Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন, কিছুমান পুৰাণবক্তাই কয় যে সূৰ্যৰ দহ হাজাৰ যোজন তলত স্বর্ভানু (ৰাহু) নামৰ এটা গ্ৰহ আছে, যি নক্ষত্ৰৰ দৰে বিচৰণ কৰে। সি সিংহিকাৰ পুত্ৰ, অসুৰসকলৰ মাজত অতি নিন্দনীয়; দেৱত্ব বা গ্ৰহাধিপত্য ল’বলৈ অযোগ্য আছিল। তথাপি ভগৱানৰ অনুকম্পাৰে সি অমৰত্ব আৰু গ্ৰহত্ব লাভ কৰিলে। পাছত মই তাৰ জন্ম আৰু কৰ্ম অধিককৈ ক’ম।

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

তাপদায়ী সূৰ্যমণ্ডলৰ বিস্তাৰ দহ হাজাৰ যোজন বুলি কোৱা হয়; চন্দ্ৰমণ্ডল বাৰ হাজাৰ যোজন আৰু ৰাহু তেৰ হাজাৰ যোজন। অমৃত বিতৰণৰ সময়ৰ পৰা বৈৰ বান্ধি ৰাহু পৰ্বকালত সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ মাজত সোমাই তেওঁলোকৰ জ্যোতি ঢাকিবলৈ ধায়।

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰদেৱৰ পৰা ৰাহুৰ আক্ৰমণৰ কথা শুনি ভগৱান বিষ্ণুৱে তেওঁলোকৰ ৰক্ষাৰ বাবে ‘সুদৰ্শন চক্ৰ’ নামৰ প্ৰিয় ভাগৱত অস্ত্ৰ নিয়োগ কৰে। তাৰ তেজ ৰাহুৰ বাবে অসহ্য; সেয়ে সি ভয়ত কঁপি দূৰলৈ আঁতৰি যায়। এই ঘটনাকেই লোকে গ্ৰহণ বুলি কয়।

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

ৰাহুৰ তলত ঠিক তেনেই দূৰত্বত সিদ্ধলোক, চাৰণলোক আৰু বিদ্যাধৰলোক নামৰ লোকসমূহ আছে; তাত সিদ্ধ, চাৰণ আৰু বিদ্যাধৰসকল বাস কৰে।

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

সিদ্ধ, চাৰণ আৰু বিদ্যাধৰ লোকসমূহৰ তলত ‘অন্তৰিক্ষ’ নামৰ আকাশত যক্ষ, ৰাক্ষস, পিশাচ, প্ৰেত আৰু ভূতগণৰ ভোগ-বিহাৰৰ স্থান আছে। যিমানদূৰ বতাহ বয় আৰু যিমানদূৰ মেঘ দেখা যায় সিমানদূৰলৈ অন্তৰিক্ষ বিস্তৃত; তাৰ ওপৰত বায়ু নাই।

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

যক্ষ-ৰাক্ষসসকলৰ ভোগ-বিহাৰৰ স্থানসমূহৰ তলত এশ যোজন দূৰত্বত এই পৃথিৱী আছে। হাঁহ, বাজ, শ্যেন, সুপৰ্ণ আদি শ্ৰেষ্ঠ পক্ষী যিমান উঁচুলৈ উৰিব পাৰে সিমানলৈকে ইয়াৰ ঊৰ্ধ্বসীমা।

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

হে ৰাজন, এই পৃথিৱীৰ তলত অতল, বিতল, সুতল, তালাতল, মহাতল, ৰসাতল আৰু পাতাল নামে সাতটা অধোলোক আছে। ভূ-মণ্ডলৰ অৱস্থান আগতেই কোৱা হৈছে; এই সাত লোকৰ দৈৰ্ঘ্য-প্ৰস্থও পৃথিৱীৰ সমান, আৰু সিহঁত একেকৈ দহ হাজাৰ যোজন অন্তৰে অৱস্থিত।

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

এই সাতটা বিল-স্বৰ্গত স্বৰ্গলোকতকৈও অধিক কামভোগ, ঐশ্বৰ্য আৰু আনন্দসমৃদ্ধি আছে। তাত দৈত্য, দানৱ আৰু নাগ আদি অতি সমৃদ্ধ গৃহ, উদ্যান আৰু ক্ৰীড়াস্থলত গৃহস্থৰূপে বাস কৰে। পত্নী-সন্তান, বন্ধুবান্ধৱ আৰু অনুচৰসহ তেওঁলোকে মায়াজনিত ভৌতিক সুখত আসক্ত থাকে; দেৱতাসকলৰ ভোগ কেতিয়াবা বিঘ্নিত হোৱাৰ দৰে তেওঁলোকৰ ভোগ বিঘ্নিত নহয়।

