছে—‘নমো নমঃ’, অৰ্থাৎ বাৰে বাৰে প্ৰণাম। প্ৰকৃতি-গুণৰ ব্যতিকৰত আবদ্ধ অক্ষম জীৱে, প্ৰকৃতি-পুৰুষৰো অতীত পৰমেশ্বৰক নাম-ৰূপ-আকৃতিয়ে কেনেকৈ নিৰূপণ কৰিব? সেয়ে আমি আপোনাৰ পাপ-নাশক, শিৱতম, মঙ্গলময় উত্তম গুণসমূহৰ অলপ অংশ কীৰ্তন কৰিয়েই আপোনাক স্মৰণ কৰোঁ; ইয়ে সকলো জনৰ পাপ দূৰ কৰা পৰম মঙ্গল।
Verse 5
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ঋত্বিজসকলে ক’লে: হে সৰ্বাধিক আৰাধ্য প্ৰভু! আমি আপোনাৰ নিত্য দাস। আপুনি স্বয়ংসম্পূৰ্ণ হ’লেও কাৰণহীন কৃপাৰে আমাৰ অলপ সেৱা গ্ৰহণ কৰক। আপোনাৰ দিব্য স্বৰূপ আমি যথাৰ্থে নাজানো; বেদ আৰু আচার্যসকলৰ উপদেশ অনুসাৰে আমি বাৰে বাৰে ‘নমো নমঃ’ বুলি প্ৰণাম কৰোঁ। প্ৰকৃতি-গুণত আসক্ত জীৱ কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নহয়, কিন্তু আপুনি সকলো ভৌতিক ধাৰণাৰ ঊৰ্ধ্বে। আপোনাৰ নাম, ৰূপ আৰু গুণ অতি-ইন্দ্ৰিয়, পৰীক্ষাজ্ঞানৰ অতীত; আপোনাক কোনে ধাৰণা কৰিব? সেয়ে আমি কেৱল নমস্কাৰ আৰু প্ৰাৰ্থনা নিবেদন কৰোঁ। আপোনাৰ মঙ্গলময় গুণকীৰ্তনে সকলোৰে পাপ নাশ কৰে; ই আমাৰ বাবে পৰম শুভ কাৰ্য, আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা আপোনাৰ অলৌকিক মহিমা কিছু বুজা যায়।
Verse 6
परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥
হে পৰমেশ্বৰ! আপোনাৰ প্ৰিয় ভক্তসকলে প্ৰেমবশে কঁপা কণ্ঠে প্ৰাৰ্থনা কৰি জল, শুভ্ৰ কোমল কিসলয়, তুলসীৰ পাতা আৰু দূৰ্বাৰ নতুন অংকুৰ অৰ্পণ কৰিলেও আপুনি পৰম তৃপ্ত হয়—ই নিশ্চয়।
Verse 7
अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥
আমি বহু দ্ৰব্যেৰে আপোনাৰ পূজা আৰু যজ্ঞ কৰিলোঁ, কিন্তু আপোনাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ ইমান ডাঙৰ ব্যৱস্থা প্ৰয়োজন নহয় বুলি আমি ভাবোঁ।
Verse 8
आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥
হে নাথ! আপোনাতেই জীৱনৰ সকলো পুৰুষাৰ্থ আৰু ঐশ্বৰ্য প্ৰতি মুহূর্তে স্বয়ংসিদ্ধভাৱে, নিৰন্তৰ আৰু অনন্তভাৱে বৃদ্ধি পায়; আপুনি নিজেই সৎ-চিত্-আনন্দ স্বৰূপ। কিন্তু আমি ভোগাশা ধৰি থাকোঁ। সেয়ে এই যজ্ঞ-ব্যৱস্থা আপোনাৰ প্ৰয়োজন নহয়; ফলকাম আমি আপোনাৰ কৃপাৰে আশীৰ্বাদ লাভ কৰোঁ বুলি ই আমাৰ বাবেই।
Verse 9
श्लोक ५.३.९ तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मन: श्रेय: परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षित: ॥ ९ ॥
হে প্ৰভুৰ প্ৰভু, পৰম পৰম পুৰুষ! আমি সম্পূৰ্ণ অজ্ঞ; ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ পথ আমি নাজানো, কিয়নো জীৱনৰ লক্ষ্যই মোৰ অজানা। আপুনি আমাৰ আগত যেন পূজা বিচৰা মানুহৰ দৰে প্ৰগট হৈছে, কিন্তু প্ৰকৃততে আমাক দৰ্শন দিবলৈহে আপুনি আহিছে। আপোনাৰ অপাৰ, কাৰণহীন কৰুণাৰে আমাৰ হিতৰ বাবে আপোনাৰ স্বমহিমা—‘অপৱৰ্গ’ নামৰ মুক্তি—দান কৰিবলৈ আপুনি আগমন কৰিছে। আমাৰ অজ্ঞতাৰ বাবে আমি আপোনাক যথাযথভাৱে পূজা কৰিব নোৱাৰিলোঁ, তথাপি আপুনি স্বয়ং উপস্থিত হৈছে।
Verse 10
अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥
হে সৰ্বাধিক পূজনীয় প্ৰভু! আপুনি বৰদাতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। ৰাজর্ষি নাভিৰ যজ্ঞমণ্ডপত আপোনাৰ আবিৰ্ভাৱ আমাৰ মঙ্গলৰ বাবে। আমি আপোনাৰ দৰ্শন লাভ কৰাত আপুনি আমাক সৰ্বোত্তম বৰ দান কৰিলে।
