Adhyaya 25
The Glories of Lord Ananta (Śeṣa/Saṅkarṣaṇa) and the Cosmic Foundation Beneath Pātāla
পঞ্চম স্কন্ধত অধোলোকসমূহৰ বৰ্ণনা চলি থাকোঁতে শুকদেৱে পাতালৰো বহু তলত অৱস্থিত পৰম আধাৰ—ভগৱান অনন্ত (শেষ/সংকৰ্ষণ)—ক চিনাক্ত কৰে। তেওঁ বিষ্ণুৰ বিস্তাৰ, তমোগুণৰ অধিপতি আৰু বন্ধ জীৱৰ মিথ্যা অহংকাৰ—বিশেষকৈ ‘মই ভোক্তা, মইহে সৰ্বোচ্চ’ এই ভ্ৰান্ত ধাৰণাক—নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তেওঁৰ অসংখ্য ফণাৰ এটা ফণাত সৰিষাৰ দানাৰ দৰে ক্ষুদ্ৰ এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড স্থিত বুলি ক’লে তেওঁৰ অপাৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। প্ৰলয়ত তেওঁৰ ভ্ৰূমধ্যৰ পৰা ৰুদ্ৰ প্ৰকাশ পাই সংহাৰ সম্পন্ন কৰে; সেয়ে অনন্তক নিৰোধ-তত্ত্বৰ সৈতে সংযোগ দেখুওৱা হয়। তাৰ পিছত তেওঁৰ পদপদ্ম, ৰত্নময় নখ, দিব্য বাহু, অলংকাৰ আৰু তুলসীমালাৰ ভক্তিময় শোভা, লগতে দেৱতা আৰু নাগবংশৰ আৰাধনা বৰ্ণিত। পৰম্পৰাৰে মহিমা শ্ৰৱণ আৰু ধ্যান হৃদয়ৰ গ্ৰন্থি আৰু আধিপত্যাভিমান শুদ্ধ কৰে। শেষত কামনা আৰু কৰ্ম অনুসাৰে জীৱৰ উচ্চ-নীচ লোকত গমন সংক্ষেপে কৈ পৰৱৰ্তী বৰ্ণনাৰ বাবে ভূমিকা ৰচনা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृदृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! পাতালৰ তলত ত্ৰিশ হাজাৰ যোজন দূৰত ভগৱানৰ তামসী কলা বাস কৰে; তেওঁক অনন্ত বা সংকর্ষণ বোলা হয়। দ্ৰষ্টা‑দৃশ্যৰ সংযোগে জন্মা ‘মই’‑ভাবৰূপ অহংকাৰৰ অধিষ্ঠাতা তেওঁ; তেওঁৰ প্ৰেৰণাত বন্ধ জীৱে নিজকে ভোক্তা আৰু প্ৰভু বুলি ভাবে।
Verse 2
यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥
শুকদেৱে ক’লে—ভগৱান অনন্তদেৱৰ সহস্ৰ ফণাৰ মাজত এটা ফণাৰ ওপৰত এই ক্ষিতিমণ্ডল ধাৰিত; সেই মহাফণাৰ তুলনাত ই বগা সৰিষাৰ দানাৰ দৰে অতি ক্ষুদ্ৰ দেখা যায়।
Verse 3
यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥
প্ৰলয়কালত যেতিয়া ভগৱান অনন্তদেৱে সমগ্ৰ সৃষ্টিক লয় কৰিব বিচাৰে, তেতিয়া তেওঁ অলপ ক্ৰুদ্ধ হয়। তেতিয়া তেওঁৰ দুটা ভ্ৰূৰ মাজৰ পৰা ত্ৰিনয়ন ৰুদ্ৰ ত্ৰিশূল উত্থাপন কৰি প্ৰকাশ পায়। ‘সাঙ্কর্ষণ’ নামৰ এই ৰুদ্ৰ একাদশ ৰুদ্ৰৰ সমষ্টি-ৰূপ, সৃষ্টিধ্বংসৰ বাবে উদিত হয়।
Verse 4
यस्याङ्घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥
প্ৰভুৰ পদ্মপাদৰ গোলাপী, স্বচ্ছ নখবোৰ দৰ্পণৰ দৰে চকচক কৰা ৰত্নসম। যেতিয়া অহিপতি আৰু শুদ্ধ বৈষ্ণৱ ভক্তসকলে একান্ত ভক্তিযোগে শ্ৰীসংকর্ষণক দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰে, তেতিয়া সেই নখত নিজৰ মনোহৰ মুখৰ প্ৰতিবিম্ব দেখি তেওঁলোক পৰম আনন্দিত হয়; ঝলমল কুণ্ডলৰ প্ৰভাই তেওঁলোকৰ গাল অধিক শোভিত কৰে।
