Adhyaya 19
Devotion in Kimpuruṣa-varṣa and the Glory of Bhārata-varṣa (Rāmacandra & Nara-Nārāyaṇa; Rivers, Varṇāśrama, and Liberation)
জম্বুদ্বীপৰ বিভিন্ন বৰ্ষৰ ভক্তি-সংস্কৃতি বৰ্ণনা আগবঢ়াই শুকদেৱে কিম্পুৰুষ-বৰ্হৰ কথা কয়, য’ত হনুমানে গন্ধৰ্বসকলৰ কীৰ্তনৰ মাজত শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ নিৰন্তৰ আৰাধনা কৰে। হনুমানৰ স্তৱত ৰামক পৰাত্পৰ পুৰুষোত্তম বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়—ধৰ্ম শিকাবলৈ তেওঁ মানৱসদৃশ আচৰণ গ্ৰহণ কৰে, ভৌতিক আসক্তিৰ দুখ প্ৰকাশ কৰে, তথাপি তাত স্পৰ্শিত নহয়। তাৰ পিছত কাহিনী ভাৰতবৰ্ষলৈ ঘূৰে; বদৰিকাশ্ৰমত ভগৱান নৰ-নাৰায়ণ ৰূপে ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু যোগসিদ্ধি উপদেশ দিয়ে; নাৰদ-পাঞ্চৰাত্ৰক জ্ঞান-যোগসহ ভক্তিৰ সুসংবদ্ধ পথ-নির্দেশিকা বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ভাৰতবৰ্ষৰ পৰ্বত আৰু পবিত্ৰ নদীসমূহৰ তালিকা দি, গুণ-কৰ্ম অনুসাৰে জন্ম আৰু সদ্গুৰুৰ আশ্ৰয়ত বিষ্ণু-সেৱাই বৰ্ণাশ্ৰমৰ উদ্দেশ্য বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। দেৱতাসকলে কয়—ভাৰতবৰ্ষত মানৱজন্ম স্বৰ্গতকৈও শ্ৰেষ্ঠ, কিয়নো ইয়াত ভক্তি আৰু শৰণাগতিৰে শীঘ্ৰে বৈকুণ্ঠপ্ৰাপ্তি হয়। শেষত জম্বুদ্বীপৰ চাৰিওফালে আঠটা দ্বীপৰ পৰম্পৰাৰ উল্লেখ কৰি আগলৈ ভূগোল-লোকতত্ত্বৰ বৰ্ণনাৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! কিম্পুৰুষ-বৰ্ষত পৰম ভাগৱত হনুমানজী তাত থকা কিম্পুৰুষসকলৰ সৈতে অবিৰত ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত থাকে। তেওঁ লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ, সীতাদেৱীৰ প্ৰিয় স্বামী, আদিপুৰুষ ভগৱান শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ চৰণসান্নিধ্যত ৰমি উপাসনা কৰে।
Verse 2
आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥
আৰ্ষ্টিষেণৰ সৈতে গন্ধৰ্বসকলে ভগৱান ৰামচন্দ্ৰৰ পৰম মঙ্গলময় কীৰ্তি সদায় গাই থাকে। হনুমানজী আৰু কিম্পুৰুষ-বৰ্ষৰ মুখ্য আৰ্ষ্টিষেণ সেই মহিমা সম্পূৰ্ণ মনোযোগে নিৰন্তৰ শোনে; আৰু হনুমানজীয়ে নিজেও এই স্তৱ গায়।
Verse 3
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥
ওঁ—উত্তমশ্লোক ভগৱানক প্ৰণাম। আৰ্যৰ লক্ষণ, শীল আৰু ব্ৰতৰ আশ্ৰয় আপোনাক প্ৰণাম। শিক্ষিত-সংযমিত আত্মা, লোকৰ আদৰ্শ উপাস্য আপোনাক প্ৰণাম। সাধুগুণ পৰীক্ষা কৰা কসোটিস্বৰূপ আপোনাক প্ৰণাম। ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ, মহাপুৰুষ, মহাৰাজ—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 4
यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥
যি পৰমেশ্বৰ একমাত্ৰ বিশুদ্ধ অনুভৱ-স্বৰূপ, নিজ তেজে গুণব্যৱস্থাক ধ্বংস কৰিছে, অন্তৰ্মুখ শান্ত আৰু শুদ্ধ বুদ্ধিৰে মাত্ৰ উপলব্ধ—সেইজন নাম-ৰূপ আৰু অহংকাৰাতীত; মই শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰৰ পদপদ্মত শৰণ লওঁ।
Verse 5
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन: सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥
হে বিভো! আপোনাৰ মানৱ অৱতাৰ কেৱল ৰাক্ষস-বধৰ বাবে নহয়, মর্ত্যক শিক্ষা দিবলৈও—যে স্ত্ৰী/পত্নীকেন্দ্ৰিত ভোগ বহু দুখৰ কাৰণ। যি স্বাত্মাত ৰমণ কৰা ঈশ্বৰ, তেওঁৰ সীতাহৰণজনিত বিপদ অন্যথা কেনেকৈ হ’ব?