Verse 11
असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥
হে প্ৰভু! যিসকল মহামুনি অসঙ্গ, যাঁদের তীক্ষ্ণ জ্ঞানাগ্নিয়ে সকলো মলিনতা দগ্ধ কৰিছে, আৰু যাঁরা আত্মাৰাম হৈ আপোনাৰ স্বভাৱত স্থিত—তেওঁলোকে নিৰন্তৰ আপোনাৰ দিৱ্য গুণগণ কীৰ্তন কৰে। আপোনাৰ গুণকথাই পৰম মঙ্গলৰ আশ্ৰয়।
Verse 12
अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां न: स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥
হে প্ৰভু! হোঁচট খোৱা, ভোক, পৰি যোৱা, জাঁভাই বা আন দুৰৱস্থাত, আৰু জ্বৰসহ মৃত্যুদশাতো আমি আপোনাৰ নাম-ৰূপ-গুণ স্মৰণ কৰিব নোৱাৰোঁ বুলি ভয়। সেয়ে প্ৰাৰ্থনা—সকলো পাপফল নাশ কৰা আপোনাৰ পবিত্ৰ নাম আৰু গুণকথা আমাৰ বাক্যত সদায় থাকক; স্মৰণত আপুনি সহায় কৰক।
Verse 13
किञ्चायं राजर्षिरपत्यकाम: प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधन: फलीकरणम् ॥ १३ ॥
আৰু হে প্ৰভু! এই ৰাজর্ষি নাভি পুত্ৰকামনাৰে, আপোনাৰ দৰে সন্তান আশা কৰি, আশীৰ্বাদৰ অধিপতি আপোনাকেই শৰণ লৈছে। আপুনি স্বৰ্গ আৰু মোক্ষো দান কৰিব পাৰে, তথাপি তেওঁ পুত্ৰৰ বাবে আপোনাক পূজা কৰিছে—যেন দৰিদ্ৰে ধনীৰ ওচৰত অলপ ধান্য ভিক্ষা কৰে।
Verse 14
को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरण: ॥ १४ ॥
হে অপরাজিত প্ৰভু! আপোনাৰ অপরাজেয় মায়াৰ দ্বাৰা ইয়াত কোনে পৰাজিত নহয়? যিয়ে মহাভক্তসকলৰ পদপদ্মৰ উপাসনা নকৰে, তাৰ বুদ্ধি মায়াৰে আচ্ছন্ন হয় আৰু বিষসদৃশ বিষয়ভোগৰ ঢৌয়ে তাৰ প্ৰকৃতি ঢাকি পেলায়। এই মায়াৰ পথ কোনেও দেখা নাপায়, আৰু ই কেনেকৈ কাম কৰে সেয়াও বুজা নাযায়।
Verse 15
यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি আশ্চৰ্য কৰ্ম কৰা। এই মহাযজ্ঞৰ দ্বাৰা আমাৰ লক্ষ্য কেৱল পুত্ৰপ্ৰাপ্তি আছিল; সেয়ে আমাৰ বুদ্ধি মন্দ আৰু জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য নিৰ্ণয়ত আমি অনভিজ্ঞ। তুচ্ছ ভৌতিক উদ্দেশ্যে আপোনাক আহ্বান কৰি আমি আপোনাৰ পদপদ্মত অপৰাধ কৰিলোঁ। সেয়ে দেৱদেৱ! আপোনাৰ অহৈতুক কৃপা আৰু সমদৃষ্টিৰে আমাৰ অপৰাধ ক্ষমা কৰক।
Verse 16
श्रीशुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरण: सदयमिदमाह ॥ १६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোঁস্বামী ক’লে—এইদৰে গদ্য-স্তৱে স্তুত হৈ থকা অনিমিষসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ভগৱানৰ পদপদ্মত, ভৰতবৰ্ষৰ অধিপতি নাভিৰাজে সন্মান কৰা ঋত্বিজসকলে প্ৰণাম কৰিলে। ভগৱান তেওঁলোকত অতি প্ৰসন্ন হৈ দয়াৰে এইদৰে ক’লে।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूप: कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥
ভগৱানে ক’লে—হে মহর্ষিসকল! তোমালোকৰ সত্যবাণীৰ স্তৱে মই অতি প্ৰসন্ন। তোমালোকে ৰজা নাভিৰ বাবে মোৰ সদৃশ পুত্ৰৰ বৰ বিচাৰিছা; কিন্তু সেয়া অতি দুৰ্লভ। মই অদ্বিতীয় পৰমপুৰুষ; মোৰ সমান কোনো নাই, সেয়ে মোৰ দৰে আন এজনক পোৱা অসম্ভৱ। তথাপি তোমালোক যোগ্য ব্ৰাহ্মণ; তোমালোকৰ ব্ৰহ্মবাণী মিছা হ’ব নালাগে, কিয়নো গুণসম্পন্ন ব্ৰাহ্মণকুলক মই মোৰ মুখৰ সমান গণ্য কৰোঁ।
