Adhyaya 16
Bhū-maṇḍala as a Lotus: Jambūdvīpa, Ilāvṛta, and the Meru System (Mountains, Rivers, Lakes, and Brahmapurī)
পূৰ্বতে আৰম্ভ হোৱা ভূ-মণ্ডল আলোচনা আগবঢ়াই (প্ৰিয়ব্ৰতৰ সাত খন্দকে সাত সাগৰ আৰু দ্বীপ গঠন), পৰীক্ষিতে শুকদেৱক দ্বীপ আৰু বৰ্ষসমূহৰ মাপসহ বিস্তৃত বৰ্ণনা বিচাৰে। লগতে ভগৱানৰ বিরাট্ ৰূপ কেনেকৈ অনুভৱ কৰা যায়, সেই ধ্যান মনক শুদ্ধ-সত্ত্বলৈ উন্নীত কৰি গুণাতীত বাসুদেৱৰ দিশে কেনেকৈ লৈ যায় সেয়াও সুধে। শুকদেৱ বিনয়ে কয়—প্ৰভুৰ মায়াশক্তিৰ সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কোনো সীমিত জীৱে কৰিব নোৱাৰে—তথাপি তেওঁ ভূৰ্লোকৰ মুখ্য অঞ্চলসমূহ বৰ্ণনা কৰে। ভূ-মণ্ডল পদ্মাকাৰ; কেন্দ্ৰত জম্বূদ্বীপ, তাৰ মধ্য বিভাগ ইলাবৃত-বৰ্ষত স্বৰ্ণময় সুমেৰু (মেৰু) পৰ্বত নিৰ্দিষ্ট মাপসহ আছে। নৱ বৰ্ষক বিভাজন কৰা সীমা-পৰ্বত, মেৰুৰ চাৰিওফালে চাৰ কটক-পৰ্বত, দিব্য বৃক্ষ, বিভিন্ন স্বাদৰ সৰোবৰ আৰু সিদ্ধ-চাৰণ-গন্ধৰ্বসকলৰ উপভোগ্য উদ্যান বৰ্ণিত হয়। অৰুণোদা, জম্বূ-নদী আদি সুগন্ধি নদী, মধুধাৰা আৰু সমৃদ্ধিদায়ক প্ৰবাহৰ উৎপত্তি কৈ, শেষত মেৰু-শিখৰত ব্ৰহ্মাৰ শাতকৌম্ভী নগৰী আৰু লোকপালসকলৰ আবাসৰ বৰ্ণনাৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়; পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ বিশ্ব-বিভাগ বিস্তাৰৰ বাবে ই ভূমিকা প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्यस्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सह दृश्यते ॥ १ ॥
ৰাজা পৰীক্ষিতে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! আপুনি আগতেই কৈছে যে ভূ-মণ্ডলৰ বিস্তাৰ তেতিয়ালৈকে, যেতিয়ালৈকে সূৰ্যই নিজৰ পোহৰ আৰু তাপ প্ৰসাৰিত কৰে আৰু য’ত চন্দ্ৰ আৰু নক্ষত্ৰগণ দেখা যায়।
Verse 2
तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातै: सप्तभि: सप्त सिन्धव उपक्लृप्ता यत एतस्या: सप्तद्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवाखिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि ॥ २ ॥
হে ভগৱন! মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতৰ ৰথচক্ৰে খোদা সাতটা খাঁদত সাতটা সাগৰ উদ্ভৱ হ’ল; সেই সাত সাগৰৰ বাবে ভূ-মণ্ডল সাত দ্বীপত বিভক্ত হ’ল। আপুনি মান, নাম আৰু লক্ষণ সাধাৰণভাৱে কৈছে; এতিয়া মই সকলো বিস্তাৰে জানিব বিচাৰোঁ—দয়া কৰি মোৰ ইচ্ছা পূৰণ কৰক।
Verse 3
भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद् गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति ॥ ३ ॥
যেতিয়া মন ভগৱানৰ গুণময় বাহ্য স্থূলৰূপ—বিশ্বৰূপত—স্থিৰ হয়, তেতিয়া ই শুদ্ধ-সত্ত্বৰ স্তৰলৈ উঠে। সেই দিৱ্য অৱস্থাত গুণাতীত, স্বয়ংজ্যোতি পৰব্ৰহ্ম ভগৱান বাসুদেৱক বুজিব পাৰি। হে গুৰুদেৱ, সেই বিশ্বব্যাপী ৰূপ কেনেকৈ দর্শিত হয়—বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰক।