Verse 6
न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम: सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥
ভগৱান বাসুদেৱ শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰ ত্ৰিলোকত একোতে আসক্ত নহয়; তেওঁ আত্মজ্ঞানীসকলৰ পৰম সুহৃদ। সেয়ে পত্নীবিয়োগে তেওঁ শোকগ্ৰস্ত হ’ব নোৱাৰে, আৰু সীতা বা লক্ষ্মণক ত্যাগ কৰাও তেওঁৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অসম্ভৱ।
Verse 7
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ्न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥
মহৎ কুলত জন্ম, সৌন্দৰ্য, বাক্চাতুৰ্য, তীক্ষ্ণ বুদ্ধি বা জাতি-আকৃতি—এইবোৰে শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰৰ সখ্য লাভ নহয়। নহ’লে, এইবোৰ নথকা আমি বনবাসীসকলক লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ প্ৰভুৱে কেনেকৈ বন্ধু কৰি ল’লে?
Verse 8
सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥
সেয়ে দেৱ হওক বা অসুৰ, বানৰ হওক বা মানুহ—যি ভক্তৰ সৰু সেৱাও কৃতজ্ঞতাৰে গ্ৰহণ কৰি সন্তুষ্ট হয়, মানৱাকৃতিত অৱতীৰ্ণ হৰি শ্ৰী ৰামক সৰ্বাত্মভাৱে ভজনা কৰক। সেই প্ৰভুৱেই কোসলবাসীক উত্তৰ দিশৰ দিব্য ধাম—বৈকুণ্ঠলৈ—নিয়ে গৈছিল।
Verse 9
भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥
ভাৰতবৰ্ষত ভগৱান নৰ-নাৰায়ণ বদৰিকাশ্ৰমত অৱতীৰ্ণ হৈ ভক্তসকলৰ অনুগ্ৰহৰ বাবে ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য, ঐশ্বৰ্য, ইন্দ্ৰিয়-সংযম আৰু অহং-শমন উপদেশ দিয়ে আৰু কল্পান্তলৈ তপস্যা কৰি আত্মসাক্ষাতৰ পথ প্ৰকাশ কৰে।
Verse 10
तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥
ভগৱান নাৰদে ভাৰতবৰ্ষৰ বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মনিষ্ঠ প্ৰজাসকলৰ সৈতে পৰম ভক্তিভাৱে নৰ-নাৰায়ণৰ সেৱাত নিয়োজিত থাকে। ভগৱদুক্ত সাঙ্খ্য আৰু যোগৰ দ্বাৰা ভগৱানৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰি সাৱৰ্ণি মনুক এই দিব্য তত্ত্ব উপদেশ দিয়ে আৰু এইদৰে স্তৱ কৰে।
Verse 11
ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥
ওঁ— শমশীল, আত্মসাক্ষাত্কাৰী আৰু অহংকাৰ-ৰহিত ভগৱান নৰ-নাৰায়ণক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। তেওঁ অকিঞ্চনসকলৰ ধন, ঋষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, পৰমহংসসকলৰ পৰমগুৰু আৰু আত্মাৰামসকলৰ অধিপতি— তেওঁক নমো নমঃ।
Verse 12
गायति चेदम्— कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न दृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥
নাৰদে এইদৰে গায়— যি সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ কৰ্তা হয়েও বন্ধনাতীত, ন বিনষ্ট; দেহত অৱস্থিত যেন লাগিলেও ক্ষুধা-তৃষ্ণা-ক্লান্তি আদি দেহধৰ্মে স্পৰ্শ নকৰে; সৰ্বদ্ৰষ্টা সাক্ষী হয়েও দৃশ্যবিষয়ৰ গুণে কলুষিত নহয়— সেই আসক্তিহীন, শুদ্ধ, একান্ত সাক্ষী ভগৱানক নমস্কাৰ।
Verse 13
इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥
হে যোগেশ্বৰ প্ৰভু! যোগ-নৈপুণ্যৰ এই ব্যাখ্যা আত্মজ্ঞ হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা)য়ে কৈছে— অন্তকালত যোগীসকলে দুষ্কলেবৰ ত্যাগ কৰি, নিৰ্গুণ তোমাত ভক্তিভাৱে মন স্থাপন কৰে; এয়াই যোগৰ পৰম সিদ্ধি।
Verse 14
यथैहिकामुष्मिककामलम्पट: सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥
যিজন পণ্ডিতে ইহকাল আৰু পৰকালৰ ভোগ-বিলাসত আসক্ত হৈ স্ত্ৰী, পুত্ৰ আৰু ধনৰ চিন্তাত মগ্ন থাকে আৰু এই নশ্বৰ দেহ ত্যাগ কৰিবলৈ ভয় কৰে, তেওঁৰ সকলো শ্ৰম কেৱল পণ্ডশ্ৰম।
Verse 15
तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥
হে প্ৰভু অধোক্ষজ! আপোনাৰ মায়াৰে আমি এই নশ্বৰ দেহত 'মই' আৰু 'মোৰ' ভাৱত আৱদ্ধ হৈ আছো। কৃপা কৰি আমাক ভক্তিযোগ প্ৰদান কৰক যাতে আমি এই কঠিন বান্ধোন ছিঙি আপোনাত মন স্থিৰ কৰিব পাৰো।
Verse 16
भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥
ভাৰতবৰ্ষত অনেক পৰ্বত আৰু নদী আছে। মলয়, মঙ্গলপ্ৰস্থ, মৈনাক, ত্ৰিকূট, ঋষভ, কূটক, কোল্পক, সহ্য, দেৱগিৰি, ঋষ্যমূক, শ্ৰীশৈল, বেঙ্কট, মহেন্দ্ৰ, বাৰিধাৰ, বিন্ধ্য, শুক্তিমান, ঋক্ষগিৰি, পাৰিয়াত্ৰ, দ্ৰোণ, চিত্ৰকূট, গোৱৰ্ধন, ৰৈৱতক, ককুভ, নীল, গোকামুখ, ইন্দ্ৰকীল আৰু কামগিৰি আদি প্ৰধান পৰ্বত। ইয়াৰ উপৰিও আন হাজাৰ হাজাৰ পৰ্বত আছে যাৰ পৰা অসংখ্য নদী প্ৰবাহিত হয়।
Verse 17
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু শোণ নদ বুলি জনাজাত। অন্যান্য প্ৰধান নদীসমূহ হ'ল: চন্দ্ৰৱসা, তাম্ৰপৰ্ণী, অৱটোদা, কৃতমালা, বৈহায়সী, কাৱেৰী, ৱেণী, পয়স্বিনী, শৰ্কৰাৱৰ্তা, তুঙ্গভদ্ৰা, কৃষ্ণৱেণ্যা, ভীমৰথী, গোদাৱৰী, নিৰ্বিন্ধ্যা, পয়োষ্ণী, তাপী, ৰেৱা, সুৰসা, নৰ্মদা, চৰ্মণ্বতী, মহানদী, ৱেদস্মৃতি, ঋষিকুল্যা, ত্ৰিসামা, কৌশিকী, মন্দাকিনী, যমুনা, সৰস্বতী, দ্ষদ্বতী, গোমতী, সৰযূ, ৰোধস্বতী, সপ্তৱতী, সুষোমা, শতদ্ৰূ, চন্দ্ৰভাগা, মৰুদ্বৃধা, ৱিতস্তা, অসিক্নী আৰু ৱিশ্বা। ভাৰতবৰ্ষৰ লোকসকলে এই নদীসমূহৰ নাম স্মৰণ, স্পৰ্শ আৰু স্নান কৰি পৱিত্ৰ হয়।
Verse 18