Verse 18
तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमान: ॥ १८ ॥
সেয়ে, মোৰ সমান আন কোনো নোপোৱা বাবে, মই নিজেই মোৰ অংশ-কলাৰূপে অৱতৰি আগ্নীধ্ৰৰ পুত্ৰ মহাৰাজ নাভিৰ পত্নী মেরুদেৱীৰ গৰ্ভত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ম।
Verse 19
श्रीशुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्या: पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোঁস্বামী পুনৰ ক’লে—এইদৰে কৈ ভগৱানে মহাৰাজ নাভিক সম্বোধন কৰিলে; কাষতে বহি থকা ৰাণী মেরুদেৱীয়ে সকলো কথা শুনিলে। তাৰ পাছত ভগৱান অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 20
बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभि: प्रसादितो नाभे: प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥
সেই যজ্ঞত পৰম ঋষিসকলে প্ৰসন্ন কৰাত ভগৱান বিষ্ণুদত্ত সন্তুষ্ট হ’ল। মহাৰাজ নাভিৰ ইচ্ছা পূৰণ আৰু আশ্ৰমধৰ্মৰ বিধি দেখুৱাবলৈ তেওঁ মেরুদেৱীৰ গৰ্ভত নিজৰ শুদ্ধ, গুণাতীত দিৱ্য স্বৰূপে পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Frequently Asked Questions
Although yajña includes authorized procedures, the chapter states that the Lord is not compelled by ritual paraphernalia; He is moved by bhakti. Nābhi’s worship was marked by faith and a pure, uncontaminated mind, so Viṣṇu appeared out of affection for His devotee, demonstrating that devotion is the decisive cause of divine revelation (darśana).
Their prayer follows śruti and ācārya guidance: the transcendent cannot be grasped by experimental or material cognition, but He can be approached through submissive hearing, glorification, and obeisance. By chanting His qualities (guṇa-kīrtana) and names, the heart is purified, sins are destroyed, and partial realization arises—not by mastering Him, but by being transformed in relation to Him.
Merudevī is Mahārāja Nābhi’s queen. She participates in worship while childless and later becomes the chosen womb for the Lord’s advent. The chapter highlights that she hears Viṣṇu’s promise directly, establishing the certainty of the avatāra narrative that follows.
Viṣṇu explains that He is the Supreme Person without a second (advitīya), with no equal; therefore an identical counterpart cannot exist. Yet to keep the brāhmaṇas’ truthful words from becoming false, He resolves the tension by expanding as His own plenary portion—thus the ‘son like Me’ is fulfilled by His avatāra.
The priests anticipate practical obstacles at death (illness, fever, weakness) that can disrupt memory. They therefore petition the Lord’s grace to remember and utter His names and activities, indicating that liberation (apavarga) depends not on bodily strength but on divinely supported remembrance cultivated through devotion.