Adhyaya 22
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas (Bhāgavata Jyotiṣa Framework)
পঞ্চম স্কন্ধৰ পৱিত্ৰ ভূগোল-বৰ্ণনত সুমেৰু আৰু ধ্ৰুৱলোকক কেন্দ্ৰ কৰি অঞ্চলসমূহ স্থিৰ কৰাৰ পাছত পৰীক্ষিতে সূৰ্যৰ দিশ-সম্পৰ্কে যুক্তিপ্ৰশ্ন তোলে—সূৰ্যৰ সোঁ-বা বাওঁ দুয়োফালে সুমেৰু-ধ্ৰুৱলোক কেনেকৈ কোৱা হয়? শ্ৰীশুকদেৱে কুমাৰৰ চাকৰ উপমাৰে ৰাশিচক্ৰ/কালচক্ৰৰ ঘূৰ্ণন আৰু তাৰ ভিতৰত ‘পিঁপড়াৰ দৰে’ জ্যোতিষ্কসমূহৰ দেখা-গতি পৃথক কৰি সন্দেহ নিবারণ কৰে। তাৰ পাছত সূৰ্যক নাৰায়ণৰ শক্ত্যাবেশ-প্ৰকাশ বুলি বৰ্ণনা কৰি, তেওঁৰ দ্বাদশ ঋতুৰূপ আৰু দ্বাদশ ৰাশি-নাম ক’য়ে সংবৎসৰ, মাস, পক্ষ, অয়ন আদি কালগণনা স্থাপন কৰে। তাৰপিছত চন্দ্ৰ, নক্ষত্ৰ, শুক্ৰ, বুধ, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনি—ইহঁতৰ ঊৰ্ধ্বস্থিতি, পৰস্পৰ দূৰত্ব, বিশেষ গতি আৰু শুভ-অশুভ ফল (বিশেষকৈ বৰষুণ আৰু লোককল্যাণৰ ক্ষেত্ৰত) বৰ্ণিত হয়। শেষত সপ্তর্ষিমণ্ডল ধ্ৰুৱলোকক প্ৰদক্ষিণা কৰে—উচ্চতৰ গ্ৰহবিন্যাস আৰু কালের দিৱ্য শাসনৰ পৰৱৰ্তী বিস্তাৰৰ ভূমিকা ৰচনা হয়।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच यदेतद्भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে ভগৱন, আপুনি আগতেই নিশ্চিত কৰি কৈছে যে আদিত্য ধ্ৰুৱলোকক প্রদক্ষিণ কৰি ফুৰোঁতে মেৰু আৰু ধ্ৰুৱক সোঁফালে ৰাখে। তথাপি তেওঁ ৰাশিমণ্ডলৰ ফালে মুখ কৰি মেৰু আৰু ধ্ৰুৱক বাঁফালে ৰাখিছে যেন দেখা যায়। একে সময়তে সোঁ আৰু বাঁ—দুয়োটাই কেনেকৈ যুক্তিসংগত হ’ব?
