Adhyaya 15
The Priyavrata Dynasty Continues: Sumati’s Line and the Glorification of Mahārāja Gaya
শুকদেৱ গোস্বামী প্ৰিয়ব্ৰত-বংশ আগবঢ়াই মহাৰাজ ভৰতৰ বংশধৰসকলক সুমতিৰ জৰিয়তে বৰ্ণনা কৰে আৰু পৰীক্ষিতক সতৰ্ক কৰে যে কলিযুগত অসৎ নাস্তিক ব্যাখ্যাতা সকলে সুমতিক ভগৱান বুদ্ধ বুলি ভুলকৈ চিনাক্ত কৰি বৈদিক ধৰ্মনীতি বিকৃত কৰি অধৰ্মক ন্যায্যতা দিব। বংশাৱলী দেবতাজিত, দেবদ্যুম্ন, পৰমেষ্ঠী আৰু প্ৰতীহলৈকে যায়; প্ৰতীহ আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ প্ৰচাৰ কৰি বিষ্ণুৰ প্ৰত্যক্ষ ভক্তি লাভ কৰে। প্ৰতীহৰ যজ্ঞ-নিপুণ পুত্ৰসকলৰ জৰিয়তে বংশ ৰাজা গয়লৈ বিস্তাৰিত হয়; গয়ক বিশুদ্ধ-সত্ত্বত স্থিত মহাপুৰুষ আৰু প্ৰভুৰ ৰক্ষাশক্তিৰ সৈতে সঙ্গত বিভূতি বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। গয়ে পোষণ, প্ৰীণন (দান), উপলালন (স্নেহপূৰ্ণ উৎসাহ) আৰু অনুশাসন (নৈতিক উপদেশ)ৰ দ্বাৰা আদৰ্শ ৰাজধৰ্ম দেখুৱাই, তথাপি গৃহস্থ-ভক্ত হিচাপে অহংকাৰ আৰু দেহাভিমানৰ পৰা মুক্ত থাকে। পুৰাণ-ইতিহাসবিদসকলে তেওঁৰ যজ্ঞসমূহৰ গৌৰৱ কৰে—ইন্দ্ৰে সোম পান কৰে আৰু বিষ্ণুৱে স্বয়ং হবি গ্ৰহণ কৰি সন্তুষ্টি ঘোষণা কৰে; অৰ্থাৎ পৰমেশ্বৰ সন্তুষ্ট হ’লে সকলো সন্তুষ্ট। তাৰ পিছত গয়ৰ বংশধৰ চিত্ৰৰথ আদি হৈ বিৰজলৈকে বৰ্ণিত হয়; বিৰজৰ কীৰ্তিয়ে বংশক অলংকৃত কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ বাবে কাহিনীৰ গতি স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भरतस्यात्मज: सुमतिर्नामाभिहितो यमु ह वाव केचित्पाखण्डिन ऋषभपदवीमनुवर्तमानं चानार्या अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—ভৰতৰ পুত্ৰ সুমতি ঋষভদেৱৰ পথ অনুসৰণ কৰিছিল; কিন্তু কলিযুগত কিছুমান পাখণ্ডী, অনাৰ্য আৰু বেদবিৰোধী লোকে নিজৰ কল্পনাৰে অবৈদিক দেৱতা গঢ়ি তাকেই বুদ্ধদেৱ বুলি মানি তাৰ নীতি প্ৰচাৰ কৰিব।
Verse 2
तस्माद्वृद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २ ॥
তাৰ পিছত সুমতিৰ পত্নী বৃদ্ধসেনাৰ গৰ্ভত দেবতাজিত্ নামে এক পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 3
अथासुर्यां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुत: परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजात: ॥ ३ ॥
তাৰ পিছত দেবতাজিতৰ পত্নী আসুৰীৰ গৰ্ভত দেবদ্যুম্ন জন্মিল। দেবদ্যুম্নৰ পত্নী ধেনুমতীৰ গৰ্ভত পৰমেষ্ঠী, আৰু পৰমেষ্ঠীৰ পত্নী সুবর্চলাৰ গৰ্ভত প্ৰতীহ জন্মিল।
Verse 4
य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४ ॥
ৰাজা প্ৰতীহে স্বয়ং আত্মবিদ্যাৰ তত্ত্ব প্ৰচাৰ কৰিলে; তাতে তেওঁ শুদ্ধ হ’ল আৰু পৰম পুৰুষ ভগৱান বিষ্ণুক মহাভক্তিৰে স্মৰি সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰিলে।
Verse 5