Verse 5
यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥
নাগৰাজৰ কুমাৰীসকলে মঙ্গল আশীৰ্বাদ কামনা কৰি, কঙ্কণৰে শোভিত, দীঘল আৰু মনোহৰ, বিশাল বগা—ৰূপাৰ স্তম্ভৰ দৰে দীপ্ত—প্ৰভুৰ বাহুত অগৰু, চন্দন আৰু কুঙ্কুমৰ লেপন মাখে। তেওঁৰ অঙ্গস্পৰ্শে তেওঁলোকৰ হৃদয়ত মকৰধ্বজ (কামদেৱ)ৰ আবেশ জাগে আৰু তেওঁলোক ললিত মধুৰ হাঁহিৰে উজ্জ্বল হয়। প্ৰভু তেওঁলোকৰ মনোভাৱ বুজি কৰুণাময় মৃদু হাস্যে চায়; ভক্তিপ্ৰেমৰ আনন্দ-মদত তেওঁৰ ৰঙা চকুৰ দৃষ্টি অলপ দুলে। তেতিয়া তেওঁলোক লাজতে তেওঁৰ পদ্মমুখলৈ চাই থাকে।
Verse 6
स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥
সেই ভগৱান অনন্তদেৱ অনন্ত গুণৰ সাগৰ আৰু আদিদেৱ; তেওঁ পৰম পুৰুষোত্তমৰ সৈতে অভিন্ন। জগতৰ সকলো জীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে তেওঁ নিজ ধামত অৱস্থিত হৈ ক্ৰোধ আৰু অসহিষ্ণুতাৰ বেগ সংযত কৰে।
Verse 7
ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥
শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—দেৱতা, অসুৰ, উৰগ, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ আৰু মুনিগণে নিৰন্তৰ প্ৰভুৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। মদমত্তৰ দৰে প্ৰভু বিভ্ৰান্ত দেখায়; পূৰ্ণ বিকশিত পুষ্পসম চকু ইফালে-সিফালে দুলে। মুখৰ পৰা ওলোৱা মধুৰ ধ্বনিয়ে তেওঁ নিজৰ পাৰ্ষদ আৰু দেৱনায়কসকলক আনন্দিত কৰে। নীল বসনধাৰী, এক কুণ্ডলধাৰী, সুগঠিত বাহুৰে পিঠিত হাল ধৰি, কঁকালত সোণৰ কক্ষাবন্ধ আৰু গলাত সদা-নৱ তুলসী-পুষ্পৰ বৈজয়ন্তী মালা শোভে। তুলসীৰ মধুসদৃশ সুবাসত মত্ত ভ্ৰমৰদলে মধুৰ গীত গুঞ্জন কৰি মালাক অধিক শোভাময় কৰে। এইদৰে প্ৰভু উদাৰ লীলাত ৰমণ কৰে।
Verse 8
य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥
মুক্তিৰ বাবে গম্ভীৰ লোকসকলে শিষ্য-পরম্পৰাৰ গুৰু-মুখে অনন্তদেৱৰ মহিমা শুনি সদা সংকর্ষণক ধ্যান কৰিলে, প্ৰভু তেওঁলোকৰ হৃদয়ৰ গভীৰত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰকৃতি-গুণজনিত মলিনতা নাশ কৰে আৰু অনাদি কালৰ পৰা কৰ্ম-বাসনাৰে গাঁথি থোৱা অবিদ্যাময় কঠিন হৃদয়-গ্ৰন্থি শীঘ্ৰে ছিন্ন কৰে। ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ নাৰদ মুনি পিতৃৰ সভাত তুম্বুৰুৰ সৈতে, নিজে ৰচনা কৰা আনন্দময় শ্লোক গাই অনন্তদেৱক সদা গুণকীৰ্তন কৰে।
Verse 9
उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥
তেওঁৰ দৃষ্টিতেই প্ৰকৃতিৰ সত্ত্বাদি গুণসমূহ সৃষ্টিৰ, স্থিতিৰ আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ হৈ কাৰ্য কৰে। সেই পৰমাত্মা অনন্ত আৰু অনাদি; এক হৈও বহু ৰূপে প্ৰকাশ পায়। মানুহ সমাজে সেই পৰমৰ পথ কেনেকৈ বুজিব?