Verse 4
ऋषिरुवाच न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूते: काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूप मानलक्षणतो व्याख्यास्याम: ॥ ४ ॥
ঋষি শুকদেৱ ক’লে—হে মহাৰাজ! ভগৱানৰ মায়াশক্তিৰ গুণময় বিস্তাৰৰ সীমা মন বা বাক্যৰে ধৰা নাযায়, ব্ৰহ্মাৰ সমান আয়ু থাকিলেও নহয়। সেয়ে মই প্রধানকৈ ভূলোক আদি অঞ্চলসমূহৰ নাম, ৰূপ, মান আৰু লক্ষণ যথাশক্তি ব্যাখ্যা কৰিম।
Verse 5
यो वायं द्वीप: कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजन विशाल: समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम् ॥ ५ ॥
এই দ্বীপ—জম্বুদ্বীপ—কুবলয় কমলৰ কেশৰ-কোষৰ ভিতৰৰ অন্তঃকোষৰ দৰে। ইয়াৰ বিস্তাৰ দহ লাখ যোজন আৰু ই পদ্মপাতৰ দৰে বৃত্তাকাৰ।
Verse 6
यस्मिन्नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभि: सुविभक्तानि भवन्ति ॥ ६ ॥
জম্বূদ্বীপত নটা বৰ্ষ (ভূখণ্ড) আছে; প্ৰতিটোৰ দৈৰ্ঘ্য নৱ সহস্ৰ যোজন। আঠটা সীমা-পৰ্বতে সীমানা নিৰ্ধাৰণ কৰি সিহঁতক সুন্দৰকৈ পৃথক কৰে।
Verse 7
एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थित: सर्वत: सौवर्ण: कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाह: कर्णिकाभूत: कुवलयकमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत् सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्ट: ॥ ७ ॥
এইবোৰৰ মাজত ‘ইলাবৃত’ নামৰ অন্তৰ্বৰ্ষ আছে; তাৰ নাভিস্থানত সৰ্বতো স্বৰ্ণময় কুলগিৰিৰাজ সুমেৰু অৱস্থিত—পদ্মসদৃশ ভূ-মণ্ডলৰ কৰ্ণিকা যেন। শিখৰত তাৰ প্ৰস্থ বত্রিশ সহস্ৰ যোজন, মূলত ষোলো সহস্ৰ যোজন; আৰু ষোলো সহস্ৰ যোজন পৰ্যন্ত ভূমিৰ ভিতৰত প্ৰৱিষ্ট।
Verse 8
उत्तरोत्तरेणेलावृतं नील: श्वेत: शृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरय: प्रागायता उभयत: क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकश: पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति ॥ ८ ॥
ইলাবৃতৰ ঠিক উত্তৰে আৰু ক্ৰমে অধিক উত্তৰলৈ নীল, শ্বেত আৰু শৃঙ্গবান নামৰ তিনিটা পৰ্বত আছে। এইবোৰ ৰম্যক, হিৰণ্ময় আৰু কুৰূ নামৰ তিনিটা বৰ্ষৰ সীমা-পৰ্বত, পৰস্পৰক পৃথক কৰে। প্ৰতিটোৰ প্ৰস্থ দুই সহস্ৰ যোজন; পূৰ্ব-পশ্চিমে লৱণসমুদ্ৰৰ তটলৈকে বিস্তৃত। দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ যেতিয়া আগবাঢ়ে, প্ৰতিটো পৰ্বতৰ দৈৰ্ঘ্য আগৰটোৰ তুলনাত দশমাংশ কমে, কিন্তু উচ্চতা সকলোৰে সমান।
Verse 9
एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिम्पुरुषभारतानां यथासङ्ख्यम् ॥ ९ ॥