प्रतीहात्सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस्त्रय आसन्निज्याकोविदा: सूनव: प्रतिहर्तु: स्तुत्यामजभूमानावजनिषाताम् ॥ ५ ॥
প্ৰতীহে পত্নী সুবর্চলাৰ গৰ্ভত প্ৰতিহৰ্তা, প্ৰস্তোতা আৰু উদ্গাতা—এই তিন পুত্ৰ জন্ম দিলে; তেওঁলোক বৈদিক যজ্ঞকর্মত অতি নিপুণ আছিল। প্ৰতিহৰ্তাই পত্নী স্তুতীৰ গৰ্ভত অজ আৰু ভূমা নামে দুজন পুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 6
भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्तत: प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद्द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्त: ॥ ६ ॥
ভূমাই পত্নী ঋষিকুল্যাৰ গৰ্ভত উদ্গীথ নামে পুত্ৰ জন্ম দিলে। উদ্গীথৰ পত্নী দেবকুল্যাৰ গৰ্ভত প্ৰস্তাৱ, প্ৰস্তাৱৰ পত্নী নিয়ুত্সাৰ গৰ্ভত বিভু, বিভুৰ পত্নী ৰতীৰ গৰ্ভত পৃথুষেণ, পৃথুষেণৰ পত্নী আকূতিৰ গৰ্ভত নক্ত, আৰু নক্তৰ পত্নী দ্ৰুতীৰ গৰ্ভত মহাৰাজ গয় জন্মিল। গয় অতি খ্যাত, পুণ্যবান আৰু ৰাজর্ষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আছিল। জগত-ৰক্ষাৰ্থে ভগৱান বিষ্ণুৰ বিস্তাৰসমূহ বিশুদ্ধ-সত্ত্বত স্থিত থাকে; বিষ্ণুৰ প্ৰত্যক্ষ অংশ হোৱাৰ বাবে মহাৰাজ গয়ো বিশুদ্ধ-সত্ত্বত স্থিত হৈ দিব্য জ্ঞানলক্ষণে সমৃদ্ধ হ’ল, সেয়ে তেওঁ ‘মহাপুৰুষ’ নামে অভিহিত হ’ল।
Verse 7
स वै स्वधर्मेण प्रजापालन पोषणप्रीणनोपलालनानुशासनलक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानुसेवयाऽऽपादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णश: परिभावितातिशुद्ध मतिरुपरतानात्म्य आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥
ৰাজা গয়াই স্বধৰ্মে প্ৰজাৰ ৰক্ষা, পোষণ, তুষ্টি, স্নেহপূৰ্ণ আশ্বাস আৰু যথোচিত অনুশাসন কৰিছিল আৰু যজ্ঞাদি কৰ্মেৰে সৰ্বাত্মা পৰব্ৰহ্ম ভগৱান মহাপুৰুষত সকলো অৰ্পণ কৰিছিল। ব্ৰহ্মবিদ্ ভক্তসকলৰ চৰণসেৱাৰে লাভ কৰা ভক্তিযোগে তেওঁৰ বুদ্ধি অতি শুদ্ধ হ’ল; দেহাভিমানহীন হৈ ব্ৰহ্মানুভৱত স্থিত থাকিও তেওঁ নিৰহংকাৰভাৱে ৰাজ্য পালন কৰিছিল।
Verse 8
तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ॥ ८ ॥
হে পাণ্ডৱবংশীয় পৰীক্ষিত! পুৰাণ-ইতিহাসত নিপুণ পণ্ডিতসকলে ৰজা গয়াৰ এই গাথা গাই স্তুতি কৰে।
Verse 9
गयं नृप: क: प्रतियाति कर्मभि-र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता । समागतश्री: सदसस्पति: सतांसत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ९ ॥
যজ্ঞকাৰ্যত নিপুণ, বেদসাহিত্যত পাৰদৰ্শী, বহু বিধ ধৰ্মৰ ৰক্ষক, সকলো ঐশ্বৰ্যৰে সমৃদ্ধ, সজ্জনসভাৰ নেতা আৰু সৎলোকৰ সেৱক—এনে ৰজা গয়াৰ কৰ্মৰ সমকক্ষ কোন? তেওঁ ভগৱানৰ কলাৰ ন্যায় সম্পূৰ্ণ যোগ্য অংশপ্ৰকাশ আছিল।
Verse 10
यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सती:सत्याशिषो दक्षकन्या: सरिद्भि: । यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषोनिराशिषो गुणवत्सस्नुतोधा: ॥ १० ॥