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

হে মহাৰাজ, সেই বিল-স্বৰ্গত মায়াবী ময় দানৱে বহু নগৰ নিৰ্মাণ কৰিছে। সিহঁত শ্ৰেষ্ঠ মণিৰত্নে গঢ়া বিচিত্ৰ ভৱন, প্ৰাচীৰ, গোপুৰ, সভাগৃহ, চৈত্য, চত্বর আৰু মন্দিৰ-প্ৰাঙ্গণ আদিৰে অলংকৃত। তাত নাগ-অসুৰ যুগলৰ ভিৰ, আৰু পাৰাৱত, শুক, সাৰিকা আদি পাখিৰ কোলাহল; লোকাধিপতিসকলৰ ৰত্নজড়িত উত্তম গৃহে সজাই তোলা সেই নগৰসমূহ অপূৰ্ব দীপ্তিত ঝলমল কৰে।

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

সেই কৃত্ৰিম স্বৰ্গৰ উদ্যানসমূহ মন আৰু ইন্দ্ৰিয়ক অতিশয় আনন্দ দিয়ে। ফুল-ফলৰ গুচ্ছৰ ভাৰতে নত শাখাযুক্ত গছবোৰ লতাৰে আলিঙ্গিত হৈ অধিক শোভা পায়। নিৰ্মল পানীৰে পূৰ্ণ সৰোবৰত জঁপিয়াই উঠা মাছৰ বাবে পানী কঁপে, আৰু নীৰজ, কুমুদ, কুৱলয়, কহ্লাৰ, নীল-লাল পদ্ম আৰু শতপত্ৰ আদি ফুলে সিহঁত সুশোভিত। চক্রৱাক আদি জলপক্ষীৰ যুগলে তাত বাসা বাঁধি মধুৰ নানা স্বৰে ইন্দ্ৰিয়োৎসৱ সৃষ্টি কৰে; এই উদ্যানৰ শ্ৰী অমৰলোকৰ শ্ৰীকেও অতিক্ৰম কৰে।

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

সেই অধোলোকসমূহত সূৰ্যৰ পোহৰ নাই; সেয়ে দিন-ৰাতি আদি ৰূপে কালৰ বিভাগ বুজা নাযায়। ফলত কালজনিত ভয়ো তাত নাই।

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

তাত মহা নাগসকলে ফণাত মণি ধৰি বাস কৰে; সেই মণিৰ জ্যোতিয়ে চাৰিওফালে অন্ধকাৰ দূৰ কৰে।

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

সেই লোকৰ বাসিন্দাসকলে দিব্য ঔষধিৰ ৰস আৰু ৰসায়ন পান কৰি তাতে স্নান কৰে; সেয়ে তেওঁলোকৰ চিন্তা বা ৰোগ নাথাকে। পকা চুলি, ভাঁজ, জৰা-দুৰ্বলতা নাই; দেহকান্তি ম্লান নহয়, ঘামত দুৰ্গন্ধ নহয়, আৰু বাৰ্ধক্যজনিত ক্লান্তি বা উদ্যমহীনতাও নহয়।

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

তেওঁলোকে অতি মঙ্গলময়ভাবে জীৱন যাপন কৰে; কোনো দিশৰ পৰা মৃত্যুভয় নাই, কেৱল নিৰ্ধাৰিত কালে—ভগৱানৰ সুদৰ্শনচক্ৰৰ তেজৰূপে—মৃত্যু আহে।

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

সুদৰ্শনচক্ৰ সেই প্ৰদেশত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই, তাৰ তেজৰ ভয়ত অসুৰসকলৰ গৰ্ভৱতী পত্নীসকলৰ প্ৰায়ে গৰ্ভপাত হয়।