একেদৰে ইলাবৃতৰ দক্ষিণে নিষধ, হেমকূট আৰু হিমালয় নামৰ তিনিটা মহাপৰ্বত পূৰ্ব-পশ্চিমে বিস্তৃত। নীলাদিৰ দৰে সিহঁতৰ উচ্চতা দহ সহস্ৰ যোজন। এইবোৰ ক্ৰমে হৰিবৰ্ষ, কিম্পুৰুষবৰ্ষ আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
Verse 10
तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतु: केतुमालभद्राश्वयो: सीमानं विदधाते ॥ १० ॥
একেদৰে ইলাবৃতৰ পশ্চিমে মাল্যবান আৰু পূৰ্বে গন্ধমাদন নামৰ দুটা মহাপৰ্বত আছে। দুয়োটাই দুই সহস্ৰ যোজন উচ্চ আৰু উত্তৰে নীল পৰ্বতলৈকে, দক্ষিণে নিষধ পৰ্বতলৈকে বিস্তৃত। এইবোৰে ইলাবৃতৰ লগতে কেতুমাল আৰু ভদ্ৰাশ্ব বৰ্ষৰ সীমানা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
Verse 11
मन्दरो मेरुमन्दर: सुपार्श्व: कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपक्लृप्ता: ॥ ११ ॥
মহাপৰ্বত সুমেৰুৰ চাৰিওফালে মন্দৰ, মেৰুমন্দৰ, সুপাৰ্শ্ব আৰু কুমুদ নামৰ চাৰিটা পৰ্বত তাৰ কটিবন্ধৰ দৰে আধাৰ হৈ আছে। এই পৰ্বতসমূহৰ প্ৰস্থ আৰু উচ্চতা দহ হাজাৰ যোজন বুলি গণ্য।
Verse 12
चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वार: पादप प्रवरा: पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद् विटपविततय: शतयोजनपरिणाहा: ॥ १२ ॥
এই চাৰিটা পৰ্বতৰ শিখৰত পতাকাদণ্ডৰ দৰে চাৰিটা শ্ৰেষ্ঠ গছ আছে—আম, জাম্বু (জামুন), কদম্ব আৰু বট। এই গছসমূহৰ প্ৰস্থ একশ যোজন, উচ্চতা এক হাজাৰ একশ যোজন; ডালপালাও ততটাই বিস্তৃত।
Verse 13
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ মহাৰাজ পৰীক্ষিত! এই চাৰিটা পৰ্বতৰ মাজত চাৰিটা মহাহ্ৰদ আছে—প্ৰথমটোৰ জল গাখীৰৰ দৰে, দ্বিতীয়টোৰ মধুৰ দৰে, তৃতীয়টোৰ ইক্ষুৰসৰ দৰে, আৰু চতুৰ্থটো নিৰ্মল জলেৰে পূৰ্ণ। সিদ্ধ, চাৰণ, গন্ধৰ্ব আদি উপদেৱগণে এই হ্ৰদসমূহ স্পৰ্শ কৰাত স্বাভাৱিক যোগসিদ্ধি লাভ কৰে। তাত নন্দন, চৈত্রৰথ, বৈভ্ৰাজক আৰু সৰ্বতোভদ্ৰ নামৰ চাৰিটা দিব্য উদ্যানো আছে।
Verse 14
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ মহাৰাজ পৰীক্ষিত! এই চাৰিটা পৰ্বতৰ মাজত চাৰিটা মহাহ্ৰদ আছে—গাখীৰ, মধু, ইক্ষুৰস আৰু নিৰ্মল জলৰ স্বাদযুক্ত। এই হ্ৰদসমূহ স্পৰ্শ কৰাত সিদ্ধ, চাৰণ, গন্ধৰ্ব আদি উপদেৱগণে স্বাভাৱিক যোগৈশ্বৰ্য ধাৰণ কৰে। তাত নন্দন, চৈত্রৰথ, বৈভ্ৰাজক আৰু সৰ্বতোভদ্ৰ নামৰ চাৰিটা দিব্য উদ্যানো আছে।
Verse 15
येष्वमर परिवृढा: सह सुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमान: किल विहरन्ति ॥ १५ ॥
সেই দিব্য উদ্যানসমূহত শ্ৰেষ্ঠ দেৱতাসকলে নিজৰ পত্নীসকলৰ সৈতে—যিসকল স্বৰ্গীয় সৌন্দৰ্যৰ অলংকাৰসদৃশ—বিহাৰ কৰে, আৰু গন্ধৰ্ব আদি উপদেৱগণে তেওঁলোকৰ মহিমা গায়।
Verse 16
मन्दरोत्सङ्ग एकादशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥ १६ ॥