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু শোণ নদ বুলি জনাজাত। অন্যান্য প্ৰধান নদীসমূহ হ'ল: চন্দ্ৰৱসা, তাম্ৰপৰ্ণী, অৱটোদা, কৃতমালা, বৈহায়সী, কাৱেৰী, ৱেণী, পয়স্বিনী, শৰ্কৰাৱৰ্তা, তুঙ্গভদ্ৰা, কৃষ্ণৱেণ্যা, ভীমৰথী, গোদাৱৰী, নিৰ্বিন্ধ্যা, পয়োষ্ণী, তাপী, ৰেৱা, সুৰসা, নৰ্মদা, চৰ্মণ্বতী, মহানদী, ৱেদস্মৃতি, ঋষিকুল্যা, ত্ৰিসামা, কৌশিকী, মন্দাকিনী, যমুনা, সৰস্বতী, দ্ষদ্বতী, গোমতী, সৰযূ, ৰোধস্বতী, সপ্তৱতী, সুষোমা, শতদ্ৰূ, চন্দ্ৰভাগা, মৰুদ্বৃধা, ৱিতস্তা, অসিক্নী আৰু ৱিশ্বা। ভাৰতবৰ্ষৰ লোকসকলে এই নদীসমূহৰ নাম স্মৰণ, স্পৰ্শ আৰু স্নান কৰি পৱিত্ৰ হয়।
Verse 19
अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥
এই ভাৰতবৰ্ষতে জন্ম লাভ কৰা মানুহে নিজৰ পূৰ্বকৰ্ম অনুসাৰে সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই গুণভেদে শ্বেত, লোহিত আৰু কৃষ্ণবৰ্ণ স্বভাৱ পায়। কোনো দিৱ্য, কোনো সাধাৰণ মানৱ, কোনো নৰকগতি লাভ কৰে। সদ্গুৰুৱে অৱস্থা নিৰ্ণয় কৰি চতুৰ্বৰ্ণ-চতুৰাশ্ৰম অনুসাৰে বিষ্ণু-সেৱাত প্ৰশিক্ষণ দিলে জীৱন সিদ্ধ হৈ মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 20
योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥
সৰ্বভূতাত্মা বাসুদেৱ পৰমাত্মা—যি মন, বাক্য আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ অতীত, অনিৰ্বচনীয় আৰু নিৰ্লেপ—তাঁৰ অনন্য ভক্তিযোগেই মুক্তিৰ সত্য পথ। নানা কৰ্মগতিয়ে বাঁধি থোৱা অবিদ্যাৰ গাঁঠি যেতিয়া মহাপুৰুষ ভক্তৰ সৎসঙ্গৰ দ্বাৰা ছিন্ন হয়, তেতিয়া সাধক ক্ৰমে প্ৰভু-সেৱাত প্রবৃত্ত হৈ মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 21
एतदेव हि देवा गायन्ति— अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥
দেৱতাসকলে গায়—আহা! ইহঁতে কিমান শుభ কৰ্ম কৰিছে, অথবা স্বয়ং হৰি ইহঁতৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হৈছে; সেয়েহে ভাৰতভূমিত মানুহজন্ম লাভ কৰিছে, যি মুকুন্দ-সেৱাৰ বাবে উপযুক্ত। আমিও দেৱতাসকলে ভাৰতবৰ্ষত মানুহজন্ম পাই ভক্তি কৰিবলৈ স্পৃহা কৰোঁ; কিন্তু ইহঁতে ইতিমধ্যে তাতেই সেৱাত নিয়োজিত।
Verse 22
किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥
দেৱতাসকলে কয়—কঠিন যজ্ঞ, তপ, ব্ৰত আৰু দান আদি কৰি আমি স্বৰ্গৰ এই পদ লাভ কৰিলোঁ; কিন্তু ইয়াৰ মূল্য কি? ইয়াত ইন্দ্ৰিয়সুখৰ অতিশয় উল্লাসৰ বাবে নাৰায়ণৰ পদপঙ্কজৰ স্মৃতি প্ৰায় লুপ্ত হয়।
Verse 23
कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन: सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥
কল্পকালজীৱী ব্ৰহ্মলোকৰ স্থানজয়ো পুনৰ্ভৱৰ পৰা মুক্ত নহয়; সেয়েহে ক্ষণায়ু হলেও ভাৰতভূমিত জীৱন শ্ৰেয়। কিয়নো ইয়াত অল্প সময়তে মনস্বী মর্ত্য সকলো ত্যাগ কৰি হৰিৰ পদপঙ্কজত সম্পূৰ্ণ শৰণ লয় আৰু নিৰ্ভয় পদ—বৈকুণ্ঠ—লাভ কৰে; তাত চিন্তা নাই, দেহধাৰণে পুনর্জন্ম নাই।
Verse 24
न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा: सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥
য’ত বৈকুণ্ঠ-কথাৰ অমৃতধাৰা নাবহে, য’ত সেই পুণ্যধাৰাৰ তীৰত সাধু ভাগৱত ভক্ত নাথাকে, আৰু য’ত যজ্ঞেশ প্ৰভুক তুষ্ট কৰা সংকীৰ্তন-যজ্ঞৰ মহোৎসৱ নাই—সেই স্থান, দেৱলোক হ’লেও, জ্ঞানীৰ সেব্য নহয়।
Verse 25
प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥
যিসকল জীৱে ইয়াত মানৱজন্ম পাই, জ্ঞান-কৰ্মৰ সাধন-সামগ্ৰীসমৃদ্ধ সুযোগ লাভ কৰিও, অপুনৰ্ভৱৰ বাবে ভক্তিত যত্ন নকৰে—সিহঁত অসাৱধান বনচৰ পশু-পক্ষীৰ দৰে পুনৰ বন্ধনত পৰে।
Verse 26
यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥
যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে বিধি, মন্ত্ৰ আৰু দ্ৰব্য অনুসাৰে যজ্ঞবেদীত দেৱতাসকলৰ নামে ভাগে ভাগে হবি অৰ্পণ কৰে, সিহঁতে প্ৰকৃততে সেই এক পূৰ্ণ প্ৰভুৰ অংগাংশকেই পূজে। সেই প্ৰভু বিভিন্ন নামে আহ্বানিত হৈ আনন্দে অৰ্পণ গ্ৰহণ কৰে আৰু স্বয়ং কাম্য আশীৰ্বাদ প্ৰদান কৰে।
Verse 27
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥
মানুহে যি বস্তু বিচাৰে, প্ৰভু সেয়া সত্যই দিয়ে; কিন্তু এনে দান নেদিয়ে যাৰ ফলত পুনৰ পুনৰ অধিক দান বিচাৰিবলগীয়া হয়। তথাপি ভক্তে নাচাইলেও, প্ৰভু স্বয়ং নিজৰ পদপল্লৱৰ আশ্ৰয় দিয়ে—যি সকলো কামনা তৃপ্ত কৰে। এইয়াই তেওঁৰ বিশেষ কৃপা।
Verse 28
यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद् वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥
হে অজনাভ! যজ্ঞ, পুণ্যকৰ্ম আৰু বেদাধ্যয়নৰ ফলত আমি স্বৰ্গসুখ ভোগ কৰিছোঁ; কিন্তু এই জীৱনো একদিন শেষ হ’ব। যদি আমাৰ পুণ্যৰ কিবা অৱশিষ্ট থাকে, তেন্তে ভাৰতবৰ্ষত পুনৰ মানৱজন্ম হওক যাতে আমি প্ৰভুৰ পদপদ্ম স্মৰণ কৰিব পাৰোঁ; কিয়নো হৰি তাত স্বয়ং অৱতৰি ভজকসকলৰ মঙ্গল বিস্তাৰ কৰে।
Verse 29
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন, কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে জম্বূদ্বীপৰ চাৰিওফালে আঠটা উপদ্বীপ আছে। মহাৰাজ সগৰৰ পুত্ৰসকলে হেৰোৱা অশ্ব বিচাৰি পৃথিৱী চাৰিওফালে খুঁদিছিল; সেইদৰে এই আঠটা সংলগ্ন দ্বীপ উদ্ভৱ হ’ল। সিহঁতৰ নাম—স্বৰ্ণপ্ৰস্থ, চন্দ্ৰশুক্ল, আৱৰ্তন, ৰমণক, মন্দৰহৰিণ, পাঞ্চজন্য, সিংহল আৰু লংকা।
Verse 30
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