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

হে ৰাজন, এতিয়া মই অতল লোকৰ বৰ্ণনা কৰোঁ। তাত ময় দানৱৰ পুত্ৰ অসুৰ বল বাস কৰে; সিয়ে ছিয়ানব্বই প্ৰকাৰ মায়াশক্তি সৃষ্টি কৰিছিল, যাক আজিও কিছুমান তথাকথিত যোগী-স্বামী লোকে মানুহ ঠগিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে। সি জঁভাই লওঁতেই তাৰ মুখৰ পৰা তিনিধৰণৰ নাৰীসমূহ জন্মিল—স্বৈৰিণী, কামিণী আৰু পুংশ্চলী। স্বৈৰিণীসকলে নিজৰ গোটৰ পুৰুষকেই স্বামী কৰে; কামিণীসকলে যিকোনো গোটৰ পুৰুষ গ্ৰহণ কৰে; পুংশ্চলীসকলে একৰ পিছত এক স্বামী সলনি কৰে। কোনো পুৰুষ অতলত প্ৰৱেশ কৰিলেই, সেই নাৰীসকলে তৎক্ষণাৎ তাক ধৰি ‘হাটক’ নামৰ মাদক দ্ৰব্যেৰে তৈয়াৰ পানীয় খুৱায়; তাতে তাৰ কামশক্তি অতি বৃদ্ধি পায়। তাৰপিছত লাস্যময় দৃষ্টি, ঘনিষ্ঠ বাক্য, প্ৰেমস্মিত আৰু আলিঙ্গন আদিৰে তাক মোহিত কৰি নিজৰ তৃপ্তি পৰ্যন্ত ভোগ কৰায়। শক্তিবৃদ্ধিৰ মদত সি নিজকে দহ হাজাৰ হাতীৰ সমান বলৱান ভাবি ‘মই ঈশ্বৰ, মই সিদ্ধ’ বুলি গৰ্বান্ধ হৈ, ওচৰ চাপি অহা মৃত্যুক অৱজ্ঞা কৰে।

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

অতলৰ তলত বিতল লোক আছে, য’ত ভগৱান হৰ (শিৱ) ‘হাটকেশ্বৰ’—সোণাৰ খনিৰ অধিপতি—নিজ ভূতগণ আদি পাৰ্ষদসহ বাস কৰে। প্ৰজাসৃষ্টিৰ বিস্তাৰৰ বাবে তেওঁ ভৱানীৰ সৈতে সংযোগ কৰে; দুয়োৰে বীৰ্য-মিশ্ৰণৰ পৰা ‘হাটকী’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ নদী উৎপন্ন হয়। বায়ুৰে প্ৰজ্বলিত অগ্নিয়ে সেই নদীৰ জল পান কৰি থু-থু কৰি উগলি দিলে ‘হাটক’ নামৰ সোণ জন্মে; সেই সোণৰ অলংকাৰ পিন্ধি অসুৰসকলে পত্নীসকলৰ সৈতে সুখে থাকে।

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

বিতলৰ তলত সুতল লোক। তাত বিরোচনৰ পুত্ৰ, পুণ্যশ্লোক আৰু উদাৰখ্যাতি বলি মহাৰাজ আজিও বাস কৰে। মহেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ মঙ্গল সাধিবলৈ ভগৱান বিষ্ণু অদিতিৰ পুত্ৰ হৈ বামন বটুক ৰূপে আহি তিন পা ভূমি ভিক্ষা কৰি তিনিও লোক গ্ৰহণ কৰিলে; পাছত কৃপাবশত বলিক সুতলত পুনৰ স্থাপন কৰিলে। তাত তেওঁ ইন্দ্ৰতকৈও অধিক সমৃদ্ধ শ্ৰী-ঐশ্বৰ্য লাভ কৰি, নিৰ্ভয়ে স্বধৰ্ম অনুসাৰে সেই আৰাধ্য ভগৱানৰ ভক্তিসেৱাত ৰত আছে।

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

হে ৰাজন, বলি মহাৰাজে বিল-স্বৰ্গত যি মহৎ ঐশ্বৰ্য লাভ কৰিছিল, তাক কেৱল ভূমিদানৰ প্ৰত্যক্ষ ফল বুলি ভাবিব নালাগে। সকলো জীৱৰ জীৱনাধাৰ, সকলোৰে হৃদয়ত পৰমাত্মা ৰূপে বাস কৰা বাসুদেৱ—যি তীৰ্থসমূহৰো পৰম তীৰ্থ আৰু সম্পূৰ্ণ যোগ্য পাত্ৰ—তাঁৰ চৰণত বলিয়ে পৰম শ্ৰদ্ধা, পৰম আদৰ আৰু একাগ্ৰ মনৰে সৰ্বস্ব নিবেদন কৰিছিল; সেয়াই সাক্ষাৎ মোক্ষদ্বাৰৰ ফল। সুতৰাং দানমাত্ৰৰ বাবেই সেই ঐশ্বৰ্য পোৱা বুলি ভুল নকৰিবা।