শ্ৰদ্ধা, মৈত্ৰী, দয়া আদি দক্ষৰ সত্যব্ৰতা কন্যাসকল—যাৰ আশীৰ্বাদ সদায় সত্য—পবিত্ৰ নদীৰ জলে পৰম আনন্দে মহাৰাজ গয়াক অভিষেক কৰিলে। তেওঁৰ গুণ দেখি পৃথিৱীদেৱী গাইৰূপে, যেন বাছুৰক দেখি, প্ৰজাৰ বাবে দুধৰ দৰে সমৃদ্ধি প্ৰচুৰকৈ দিলে; কিন্তু গয়া নিজে আছিল নিৰাশিষ, নিষ্কাম।
Verse 11
छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान्दुदूहुराजह्रुरथो बलिं नृपा: । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रायदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ११ ॥
যদিও মহাৰাজ গয়া নিষ্কাম আছিল, তথাপি বেদছন্দ আৰু যজ্ঞকৰ্মৰ বলত তেওঁৰ সকলো ফল স্বয়ং সিদ্ধ হৈছিল। যিসকল ৰজাৰ সৈতে তেওঁৰ যুদ্ধ হৈছিল, তেওঁলোকে ধৰ্মনীতি মানি যুদ্ধ কৰি সন্তুষ্ট হৈ উপহাৰ-বলি দিছিল। তেওঁৰ দানশীলতাত ব্ৰাহ্মণসকলো তুষ্ট হৈছিল; সেয়ে পৰলোকৰ হিতৰ বাবে তেওঁলোকে নিজৰ পুণ্যাশীৰ্বাদৰ ষষ্ঠাংশ গয়াক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 12
यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मामघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग-समर्पितेज्याफलमाजहार ॥ १२ ॥
মহাৰাজ গয়ৰ যজ্ঞসমূহত সোমৰসৰ মহা প্ৰাচুৰ্য আছিল। ইন্দ্ৰদেৱ তাত আহি বহুত সোমৰস পান কৰি মত্ত হ’তেন। আৰু যজ্ঞপুৰুষ ভগৱান বিষ্ণুও আহি, শুদ্ধ আৰু অচল ভক্তিযোগে সমৰ্পিত যজ্ঞফল নিজে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 13
यत्प्रीणनाद्बर्हिषि देवतिर्यङ्-मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्चात् । प्रीयेत सद्य: स ह विश्वजीव:प्रीत: स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य ॥ १३ ॥
যাৰ কৰ্মে ভগৱান সন্তুষ্ট হয়, তেওঁৰ সন্তোষে ব্ৰহ্মাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দেৱতা, মানুহ, পশু, পখী, মৌমাখি, লতা, গছ, তৃণ আদি সকলো জীৱ তৎক্ষণাৎ সন্তুষ্ট হয়। ভগৱান সকলোৰে অন্তৰ্যামী আৰু স্বভাৱতে পূৰ্ণ তৃপ্ত; তথাপি গয় মহাৰাজৰ যজ্ঞমণ্ডপলৈ আহি ক’লে—“মই সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট।”
Verse 14
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
গয়ন্তীৰ গৰ্ভত মহাৰাজ গয়ৰ চিত্ৰৰথ, সুগতি আৰু অৱৰোধন নামৰ তিনিজন পুত্ৰ জন্মিল। চিত্ৰৰথৰ ঊৰ্ণাৰ গৰ্ভত সম্ৰাট জন্মিল; সম্ৰাটৰ পত্নী উৎকলাৰ গৰ্ভত মৰীচি। মৰীচিৰ বিন্দুমতীৰ গৰ্ভত বিন্দু; বিন্দুৰ সৰঘাৰ গৰ্ভত মধু। মধুৰ সুমনাৰ গৰ্ভত বীৰব্ৰত; বীৰব্ৰতৰ ভোজাৰ গৰ্ভত মন্থু আৰু প্ৰমন্থু। মন্থুৰ সত্যাৰ গৰ্ভত ভৌৱন; ভৌৱনৰ দূষণাৰ গৰ্ভত ত্বষ্টা। ত্বষ্টাৰ বিৰোচনাৰ গৰ্ভত বিৰজ; আৰু বিৰজৰ বিষূচীৰ গৰ্ভত এশ পুত্ৰ আৰু এজনী কন্যা জন্মিল, যাৰ ভিতৰত শতজিত প্ৰধান আছিল।
Verse 15
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
গয়ন্তীৰ গৰ্ভত গয়ৰ চিত্ৰৰথ, সুগতি আৰু অৱৰোধন নামৰ তিনিজন পুত্ৰ জন্মিল। চিত্ৰৰথৰ ঊৰ্ণাৰ গৰ্ভত সম্ৰাট; সম্ৰাটৰ উৎকলাৰ গৰ্ভত মৰীচি। মৰীচিৰ বিন্দুমতীৰ গৰ্ভত বিন্দু; বিন্দুৰ সৰঘাৰ গৰ্ভত মধু। মধুৰ সুমনাৰ গৰ্ভত বীৰব্ৰত; বীৰব্ৰতৰ ভোজাৰ গৰ্ভত মন্থু আৰু প্ৰমন্থু। মন্থুৰ সত্যাৰ গৰ্ভত ভৌৱন; ভৌৱনৰ দূষণাৰ গৰ্ভত ত্বষ্টা। ত্বষ্টাৰ বিৰোচনাৰ গৰ্ভত বিৰজ; বিৰজৰ বিষূচীৰ গৰ্ভত এশ পুত্ৰ আৰু এজনী কন্যা জন্মিল, যাৰ ভিতৰত শতজিত শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
Verse 16
तत्रायं श्लोक:— प्रैयव्रतं वंशमिमं विरजश्चरमोद्भव: । अकरोदत्यलं कीर्त्या विष्णु: सुरगणं यथा ॥ १६ ॥
ইয়াত বিৰজ সম্পৰ্কে এটা প্ৰসিদ্ধ শ্লোক আছে—“প্ৰিয়ব্ৰত বংশত শেষত জন্ম লোৱা বিৰজে নিজৰ অতুল কীৰ্তিৰে সেই বংশক তেনেদৰে অলংকৃত কৰিলে, যেনেকৈ ভগৱান বিষ্ণুৱে নিজৰ দিব্য শক্তিৰে দেৱগণক শোভিত কৰে।”
Frequently Asked Questions
The warning highlights a Kali-yuga pattern: people lacking śraddhā in Vedic authority may appropriate revered names to legitimize anti-Vedic or self-serving behavior. By “imaginary interpretation,” they invert śāstric intent (dharma leading to Viṣṇu) into a pretext for irreligion, thereby breaking paramparā and replacing realized meaning with mental concoction.
Mahārāja Gaya is a celebrated king in the Priyavrata dynasty described as situated in viśuddha-sattva, the Lord’s transcendental goodness associated with divine protection. He is called Mahāpuruṣa because his kingship and household life perfectly integrate welfare governance (poṣaṇa, prīṇana, upalālana, anuśāsana), Vedic sacrifice offered with devotion, humility toward devotees, and steady Brahman realization culminating in pure bhakti.
The chapter states that when the Supreme Lord is pleased, all beings—from Brahmā down to animals and plants—are automatically satisfied because Viṣṇu is the Supersoul of everyone. This establishes a Bhāgavatam axiom: devotion to the root (the Supreme Person) nourishes every branch (all living entities), making yajña with bhakti the universal harmonizer.
They are functional pillars of rāja-dharma: poṣaṇa is protection and ensuring necessities like food; prīṇana is satisfying citizens through appropriate gifts and support; upalālana is encouraging and pacifying through kind speech and consultation; anuśāsana is disciplined instruction that forms first-class citizens. In Gaya’s example, these are not merely political tools but devotional service expressed as responsible governance.