মন্দৰ পৰ্বতৰ তল ঢালত দেবচূত নামৰ এটা আমগছ আছে; ই ১১০০ যোজন ওখ। তাৰ শীৰ্ষৰ পৰা পৰ্বতশিখৰসম ডাঙৰ, অমৃতসম মধুৰ ফল দেবলোকবাসীৰ ভোগৰ বাবে সৰি পৰে।
Verse 17
तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धि बहुलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति ॥ १७ ॥
ইমান ওখৰ পৰা পৰি ফলবোৰ ভাঙি যায়। সিহঁতৰ ভিতৰৰ অতিমধুৰ, সুগন্ধিময়, গাঢ় অৰুণ ৰস ওলাই আহি আন সুবাসৰ সৈতে মিহলি হৈ অধিক পৰিমলিত হয়। সেই ৰস মন্দৰ শিখৰৰ পৰা ঝৰ্ণাৰ দৰে নামি ‘অৰুণোদা’ নামৰ নদী হৈ ইলাবৃতৰ পূব দিশে মনোৰমভাৱে বয়।
Verse 18
यदुपजोषणाद्भवान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पर्शसुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति ॥ १८ ॥
অৰুণোদা নদীৰ জল পান কৰাৰ ফলত ভৱানী (পাৰ্বতী)ৰ সেৱাত থকা যক্ষ-পত্নীসকলৰ দেহত সুগন্ধ জন্মে। সেই দেহ-সুগন্ধ বতাহে কঢ়িয়াই চাৰিওফালে দহ যোজন পৰ্যন্ত পৰিৱেশ সুগন্ধিত কৰে।
Verse 19
एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थिप्रायाणामिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्दरशिखरादयुतयोजनादवनितले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्दयति ॥ १९ ॥
একেদৰে জম্বূ গছৰ ফলবোৰো অতি ওখৰ পৰা পৰি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হয়। সিহঁত গুদাভৰা, বীজ অতি সৰু, আৰু হাতীৰ দেহসম ডাঙৰ। সিহঁতৰ ৰস গড়িয়াই ‘জম্বূ-নদী’ নামৰ নদী হয়। এই নদী মেরুমন্দৰ শিখৰৰ পৰা দহ হাজাৰ যোজন তললৈ পৰি ইলাবৃতৰ দক্ষিণ দিশে বয় আৰু সমগ্ৰ ইলাবৃতক ৰসে প্লাৱিত কৰে।
Verse 20
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
জম্বূ-নদীৰ দুয়ো পাৰৰ মাটি সেই ৰসে সিক্ত হৈ, পাছত বতাহ আৰু সূৰ্যৰ সংযোগে পক্ব হৈ ‘জাম্বূনদ’ নামৰ সোণত পৰিণত হয়; ই সদায় দেবলোকৰ অলংকাৰ। সেই সোণৰেই দেবগণ আৰু তেওঁলোকৰ যুবতী পত্নীসকলে মুকুট, কঙ্কণ, কটিসূত্ৰ আদি অলংকাৰ ধাৰণ কৰি আনন্দ কৰে।
Verse 21
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
জম্বূ-নদীৰ দুয়ো পাৰৰ মাটি সেই ৰসে সিক্ত হৈ, পাছত বায়ু আৰু সূৰ্যৰ সংযোগত পৰিপক্ব হৈ ‘জাম্বূনদ’ নামে প্ৰচুৰ সোণ উৎপন্ন কৰে। সেই সোণৰে স্বৰ্গলোকৰ দেবগণ আৰু তেওঁলোকৰ যুৱতী পত্নীসকলে মুকুট, কঙ্কণ, কটিসূত্ৰ আদি অলংকাৰ ধাৰণ কৰি সম্পূৰ্ণ সুশোভিত হৈ আনন্দে বিহাৰ কৰে।
Verse 22
यस्तु महाकदम्ब: सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनि:सृता: पञ्चायामपरिणाहा: पञ्च मधुधारा: सुपार्श्वशिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥ २२ ॥