সিহঁতৰ নাম এইদৰে—স্বৰ্ণপ্ৰস্থ, চন্দ্ৰশুক্ল, আৱৰ্তন, ৰমণক, মন্দৰহৰিণ, পাঞ্চজন্য, সিংহল আৰু লংকা; এইবোৰক জম্বূদ্বীপক ঘেৰি থকা উপদ্বীপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 31
एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥
হে ভাৰতবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত ৰজা! মোক যিদৰে উপদেশ দিয়া হৈছিল, সেইদৰে জম্বূদ্বীপত থকা ভাৰতবৰ্ষ আৰু সংলগ্ন দ্বীপসমূহৰ বিভাগ মই এইদৰে তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata uses varṣa-specific devotion to illustrate poṣaṇa and īśānukathā: Hanumān’s unbroken service and mantra-glorification show that the highest perfection is not status, birth, or learning, but surrendered devotion. Kimpuruṣa-varṣa becomes a theological tableau where Rāma’s supremacy and the devotee’s single-minded bhakti are publicly celebrated through constant kīrtana.
Hanumān’s prayer frames Rāma as Vāsudeva, the self-sufficient Supreme Lord, untouched by material attachment. The narrative presents His human-like tribulations as purposeful līlā—meant to teach mortals the dangers of material happiness centered on sex and possessiveness—rather than evidence of divine limitation.
Nara-Nārāyaṇa is Bhagavān’s manifestation in Bhārata-varṣa at Badarikāśrama, exemplifying the path of self-realization through austerity, sense control, and freedom from false ego, ultimately oriented to devotion. The site symbolizes disciplined spirituality that matures into bhakti, and it anchors the canto’s teaching that the Lord actively instructs and favors devotees within human history.
The devas admit that heavenly life, though earned by yajña and Vedic merit, intensifies sense enjoyment and weakens remembrance of Nārāyaṇa. Bhārata-varṣa, despite its brevity and hardship, uniquely facilitates surrender and saṅkīrtana-centered devotion, enabling attainment of Vaikuṇṭha—something even long celestial lifespans cannot guarantee.
Varṇāśrama is presented as a divinely calibrated social-spiritual system based on guṇa and karma, to be confirmed by a bona fide guru and used to train one’s life toward service of Lord Viṣṇu. Its success criterion is not mere social order but perfection of life through regulated devotion culminating in bhakti to Vāsudeva.