Verse 10
मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥
অপাৰ কৃপাৰে প্ৰভুৱে আমাৰ বাবে শুদ্ধ সত্ত্বময় ৰূপ ধাৰণ কৰিছে; তাত সূক্ষ্ম আৰু স্থূল এই জগতখনো প্ৰকাশ পায়। অতি উদাৰ আৰু সকলো সিদ্ধিশক্তিৰ অধিকারী ভগৱানে ভক্তসকলৰ মন জয় কৰি তেওঁলোকৰ হৃদয় আনন্দিত কৰিবলৈ নানা অৱতাৰত অৱতীৰ্ণ হৈ নিৰ্মল লীলা প্ৰকাশ কৰে।
Verse 11
यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भगवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥
সদ্গুৰুৰ পৰা শুনি যি কোনোবাই ভগৱানৰ পৱিত্ৰ নাম কীৰ্তন কৰে—সেইজন আৰ্ত হ’লেও বা পতিত হ’লেও—তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়। ঠাট্টাত বা আকস্মিকভাৱে নাম উচ্চাৰণ কৰিলেও তেওঁ আৰু শুনা সকলোৱে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; সেয়ে মুমুক্ষুৱে শ্ৰীশেষ-ভগৱানৰ নামৰ আশ্ৰয় এৰি আন কাৰ শৰণ ল’ব?
Verse 12
मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥
ভগৱান অনন্ত; তেওঁৰ শক্তিৰ মাপ কোনেও কৰিব নোৱাৰে। পৰ্বত, নদী, সাগৰ, গছ আৰু জীৱসমেত এই সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড তেওঁৰ সহস্ৰ ফণৰ এটা ফণত অণুৰ দৰে স্থিত। হাজাৰ জিভা থাকিলেও কোনে তেওঁৰ মহিমা গণনা কৰিব?
Verse 13
एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥
এনে মহাপ্ৰভাৱশালী ভগৱান অনন্তদেৱৰ মহান আৰু গৌৰৱময় গুণ-মহিমাৰ অন্ত নাই; তেওঁৰ পৰাক্ৰম অসীম। তেওঁ স্বয়ংসম্পূৰ্ণ হৈও সকলোৰে আধাৰ। ৰসাতলৰ মূলে অৱস্থিত হৈ তেওঁ লীলামাত্ৰে সমগ্ৰ বিশ্ব ধাৰণ কৰে।
Verse 14
एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥
হে ৰাজন, মই মোৰ গুৰুৰ পৰা যেনেকৈ শুনিছোঁ, তেনেকৈ বন্ধিত জীৱসকলৰ কৰ্ম আৰু ইচ্ছাৰ ফল অনুসাৰে এই ভৌতিক সৃষ্টিৰ গঠন তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। ভৌতিক কামনাৰে পূৰ্ণ জীৱসকলে নিজৰ নিজৰ কৰ্মফল অনুসাৰে বিভিন্ন লোকত বিভিন্ন অৱস্থা লাভ কৰি এই সৃষ্টিৰ ভিতৰতে বাস কৰে।
Verse 15
एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥
হে ৰাজন, প্ৰবৃত্তিলক্ষণ ধৰ্মত লিপ্ত মানুহৰ কৰ্মবিপাকজনিত উচ্চ-নীচ আৰু বিভিন্ন গতি মই তোমাৰ প্ৰশ্ন অনুসাৰে ব্যাখ্যা কৰিলোঁ। তুমি যি সুধিছিলা, অধিকাৰীৰ পৰা যি শুনিছিলোঁ সেয়াই কৈ দিলোঁ; এতিয়া আৰু কি ক’ম?
Frequently Asked Questions
In this chapter, Saṅkarṣaṇa is described as the principle behind the conditioned soul’s “I am the enjoyer” mentality—ahaṅkāra rooted in ignorance. As the presiding deity of tamo-guṇa, He governs the cosmic function by which living beings misidentify with matter; yet as Viṣṇu-tattva He remains transcendental, and remembrance of Him destroys that very contamination.
The comparison is theological and contemplative: it establishes the immeasurable greatness of Bhagavān and the relative insignificance of the cosmos. The teaching redirects awe from the created order to the Creator-support, cultivating humility and devotion rather than cosmic pride or materialistic self-importance.
The text describes a three-eyed Rudra, armed with a trident, who embodies the eleven Rudras and appears for universal dissolution. This connects Ananta to nirodha: the Lord’s will activates the destructive agency (Rudra/Śiva-tattva function) to wind up creation at the appointed time.
Hearing from a bona fide spiritual master in disciplic succession (paramparā) and meditating on Saṅkarṣaṇa brings the Lord into the heart, where He removes guṇa-contamination and cuts the hṛdaya-granthi—the deep knot of domination and fruitive desire. The chapter also emphasizes nāma-kīrtana: chanting the Lord’s name purifies even when done inadvertently.
The aesthetic description functions as bhakti-śāstra: it supplies concrete forms for meditation (dhyāna), intensifies personalism (Bhagavān as a beautiful person), and shows how diverse beings—devas, siddhas, gandharvas, nāgas—are drawn into worship by His transcendental qualities, reinforcing poṣaṇa (the Lord’s benevolent care for devotees).