Adhyaya 17
Viṣṇupadī Gaṅgā: Descent, Cosmic Pathways, and Śiva’s Praise of Saṅkarṣaṇa
পঞ্চম স্কন্ধৰ ভূ-মণ্ডল বৰ্ণনাৰ ধাৰাবাহিকত এই অধ্যায়ত গঙ্গাৰ পবিত্ৰ গতি আৰু তাৰ ভক্তিময় কাৰণ বৰ্ণিত হৈছে। বামনদেৱ ত্ৰিবিক্ৰমৰূপে পদ বিস্তাৰ কৰোঁতে ব্রহ্মাণ্ডৰ আৱৰণ ভেদি কাৰণজল প্ৰৱেশ কৰি গঙ্গা হয়; ভগৱানৰ পদৰেণুৰে সি গোলাপী আভা ধৰি ‘বিষ্ণুপদী’ নামে নিত্য পাৱনকাৰিণী। গঙ্গা ধ্ৰুৱলোকে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ মস্তকত আনন্দাৱেশে ধাৰিত হয়, তাৰপিছত সপ্তৰ্ষিসকলৰ ওচৰেদি গৈ তপস্যাৰ পৰিপাক আৰু আধ্যাত্মিক ধন বুলি মান্য হয়। পাছত চন্দ্ৰলোক অতিক্ৰম কৰি মেৰু-শিখৰত থকা ব্রহ্মলোকত উপস্থিত হৈ চাৰিটা মুখ্য ধাৰাত বিভক্ত হয়—সীতা, অলকনন্দা, চক্ষু, ভদ্ৰা—যিয়ে বিভিন্ন বৰ্ষ আৰু সমুদ্ৰ সিঞ্চিত কৰে। তাৰপিছত কাহিনী ইলাবৃত-বৰ্ষলৈ যায়; তাত দুৰ্গাৰ ৰক্ষাত কেৱল শিৱে বাস কৰে আৰু তেওঁ সংকর্ষণৰ স্তোত্ৰ গাই ভগৱান সৃষ্টিৰ আৰু মায়াৰ অতীত পৰম তত্ত্ব বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা আগলৈ বৰ্ষসমূহ, সিহঁতৰ অধিপতি আৰু তাত পূজিত ভগৱদ্বিস্তাৰৰ বৰ্ণনাৰ ভূমিকা গঢ়ি উঠে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत्र भगवत: साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्त:प्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भगवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहु: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! বলি মহাৰাজৰ যজ্ঞমণ্ডপত যজ্ঞস্বৰূপ সাক্ষাৎ ভগৱান বিষ্ণু বামনদেৱ ৰূপে প্ৰগট হ’ল। তেওঁ বাওঁ পাদ বিস্তাৰ কৰোঁতেই, ডাঙৰ আঙুঠিৰ নখে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ আৱৰণত ছিদ্ৰ কৰিলে আৰু কাৰণসাগৰৰ শুদ্ধ জলধাৰা সেই ৰন্ধ্ৰেৰে এই বিশ্বত প্ৰৱেশ কৰি গঙ্গা ৰূপে বোৱাহ’ল। ভগৱানৰ পদপদ্ম ধৌত হোৱাত, তাত থকা ৰঙা ৰেণুৰ স্পৰ্শে গঙ্গাজলে মনোহৰ গোলাপী আভা পালে। এই দিব্য জল স্পৰ্শ কৰিলেই জীৱসকল পাপমলৰ পৰা তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়, তথাপি গঙ্গা সদা নিৰ্মল; সেয়ে তেওঁ ‘বিষ্ণুপদী’ নামে খ্যাত। বহু কাল পিছত, সহস্ৰ যুগৰ পৰিমাপে, গঙ্গা ধ্ৰুৱলোকত অৱতীৰ্ণ হ’ল; সেইকাৰণে পণ্ডিতসকলে ধ্ৰুৱলোকক ‘বিষ্ণুপদ’ বুলি কয়।
Verse 2
यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥
সেই ঠাইত বীৰব্ৰতী উত্তানপাদ-পুত্ৰ ধ্ৰুৱ মহাৰাজ পৰম ভাগৱত বুলি খ্যাত। ভগৱান বিষ্ণুৰ পদপদ্ম ধৌত কৰা গঙ্গাজলকেই কুলদেৱতাৰ চৰণোদক বুলি জানি, তেওঁ নিজৰ ধ্ৰুৱলোকত আজিও পৰম ভক্তিৰে সেই জল শিৰত ধাৰণ কৰে। হৃদয়গভীৰত কৃষ্ণভক্তিযোগ দৃঢ় হোৱাত তেওঁ উৎকণ্ঠাত বিহ্বল হয়; আধাখোলা নয়নৰ পৰা নিৰ্মল অশ্ৰু ঝৰে আৰু সৰ্বাঙ্গত ৰোমাঞ্চ জাগে।
Verse 3
तत: सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥
তাৰ পিছত সেই প্ৰভাৱ জানোতা সপ್ತ ঋষিয়ে আজিও গঙ্গাজলক নিজৰ জটাজূটত বুজাই-মানি ধাৰণ কৰে। তেওঁলোকে স্থিৰ কৰিছে—সৰ্বাত্মা বাসুদেৱ ভগৱানত অনুপৰত ভক্তিযোগ লাভ কৰাই তপস্যাৰ পৰম সিদ্ধি আৰু শ্ৰেষ্ঠ সম্পদ। এই অখণ্ড ভক্তি পোৱাৰ ফলত তেওঁলোকে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম আদি অন্য উপায়ক, আনকি ব্ৰহ্মলয় ৰূপ মুক্তিকো, তুচ্ছ জ্ঞান কৰি উপেক্ষা কৰে; যেনেকৈ জ্ঞানীসকলে মুক্তিক পৰম মানে, তেনেকৈ এই মহাপুৰুষসকলে ভক্তিকেই জীৱনৰ সিদ্ধি বুলি গ্ৰহণ কৰে।
Verse 4
ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥
তাৰ পিছত ধ্ৰুৱলোকৰ ওচৰৰ সাত লোক শুদ্ধ কৰি গঙ্গাজল দেৱযানৰ আকাশপথে, অসংখ্য সহস্ৰ-কোটি দিব্য বিমানসমূহেৰে ভৰপূৰ হৈ, তললৈ অৱতৰণ কৰে। ই চন্দ্ৰমণ্ডল আৱৰি শেষত মেৰু-শিখৰত থকা ব্ৰহ্মসদনত পতিত হয়।
Verse 5
तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥
সেই ঠাইত মেৰু-শিখৰত গঙ্গা চাৰ ভাগে বিভক্ত হৈ, চাৰ নাম লৈ চাৰ দিশলৈ উচ্ছ্বাসেৰে বোৱাই, শেষত নদ-নদীৰ অধিপতি সমুদ্ৰতেই প্ৰৱেশ কৰে। সেই চাৰ ধাৰা—সীতা, অলকনন্দা, চক্ষু আৰু ভদ্ৰা।
Verse 6
सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽध: प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥
সীতা নামৰ গঙ্গা-ধাৰা ব্ৰহ্মসদনৰ পৰা ওলাই, কেশৰাচল আদি পৰ্বতশিখৰৰ পৰা তললৈ তললৈ বোৱাই, মেৰুৰ কেশৰ সদৃশ শিখৰসমূহৰ পৰা পতিত হৈ গন্ধমাদন পৰ্বতৰ মূৰ্ধাত পৰে। তাৰপিছত মাজতে ভদ্ৰাশ্ব-বৰ্ষক সিঞ্চিত কৰি পূব দিশে ক্ষাৰসমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 7
एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि चक्षु: प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥
এইদৰে গংগাৰ ‘চক্ষু’ নামৰ শাখা মাল্যবান পৰ্বতৰ শিখৰৰ পৰা পতিত হৈ কেতুমাল-বৰ্ষত অবিৰত বেগে প্ৰবাহিত হৈ পশ্চিম দিশে লৱণ-সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 8
भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवत: शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥
গংগাৰ ‘ভদ্ৰা’ নামৰ শাখা মেৰুৰ উত্তৰ দিশৰ পৰা নামি ক্ৰমে কুমুদ, নীল, শ্বেত আৰু শৃংগবান পৰ্বতৰ শিখৰত পতিত হৈ উত্তৰ কুরু দেশ অতিক্ৰম কৰি উত্তৰ দিশে লৱণ-সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 9
तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छत: पुंस: पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥
তদ্ৰূপ গংগাৰ ‘অলকনন্দা’ নামৰ শাখা ব্ৰহ্মসদনৰ দক্ষিণ দিশৰ পৰা ওলাই বহু পৰ্বতশিখৰ অতিক্ৰম কৰি তীব্ৰ বেগে হেমকূট আৰু হিমকূট পৰ্বতৰ শিখৰত পতিত হয়। তাৰপিছত ভাৰত-বৰ্ষক প্লাৱিত কৰি দক্ষিণ দিশে লৱণ-সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। এই নদীত স্নান কৰিবলৈ অহা লোক ধন্য; তেওঁলোকৰ প্ৰতি পদে অশ্বমেধ আৰু ৰাজসূয় যজ্ঞৰ ফল সহজে লাভ হয়।
Verse 10
अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितर: शतश: ॥ १० ॥
ইয়াৰ উপৰিও প্ৰতি বৰ্ষত ডাঙৰ-সৰু বহু নদ-নদী আছে; সিহঁত মেৰু আদি পৰ্বতৰ কন্যাৰ দৰে শত শত শাখাত প্ৰবাহিত হয়।
Verse 11
तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥
নৱ বৰ্ষৰ ভিতৰত ভাৰত-বৰ্ষকেই কৰ্মক্ষেত্ৰ বুলি বুজা যায়। পণ্ডিত আৰু সাধুজনে কয় যে বাকী আঠ বৰ্ষ স্বৰ্গলোকৰ পৰা উভতি অহা অতি পুণ্যৱানসকলৰ অৱশিষ্ট পুণ্যফল ভোগৰ স্থান—ভূমিত স্বৰ্গসদৃশ পদ।
Verse 12
एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भ कलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसम: कालो वर्तते ॥ १२ ॥
এই আঠটা বৰ্ষত মানুহৰ আয়ু পৃথিৱীৰ গণনাৰে দহ হাজাৰ বছৰ। বাসিন্দাসকল প্ৰায় দেবতুল্য, দহ হাজাৰ হাতীৰ সম বলবান আৰু বজ্ৰৰ দৰে দৃঢ় দেহধাৰী। তেওঁলোকৰ যৌৱন অতি মনোৰম; নাৰী-পুৰুষে দীঘলীয়া সময় মহাৰতি-সুখ ভোগ কৰে। ভোগৰ বছৰবোৰ পাৰ হোৱাৰ পাছত, জীৱনত মাত্ৰ এক বছৰ বাকী থাকোঁতে পত্নীয়ে গৰ্ভধাৰণ কৰে। তাত সুখমান ত্ৰেতাযুগৰ সমান।
Verse 13
यत्र ह देवपतय: स्वै: स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणा: सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलता विटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदै: सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोदृष्टय: स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥
সেই প্ৰতিটো ভূখণ্ডত দেবপতিসকল নিজৰ নিজৰ গণনায়কৰ সৈতে মহাসন্মানে পূজিত হয়। ঋতু অনুসাৰে ফুলৰ গুচ্ছ, ফল আৰু কোমল কিসলয়ৰ শোভাত নত লতা-গছ আৰু বৃক্ষসমূহে মনোৰম কানন আৰু আশ্ৰমক শোভা বঢ়ায়। সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা মহাপৰ্বতৰ উপত্যকাত নিৰ্মল জলৰ বৃহৎ হ্ৰদ আছে; তাত নতুনকৈ ফুটি উঠা বিভিন্ন পদ্মৰ সুবাসে ৰাজহংস, হাঁহ, জলকুক্কুট, কৰাণ্ডৱ, সাৰস, চক্ৰৱাক আদি উল্লসিত হয় আৰু ভ্ৰমৰৰ মধুৰ গুঞ্জন আকাশ ভৰাই তোলে। সেই হ্ৰদতীৰত তেওঁলোকে জলক্ৰীড়া আদি বিচিত্ৰ বিনোদনত স্বৈৰ বিহাৰ কৰে। দেবসুন্দৰীৰ ক্ৰীড়া-হাস-ভৰা কামদৃষ্টিয়ে তেওঁলোকৰ মন আকৰ্ষণ কৰে; সেবকে চন্দনলেপ আৰু ফুলমালা নিত্য যোগায়—এইদৰে আট দিৱ্য বৰ্ষৰ বাসিন্দাসকল পৰস্পৰ আকর্ষণত আনন্দ কৰে।
Verse 14
नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुष: पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४ ॥
এই নটা বৰ্ষৰ প্ৰতিটোতে ভক্তসকলৰ ওপৰত কৃপা দেখুৱাবলৈ মহাপুৰুষ ভগৱান নাৰায়ণ বাসুদেৱ, সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন আৰু অনিরুদ্ধ—এই চতুৰ্ব্যূহ ৰূপে নিজকে বিস্তাৰ কৰি আজিও ভক্তৰ নিকট সন্নিধান হৈ থাকে আৰু তেওঁলোকৰ সেৱা গ্ৰহণ কৰে।
Verse 15
इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्या: शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यत: स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥
শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—ইলাবৃত-বৰ্ষত একমাত্ৰ পুৰুষ ভগৱান ভব (শিৱ)হে; তাত অন্য কোনো পুৰুষ প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে। ভৱানী (দুৰ্গা) নিজৰ শাপৰ কাৰণ জানে; যি কোনোবাই তাত প্ৰৱেশ কৰে, সি তৎক্ষণাৎ স্ত্ৰীভাব লাভ কৰে। এই কথা মই পাছত ব্যাখ্যা কৰিম।
Verse 16
भवानीनाथै: स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मन: सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उप-धावति ॥ १६ ॥
ইলাবৃত-বৰ্ষত ভগৱান শিৱ সদায় ভৱানীৰ দহ বিলিয়ন দাসীৰ দলেৰে ঘেৰাও হৈ থাকে, যিসকলে তেওঁক সেৱা কৰে। পৰমেশ্বৰৰ চতুৰ্মূর্তি—বাসুদেৱ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিরুদ্ধ আৰু সংকর্ষণ—ইয়াৰ ভিতৰত চতুৰ্থ বিস্তাৰ সংকর্ষণ। তেওঁ সম্পূৰ্ণ অতীন্দ্ৰিয় হ’লেও ভৌতিক জগতত সংহাৰকাৰ্য তমোগুণৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ বাবে ‘তামসী’ মূর্তি বুলি কোৱা হয়। শিৱ জানে যে সংকর্ষণেই তেওঁৰ অস্তিত্বৰ আদিকাৰণ; সেয়ে তেওঁ সমাধিত তেওঁৰ সন্নিধান স্থাপন কৰি তলৰ মন্ত্র জপ কৰি তেওঁৰ শৰণলৈ ধাৱিত হয়।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥ १७ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—ॐ, মহাপুৰুষ ভগৱানক নমস্কাৰ; আপুনি সকলো দিব্য গুণৰ আশ্ৰয়, অনন্ত, আৰু অভক্তৰ বাবে অব্যক্ত—আপোনাক নমঃ।
Verse 18
भजे भजन्यारणपादपङ्कजंभगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनंभवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥
হে প্ৰভু! মই আপোনাৰ পূজনীয় পদপঙ্কজ ভজন কৰোঁ; আপুনি সকলো ঐশ্বৰ্যৰ পৰম আশ্ৰয়। ভক্তসকলৰ ওপৰত কৃপাৰে আপুনি বিভিন্ন ৰূপে প্ৰকাশ হৈ তেওঁলোকক তৃপ্ত কৰে; আপুনি ভৱবন্ধন হৰণ কৰে, আৰু অভক্তক আপোনাৰ ইচ্ছাৰে ভৱত আবদ্ধ ৰাখে। মোক আপোনাৰ নিত্য দাস হিচাপে গ্ৰহণ কৰক।
Verse 19
न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि-र्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसांकस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मन: ॥ १९ ॥
আমি ক্ৰোধৰ বেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰোঁ; সেয়ে বিষয়বস্তু চালে ৰাগ-দ্বেষ এৰাব নোৱাৰোঁ। কিন্তু পৰমেশ্বৰ তেনে নহয়—সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ বাবে জগতলৈ দৃষ্টি দিলেও তেওঁ অণুমাত্ৰও প্ৰভাৱিত নহয়। সেয়ে যিয়ে ইন্দ্ৰিয়জয় বিচাৰে, সি প্ৰভুৰ পদপঙ্কজৰ শৰণ লওক; তেতিয়াই সি বিজয়ী হ’ব।
Verse 20
असद्दृशो य: प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचन: । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रियायत्पादयो: स्पर्शनधर्षितेन्द्रिया: ॥ २० ॥
যিসকলৰ দৃষ্টি অশুদ্ধ, মায়াৰ বশে তেওঁলোকৰ বাবে প্ৰভুৰ চকু মদ্যপান কৰা লোকৰ দৰে ৰঙা দেখা যায়; ভ্ৰমিত হৈ তেওঁলোকে প্ৰভুৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰে, আৰু সেই ক্ৰোধৰ ফলত প্ৰভুও যেন ক্ৰুদ্ধ আৰু ভয়ংকৰ দেখা যায়—কিন্তু ই মায়া মাথোঁ। সৰ্পদৈত্যৰ পত্নীসকল প্ৰভুৰ পদস্পৰ্শত লাজ পাই পূজাত আগবাঢ়িব নোৱাৰিলে; তথাপি প্ৰভু তেওঁলোকৰ স্পৰ্শত বিচলিত নহ’ল, কিয়নো তেওঁ সদা সমভাৱী। তেন্তে কোনে ভগৱানক ভজিব নোৱাৰে?
Verse 21
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमंत्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषय: । न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितंभूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॒ ॥ २१ ॥
শিৱে ক’লে—মহর্ষিসকলে প্ৰভুক সৃষ্টি, স্থিতি আৰু সংহাৰৰ উৎস বুলি মানে, যদিও তেওঁ বাস্তৱতে এই কৰ্মসমূহৰ সৈতে যুক্ত নহয়; সেয়ে তেওঁ ‘অনন্ত’। শেষ অৱতাৰত তেওঁ সহস্ৰ ফণাত সকলো ব্ৰহ্মাণ্ড ধাৰণ কৰে, তথাপি প্ৰতিটো ব্ৰহ্মাণ্ড তেওঁৰ বাবে সৰিষাৰ দানাৰ সমানেও ভাৰ নহয়। সেয়ে সিদ্ধি কামনা কৰা কোনে তেওঁক ভজিব নোৱাৰে?