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

ক্ষুধাত কাতৰ হৈ, পৰি গৈ বা হোঁচট খাই বিবশ অৱস্থাতো যদি কোনো মানুহে ভগৱানৰ পবিত্ৰ নাম একবাৰ—ইচ্ছাৰে বা অনিচ্ছাৰে—উচ্চাৰণ কৰে, তেন্তে সি তৎক্ষণাৎ কৰ্মবন্ধনৰ ফল বিধৌত কৰে। কিন্তু সেই একে মুক্তি লাভ কৰিবলৈ কৰ্মত জড়িত লোকসকলে যোগ আদি সাধনাত বহু বাধা-ব্যাঘাত ভোগে।

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

এনেকুৱা আত্মবান ভক্তসকলৰ বাবে, সকলোৰে হৃদয়ত পৰমাত্মা ৰূপে অৱস্থিত ভগৱানে নিজেকেই আত্মৰূপে দান কৰে।

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

নিশ্চয় ভগৱানে বলি মহাৰাজক ভৌতিক সুখ-ঐশ্বৰ্য দি কৃপা নকৰিলে; কিয়নো মায়াময় ভোগ-ঐশ্বৰ্য প্ৰভুৰ প্ৰেমময় সেৱাৰ স্মৃতি হৰণ কৰে, ফলত মন ভগৱানত স্থিৰ নাথাকে।

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

যেতিয়া ভগৱানে বলি মহাৰাজৰ পৰা সকলো কেঢ়ি লোৱাৰ আন কোনো উপায় নেদেখিলে, তেতিয়া ভিক্ষা মাগি ছল কৰি তিনিও লোক অপহৰণ কৰিলে। কেৱল দেহ অৱশিষ্ট থাকিলেও তেওঁ তুষ্ট নহ’ল; বৰুণপাশেৰে বান্ধি পৰ্বতৰ গুহাত নিক্ষেপ কৰিলে। তথাপি সৰ্বস্ব হৰণ হলেও মহাভক্ত বলিয়ে এইদৰে ক’লে।

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

হায়, স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰ কিমান দয়নীয়! তেওঁ বিদ্বান আৰু শক্তিমান হ’লেও আধ্যাত্মিক উন্নতি বিষয়ে অজ্ঞ। বৃহস্পতিও বুদ্ধিমান নহয়, কিয়নো তেওঁ শিষ্য ইন্দ্ৰক সঠিকভাৱে উপদেশ নিদিলে। উপেন্দ্ৰ বামনদেৱ ইন্দ্ৰৰ দুৱাৰত থিয় আছিল, কিন্তু ইন্দ্ৰে প্ৰেমময় সেৱাৰ সুযোগ ভিক্ষা নকৰি, ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে তিনিও লোক পাবলৈ তেওঁক মোৰ পৰা ভিক্ষা মাগিবলৈ নিয়োজিত কৰিলে। তিনিও লোকৰ আধিপত্য তুচ্ছ; কাৰণ যিকোনো ভৌতিক ঐশ্বৰ্য কেৱল এটা মন্বন্তৰলৈকে থাকে—অনন্ত কালৰ অতি সৰু অংশ।

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

বলি মহাৰাজ ক’লে: মোৰ পিতামহ প্ৰহ্লাদ মহাৰাজেই নিজৰ সত্য হিত বুজিছিল। প্ৰহ্লাদৰ পিতা হিৰণ্যকশিপু নিহত হোৱাৰ পাছত ভগৱান নৃসিংহদেৱে প্ৰহ্লাদক পিতৃৰাজ্য আৰু আনকি মোক্ষো দিব খুজিছিল, কিন্তু প্ৰহ্লাদে দুয়োটাই গ্ৰহণ নকৰিলে। মোক্ষ আৰু ভৌতিক ঐশ্বৰ্যও ভক্তিসেৱাৰ বাধা বুলি ভাবি, তেওঁ কৰ্ম-জ্ঞানৰ ফল নুমাগি কেৱল প্ৰভুৰ দাসৰ দাসত্বত নিয়োজিত হ’বলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