সুপাৰ্শ্ব পৰ্বতৰ কাষত ‘মহাকদম্ব’ নামে এক প্ৰসিদ্ধ মহাবৃক্ষ আছে। তাৰ কোটৰসমূহৰ পৰা পাঁচটা মধুধাৰা ওলাই আহে; প্ৰতিটো ধাৰা প্ৰায় পাঁচ ব্যাম প্ৰস্থ। সিহঁত সুপাৰ্শ্বৰ শিখৰৰ পৰা অবিৰত পতিত হৈ পশ্চিম দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সমগ্ৰ ইলাবৃত-বৰ্ষক চাৰিওফালে বুৰাই বয়; ফলত সাৰা দেশ মধুৰ সুগন্ধে পৰিপূৰ্ণ হয়।
Verse 23
या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायु: समन्ताच्छतयोजनमनुवासयति ॥ २३ ॥
সেই মধু পান কৰা লোকসকলৰ মুখৰ পৰা ওলোৱা সুগন্ধবাহী বায়ুৱে চাৰিওফালে একশ যোজন পৰ্যন্ত ভূমি সুবাসিত কৰে।
Verse 24
एवं कुमुदनिरूढो य: शतवल्शो नाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीना: पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादय: सर्व एव कामदुघा नदा: कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति ॥ २४ ॥
একে ধৰণে কুমুদ পৰ্বতত কুমুদত গজোৱা ‘শতবল্শ’ নামে এক মহান বটবৃক্ষ আছে; তাৰ একশটা মুখ্য ডাল। সেই ডালসমূহৰ পৰা তললৈ বহু শিকড় নামি আহে, আৰু তাতৰ পৰা কামধেনুৰ দৰে নদীসমূহ বয়—দুধ, দই, মধু, ঘৃত, গুড়, শস্য, বস্ত্ৰ, শয্যা, আসন, অলংকাৰ আদি সকলো ইচ্ছিত বস্তু যোগান ধৰা। এই ধাৰাসমূহ কুমুদশিখৰৰ পৰা পতিত হৈ ইলাবৃত-বৰ্ষৰ উত্তৰ ভাগৰ লোকসকলৰ কল্যাণৰ বাবে বয়; সেয়ে তেওঁলোক সৰ্বকামসমৃদ্ধ হৈ অতি সুখী।
Verse 25
यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥ २५ ॥
এই নদীবোৰৰ দান উপভোগ কৰা প্ৰজাসকলৰ দেহত কেতিয়াও ভাঁজ নপৰে, চুলি পকা নাহে। তেওঁলোকে ক্লান্তি অনুভৱ নকৰে, ঘামৰ পৰা দুৰ্গন্ধো নাহে। বাৰ্ধক্য, ৰোগ বা অকাল মৃত্যু তেওঁলোকক পীড়া নকৰে; শীত-উষ্ণৰ কষ্ট নাই, দেহকান্তিও ম্লান নহয়। তেওঁলোকে জীৱনভৰ নিৰ্ভয় আৰু নিৰতিশয় সুখ অনুভৱ কৰে।
Verse 26
कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंसऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरो: कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपक्लृप्ता: ॥ २६ ॥
মেৰু পৰ্বতৰ পাদদেশৰ চাৰিওফালে পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ কেশৰৰ দৰে সুন্দৰকৈ আন আন পৰ্বত সজোৱা আছে। সিহঁতৰ নাম—কুৰঙ্গ, কুৰৰ, কুসুম্ভ, বৈকঙ্ক, ত্ৰিকূট, শিশিৰ, পতঙ্গ, ৰুচক, নিষধ, শিনীবাস, কপিল, শঙ্খ, বৈদূৰ্য, জাৰুধি, হংস, ঋষভ, নাগ, কালাঞ্জৰ আৰু নাৰদ।
Verse 27
जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवत: । एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गमकरावष्टभिरेतै: परिसृतोऽग्निरिव परितश्चकास्ति काञ्चनगिरि: ॥ २७ ॥
সুমেৰুৰ পূবফালে জঠৰ আৰু দেৱকূট নামৰ দুটা পৰ্বত আছে; সিহঁত উত্তৰ-দক্ষিণে ১৮,০০০ যোজন বিস্তৃত। তেনেদৰে পশ্চিমে পৱন আৰু পাৰিয়াত্ৰ, দক্ষিণে কৈলাস আৰু কৰবীৰ (পূব-পশ্চিমে), আৰু উত্তৰে ত্ৰিশৃঙ্গ আৰু মকৰ (পূব-পশ্চিমে) একে দূৰতালৈ বিস্তাৰিত। সকলোৰে প্ৰস্থ আৰু উচ্চতা ২,০০০ যোজন। এই আঠ পৰ্বতে ঘেৰাও কৰা স্বৰ্ণময় সুমেৰু অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 28
मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपक्लृप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥ २८ ॥
মেৰুৰ শিখৰৰ মধ্যভাগত ভগৱান আত্মযোনি ব্ৰহ্মাৰ নগৰী স্থাপিত আছে। তাৰ চাৰিওফালৰ প্ৰতিটো বাহু এক কোটি যোজন বিস্তৃত বুলি গণ্য। ই সম্পূৰ্ণ স্বৰ্ণময়; সেয়ে পণ্ডিতসকলে একে ‘শাতকৌম্ভী’ বুলি কয়।
Verse 29
तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपक्लृप्ता: ॥ २९ ॥
সেই ব্ৰহ্মপুৰীৰ চাৰিওফালে দিশানুসাৰে ইন্দ্ৰ আদি আঠজন লোকপালৰ বাসস্থান স্থাপিত আছে। সিহঁত ৰূপত ব্ৰহ্মপুৰীৰ সদৃশ, কিন্তু পৰিমাণত তাৰ এক-চতুৰ্থাংশ।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request is not mere curiosity; it is a śāstric method of fixing the mind. Precise names, forms, and measurements support contemplation of sthāna (cosmic order) and make the virāṭ-rūpa intelligible as a devotional meditation, moving the mind toward sattva and ultimately toward Vāsudeva.
Śukadeva describes Bhū-maṇḍala as lotus-shaped: the seven islands resemble the whorl, and Jambūdvīpa sits centrally like a circular lotus leaf. Within the central division Ilāvṛta stands Mount Sumeru like the lotus pericarp, organizing the surrounding varṣas, mountains, rivers, and celestial abodes.
At Meru’s summit is the township of Lord Brahmā, called Śātakaumbhī (golden). Surrounding it in all directions are the residences of the eight principal governors of planetary systems (lokapālas), beginning with Indra, described as similar in style but one-fourth the size.
Jambū-nadī is formed from the juice of fallen jambū fruits; its banks produce Jāmbū-nada gold when the moistened mud dries. The narrative links cosmic features to divine opulence and celestial culture, illustrating poṣaṇa (sustenance) through nature’s abundance under Bhagavān’s energies.
The lakes (milk, honey, sugarcane juice, and pure water) and gardens (Nandana, Caitraratha, Vaibhrājaka, Sarvatobhadra) are enjoyed by Siddhas, Cāraṇas, and Gandharvas. Their refined environment is said to support natural siddhis (like aṇimā and mahimā), showing how higher realms facilitate extraordinary capacities—yet remain within the governed cosmos.