Verse 22
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
সেই পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱানৰ পৰােই মহান গুণময় দেহধাৰী, ৰজোগুণ-প্ৰধান বুদ্ধিৰ আশ্ৰয় অজ ব্ৰহ্মা প্ৰকাশ পালে। সেই ব্ৰহ্মাৰ পৰা মই ৰুদ্ৰ, বৈকাৰিক অহংকাৰ-ৰূপে জন্মিলোঁ; আৰু মোৰ তেজেৰে অন্য দেৱতা, পঞ্চমহাভূত আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ সৃষ্টি কৰোঁ। সেয়ে মই সেই সৰ্বোচ্চ প্ৰভুক বন্দনা কৰোঁ, যাঁৰ বশত আমি সকলোৱে—ব্ৰহ্মা আৰু মইও—সূত্ৰে বাঁধা পখীৰ দৰে নিয়ন্ত্ৰিত। কেৱল প্ৰভুৰ অনুগ্ৰহে সৃষ্টিৰ স্থিতি-লয় সম্ভৱ; সেই পৰম সত্তাক নমস্কাৰ।
Verse 23
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
আমি সকলোৱে সেই মহাত্মা ভগৱানৰ বশত আছোঁ, সূত্ৰে বাঁধা পখীৰ দৰে। মহান অহংকাৰ, বৈকৃত-তামস আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ—এই সকলো আমি কেৱল তেওঁৰ অনুগ্ৰহে সৃষ্টি কৰোঁ; সেয়ে সেই পৰম প্ৰভুক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 24
यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणींमायां जनोऽयं गुणसर्गमोहित: । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसातस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥
প্ৰভুৰ মায়াই কৰ্মৰ পৰ্বে পৰ্বে এই জীৱক বাঁধি গুণসৃষ্টিত মোহিত কৰে; সেয়ে তাৰ পৰা ওলাই অহাৰ সহজ উপায় সি নাজানে। অতএব সৃষ্টি আৰু লয়ৰ কাৰণ, উদয়-ৱিলয়স্বৰূপ প্ৰভুক মই নমস্কাৰ কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
She is called Viṣṇupadī because her waters first touch and wash the lotus feet of Lord Viṣṇu before entering the universe. This contact establishes her as intrinsically purifying (pavitrīkaraṇa) and theologically marks her as grace descending from the Lord (āśraya), not merely a terrestrial river.
Gaṅgā descends to Dhruvaloka after an immense span of time, and Dhruva Mahārāja continuously receives that water on his head in devotion. Because the river is Viṣṇu’s foot-wash and reaches Dhruva’s realm, sages describe Dhruvaloka as ‘Viṣṇupada’—a realm defined by proximity to the Lord’s lotus feet and by unwavering remembrance of Kṛṣṇa.
Atop Mount Meru, Gaṅgā divides into four principal streams flowing in the cardinal directions: Sītā, Alakanandā, Cakṣu, and Bhadrā. Each branch is traced through specific mountains and varṣas, showing how sacred water structures the cosmic landscape and sanctifies multiple realms.
Bhārata-varṣa is singled out as karmabhūmi because it is the arena where deliberate dharma, yajña, and conscious spiritual choice are emphasized. The other varṣas are portrayed as enjoyment-realms for highly pious beings exhausting residual merit, whereas Bhārata-varṣa uniquely supports purposeful sādhana leading beyond karma to bhakti and mukti.
The chapter states that Lord Śiva is the only male in Ilāvṛta-varṣa and that Durgā prevents other men from entering, transforming intruders into women. The narrative underscores Ilāvṛta as a protected divine domain centered on Śiva’s worship and discipline, emphasizing boundaries around sacred space and the potency of the presiding śakti.
Śiva acknowledges Saṅkarṣaṇa as the original cause of his own existence and the transcendental foundation behind cosmic functions. Although Śiva is associated with destruction and the guṇa dynamics, his stotra clarifies that the Supreme Lord remains untouched by material modes; therefore, mastery over senses and liberation from māyā require shelter at the Lord’s lotus feet.