Verse 2
स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামী উত্তৰ দিলে—যেনেকৈ কুমাৰৰ চকা ঘূৰে আৰু তাত থকা সৰু পিঁপড়াবোৰো তাৰ সৈতে ঘূৰে, তথাপি সিহঁত কেতিয়াবা চকাটোৰ এক অংশত কেতিয়াবা আন অংশত দেখা যায়; সেয়ে সিহঁতৰ গতি চকাটোৰ গতিৰ পৰা ভিন্ন যেন লাগে। তেনেদৰে নক্ষত্র-ৰাশিৰে চিহ্নিত কালচক্ৰ ধ্ৰুৱ আৰু মেৰুক সোঁফালে ৰাখি প্রদক্ষিণে ঘূৰে, আৰু তাৰ সৈতে সূৰ্য আদি গ্ৰহসমূহো ঘূৰে; কিন্তু সূৰ্য আৰু গ্ৰহসমূহ ভিন্ন সময়ত ভিন্ন ভিন্ন ৰাশি আৰু নক্ষত্রত দেখা যায়। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে সিহঁতৰ গতি ৰাশিচক্ৰ আৰু কালচক্ৰৰ গতিৰ পৰা পৃথক।
Verse 3
स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥
এই আদিপুৰুষ ভগৱান স্বয়ং নাৰায়ণ। লোককল্যাণ আৰু কৰ্মশুদ্ধিৰ বাবে তেওঁ ত্ৰয়ীময় বেদস্বৰূপ হৈ সূৰ্যৰূপে অৱতীৰ্ণ হয়; তাৰ পিছত নিজকে দ্বাদশ ভাগত বিভক্ত কৰি বসন্তাদি ছয় ঋতুত উষ্ণতা, শীতলতা আদি ঋতুগুণ যথাযথভাৱে বিধান কৰে।
Verse 4
तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥
ত্ৰয়ী বিদ্যা অনুসাৰে বৰ্ণাশ্ৰম আচাৰৰ পথে থাকি, বেদে নিৰ্দিষ্ট উচ্চ-নীচ কৰ্ম আৰু যোগবিধানৰ দ্বাৰা শ্ৰদ্ধাৰে সূৰ্যস্থিত নাৰায়ণ—পৰমাত্মা—ক পূজা কৰে; এইদৰে তেওঁলোকে সহজে পৰম শ্ৰেয় লাভ কৰে।
Verse 5
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥
এই সূৰ্যদেৱ—যি সকলো লোকৰ আত্মা নাৰায়ণ/বিষ্ণু—দ্যাৱা আৰু পৃথিৱীৰ মাজৰ আকাশবলয়ত কালচক্ৰত গতি কৰি দ্বাদশ মাস অতিক্ৰম কৰে। দ্বাদশ ৰাশিৰ সংযোগে তেওঁ দ্বাদশ নাম ধাৰণ কৰে। এই দ্বাদশ মাসৰ সমাহাৰ ‘সংৱৎসৰ’ (বছৰ)। চন্দ্ৰমানে শুক্ল-কৰ্ষ্ণ দুটা পক্ষ মিলি এক মাস; পিতৃলোকৰ বাবে সেই সময়েই এক দিন-ৰাতি। নক্ষত্ৰমানে এক মাস দুই আৰু সৱা নক্ষত্রৰ সমান। সূৰ্য দুমাস চলিলে বছৰৰ ষষ্ঠাংশ পূৰ্ণ—সেয়াই ‘ঋতু’; এইদৰে ঋতুবোৰ বছৰৰ অঙ্গ।
Verse 6
अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥
সূৰ্য আকাশপথত অর্ধ পৰিক্ৰমা সম্পন্ন কৰিবলৈ যিমান সময় লয়, সেই কালক ‘অয়ন’ (উত্তৰায়ণ বা দক্ষিণায়ণ) বোলা হয়।
Verse 7
अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥
সূৰ্যদেৱৰ গতি তিনিধৰণৰ—মন্দ, শীঘ্ৰ আৰু সম। এই তিন গতি অনুসাৰে তেওঁ আকাশ, দ্যাৱা আৰু পৃথিৱীৰ মণ্ডলসমূহ সম্পূৰ্ণ পৰিক্ৰমা কৰিবলৈ যিমান সময় লয়, পণ্ডিতসকলে সেই কালক পাঁচ নামৰে কয়—সংৱৎসৰ, পৰিৱৎসৰ, ইডাৱৎসৰ, অনুৱৎসৰ আৰু ৱৎসৰ।
Verse 8
एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥
সূৰ্যৰ কিৰণৰ ওপৰত এক লক্ষ যোজন দূৰত চন্দ্ৰ অৱস্থিত। সি সূৰ্যতকৈও অধিক দ্ৰুতগামী—দুই পক্ষত সূৰ্যৰ এক সংৱৎসৰসম পথ, সৱা দুই দিনত এক মাহ, আৰু এক দিনতে এক পক্ষ অতিক্ৰম কৰে।
Verse 9
अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥
চন্দ্ৰ শুদ্ধপক্ষত কলা বৃদ্ধি পাই দেৱতাসকলৰ বাবে দিন আৰু পিতৃসকলৰ বাবে ৰাতি সৃষ্টি কৰে; কৃষ্ণপক্ষত কলা ক্ষয় হ’লে দেৱতাসকলৰ বাবে ৰাতি আৰু পিতৃসকলৰ বাবে দিন হয়। এইদৰে সি ত্ৰিশ মুহূৰ্তত একেকটা নক্ষত্ৰ অতিক্ৰম কৰে। অমৃতসম শীতলতাৰে শস্যবৃদ্ধি ঘটাই সি সকলো জীৱৰ প্ৰাণ, সেয়ে ‘জীৱ’ নামে পৰিচিত।
Verse 10
य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥
এই চন্দ্ৰ ষোড়শকলাযুক্ত পুৰুষ-ৰূপ ভগৱানৰ প্ৰভাৱৰ প্ৰতীক। মনৰ অধিষ্ঠাতা হোৱাৰ বাবে ‘মনোময়’, ঔষধি আৰু উদ্ভিদক শক্তি দিয়া বাবে ‘অন্নময়’, আৰু সকলো জীৱৰ জীৱন-উৎস হোৱাৰ বাবে ‘অমৃতময়’ বুলি কোৱা হয়। দেৱ, পিতৃ, মানুহ, পশু, পাখি, সৰীসৃপ, বৃক্ষ-লতা আদি সকলোকে তৃপ্ত কৰি সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত হোৱাৰ বাবে ‘সৰ্বময়’ বুলিও বৰ্ণনা কৰা হয়।
Verse 11
तत उपरिष्टात्द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥
ইয়াৰ ওপৰত দুই লক্ষ যোজন উচ্চতাত নক্ষত্ৰসমূহ আছে। পৰমেশ্বৰৰ ইচ্ছাত সিহঁত কালচক্ৰত নিয়োজিত হৈ, মেরুক সোঁফালে ৰাখি (দক্ষিণাৱর্তে) সূৰ্যৰ গতিৰ পৰা ভিন্নভাবে পৰিভ্ৰমণ কৰে। অভিজিত আদি আটাইশটা মুখ্য নক্ষত্ৰ।
Verse 12
तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥
এই নক্ষত্ৰসমূহৰ ওপৰত পুনৰ দুই লক্ষ যোজন উচ্চতাত শুক্ৰ গ্ৰহ (উশনা) অৱস্থিত। সি সূৰ্যৰ দৰে কেতিয়াবা আগত, কেতিয়াবা পাছত, কেতিয়াবা একেলগে—দ্ৰুত, ধীৰ আৰু সম গতিৰে চলে। বৰষুণত বাধা দিয়া গ্ৰহসমূহৰ প্ৰভাৱ সি শমিত কৰে; সেয়ে তাৰ অনুকূল বিচৰণে সাধাৰণতে বৰষুণ হয় আৰু সকলো লোকৰ বাবে ই অতি শুভ বুলি পণ্ডিতসকলে মানিছে।
Verse 13
उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥
বুধ (সোমপুত্ৰ) শুক্ৰৰ দৰে কেতিয়াবা সূৰ্যৰ পিছত, কেতিয়াবা আগত আৰু কেতিয়াবা সৈতে সৈতে গতি কৰে। সি শুক্ৰৰ ওপৰত ষোল লক্ষ যোজন দূৰত অৱস্থিত আৰু সাধাৰণতে জগতৰ বাবে শুভ; কিন্তু সূৰ্যৰ সহগতি নাথাকিলে ঘূৰ্ণিঝড়, ধূলি, অনিয়মিত বৰষুণ আৰু জলহীন মেঘৰ ভয় সূচায়, অল্প বা অতিবৃষ্টিৰ দুঃস্থিতি আনে।
Verse 14
अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥
ইয়াৰ ওপৰত মঙ্গল (অঙ্গাৰক) বুধৰ ওপৰত দু’লক্ষ যোজন দূৰত অৱস্থিত। সি যদি বক্রগতিত নুঘূৰে, তেন্তে তিন-তিন পক্ষত একে একে বাৰটা ৰাশিৰ মাজেৰে গতি কৰে; কিন্তু সি প্ৰায়ে অশুভ গ্ৰহ, অঘশংস, আৰু বৰষুণ আদি বিষয়ত প্ৰতিকূল ফল দান কৰে।
Verse 15
तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥
তাৰ ওপৰত ষোল লক্ষ যোজন ব্যৱধানত ভগৱান বৃহস্পতি অৱস্থিত। তেওঁ একেক ৰাশিত এক পৰিবৎসৰ কাল বিচৰণ কৰে; যদি তেওঁৰ গতি বক্র নহয়, তেন্তে তেওঁ সাধাৰণতে ব্ৰাহ্মণকুল আৰু লোকৰ বাবে অনুকূল, ধৰ্ম-বিদ্যাৰ বৃদ্ধি সাধন কৰে।
Verse 16
तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भिरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥
তাৰ ওপৰত (বৃহস্পতিৰ ওপৰত) দু’লক্ষ যোজন ব্যৱধানত শনৈশ্চৰ অৱস্থিত। সি একেক ৰাশিত ত্ৰিশ মাহ বিলম্ব কৰি চলি, তেনেই অনুবৎসৰত সমগ্ৰ ৰাশিচক্ৰ পৰিভ্ৰমণ কৰে; সি সাধাৰণতে সকলোৰে বাবে অশান্তিকৰ আৰু অত্যন্ত অশুভ ফলদায়ক।
Verse 17
तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥
তাৰ উত্তৰত এগাৰ লক্ষ যোজন ব্যৱধানত সপ্তর্ষিসকল অৱস্থিত। তেওঁলোকে লোকসমূহৰ মঙ্গল চিন্তা কৰি সদায় ভগৱান বিষ্ণুৰ পৰম পদ—ধ্ৰুৱলোক—ৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি থাকে।
Frequently Asked Questions
Śukadeva distinguishes between two motions: (1) the rotation of the zodiacal/stellar framework bound to the wheel of time (kāla-cakra), and (2) the relative motion of the sun and other planets within that rotating framework. Like ants on a potter’s wheel, the luminaries appear in different positions even though the larger system is rotating. Thus statements about “left/right” reflect reference frames—zodiacal rotation versus planetary traversal—rather than a single fixed physical orientation.
The chapter identifies the sun-god as Nārāyaṇa/Viṣṇu in an empowered solar form who benefits all planets, purifies fruitive work, and manifests seasonal divisions. Because the sun regulates time, seasons, and ritual calendars, people following varṇāśrama worship the Supreme as present in the sun through Vedic rites (e.g., agnihotra) and yogic discipline—aiming ultimately at the highest goal of life, not merely material prosperity.
Kāla-cakra is the cosmic “wheel of time” by which the Supreme’s administration becomes measurable as cycles—months, fortnights, seasons, ayanas, and years. In this chapter it is the governing structure to which constellations are fixed and within which the sun and grahas move, producing predictable changes (seasonal qualities) and karmic/ritual timing for embodied beings.
The Bhāgavata presents grahas as instruments within divine governance affecting terrestrial conditions that sustain life and dharma. Their described “favorable/unfavorable” effects—often framed around rainfall—signal how cosmic timing correlates with prosperity or distress in human society. The point is not fatalism but recognition that material conditions operate under higher order (poṣaṇa) and that wise persons align life with dharma and devotion rather than mere prediction.