বলি মহাৰাজ ক’লে: আমাৰ দৰে লোক—যিসকল এতিয়াও ভোগত আসক্ত, প্ৰকৃতিৰ গুণে কলুষিত আৰু ভগৱানৰ কৃপাহীন—প্ৰভুৰ উৎকৃষ্ট ভক্ত প্ৰহ্লাদ মহাৰাজৰ পৰম পথ অনুসৰণ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! বলি মহাৰাজৰ চৰিত্ৰ মই কেনেকৈ গুণগান কৰিম? যাৰ দুৱাৰত স্বয়ং অখিলজগত-গুৰু ভগৱান নাৰায়ণ গদা হাতে, ভক্তৰ প্ৰতি কৰুণাত দ্ৰৱিত হৃদয়ে থিয় হৈ আছে। দিগ্বিজয়লৈ অহা ৰাৱণক বামনদেৱে পাদাংগুষ্ঠে অতি দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰিছিল। ইয়াৰ বিস্তাৰ পিছত কোৱা হ’ব।

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

তাৰ তলত তালাতল লোক; তাত ময় নামৰ দানৱেন্দ্ৰ, ত্ৰিপুৰৰ অধিপতি, বাস কৰে। ত্ৰিলোকৰ হিতৰ বাবে পুৰাৰি শিৱে একদা তাৰ তিনিখন পুৰ দগ্ধ কৰিছিল; পাছত প্ৰসন্ন হৈ সেই ৰাজ্যই তাক পুনৰ দিলে। সেয়েহে ময় দানৱ মহাদেৱৰ ৰক্ষাত থাকি, ভগৱানৰ সুদৰ্শন চক্ৰক ভয় নকৰিব লাগিব বুলি মিছাকৈ ভাবে।

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

তলাতলৰ তলত মহাতল লোক। তাত কদ্ৰূৰ বংশধৰ বহু ফণা-ধাৰী সাপ বাস কৰে, যিসকল সদায় ক্ৰোধে জ্বলি থাকে। কুহক, তক্ষক, কালিয় আৰু সুষেণ প্ৰধান মহানাগ। বিষ্ণুবাহন গৰুড়ৰ ভয়ত তেওঁলোক সদা উদ্বিগ্ন, তথাপি কেতিয়াবা পত্নী, সন্তান, বন্ধু আৰু কুটুম্বৰ সঙ্গত মত্ত হৈ ক্ৰীড়া কৰে।

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

মহাতলৰ তলত ৰসাতল লোক; তাত দিতি আৰু দনুৰ পুত্ৰ দৈত্য-দানৱ বাস কৰে। তেওঁলোক পণি, নিবাতকবচ, কালেয় আৰু হিৰণ্যপুৰবাসী নামে পৰিচিত। তেওঁলোক দেবতাৰ শত্রু; জন্মতেই মহাবলী আৰু মহাসাহসী, তথাপি সৰ্বলোকাধিপতি ভগৱান হৰিৰ তেজ আৰু সুদৰ্শন চক্ৰে তেওঁলোকৰ বল-গৰ্ব সদায় চূৰ্ণ হয়, সেয়েহে সাপৰ দৰে গুহা-বিলত থাকে। ইন্দ্ৰৰ দূতী সৰমাই মন্ত্রবৰ্ণে শাপবাক্য ক’লে তেওঁলোক ইন্দ্ৰক ভয় কৰে।

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

ৰসাতলৰ তলত পাতাল বা নাগলোক। তাত বাসুকি প্ৰমুখ নাগলোকপতি—শঙ্খ, কুলিক, মহাশঙ্খ, শ্বেত, ধনঞ্জয়, ধৃতরাষ্ট্র, শঙ্খচূড়, কম্বল, অশ্বতৰ, দেবদত্ত আদি—মহাভোগী আৰু মহাক্ৰোধী নাগ বাস কৰে। তেওঁলোকৰ ফণাত মহামণি জড়োৱা আছে। কিছুমানৰ পাঁচ, কিছুমানৰ সাত, কিছুমানৰ দহ, কিছুমানৰ শত, কিছুমানৰ সহস্ৰ ফণা; সেই মণিৰ দীপ্তিয়ে পাতালৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰে।