Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
পৰীক্ষিতে ‘সংসাৰ-অৰণ্য’ৰ প্ৰত্যক্ষ অৰ্থ সুধিলে শুকদেৱ গোস্বামী জড়ভৰতৰ উপদেশক দীঘল ৰূপক হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে। জীৱ লাভলোভী বণিকৰ দৰে জগত-অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰি দৈৱী মায়াত মোহিত হয় আৰু গুণ আৰু মনোকল্পনাৰ টানত দেহে দেহে ঘূৰি ফুৰে। ইন্দ্ৰিয় লুণ্ঠনকাৰী, পৰিয়ালাসক্তি শিকারি আৰু দাবানল, কৰ্মকাণ্ডৰ ভাৰ কাঁটাযুক্ত পাহাৰ, নিদ্ৰা অজগৰ, শত্রু সাপ, নিষিদ্ধ ভোগ ফাঁদ—যি দণ্ডলৈ লৈ যায়—এইদৰে বিপদ দেখুওৱা হয়। নাস্তিক পৰামৰ্শ আৰু অনধিকৃত ‘দেৱতা’ শকুনৰ দৰে; হৰি-চক্ৰ (কাল)ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে। শেষত ভৰত মহাৰাজৰ বৈৰাগ্য আৰু হৰিণ-দেহতো অচল হৰি-স্মৰণ মহিমা পায়; ভক্তি আৰু সাধুসঙ্গেই অৰণ্যৰ পৰা ওলাই অহাৰ একমাত্ৰ পথ বুলি স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! দেহকেই আত্মা বুলি মানি থকা জীৱ সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণভেদে প্ৰেৰিত শুভ-অশুভ কৰ্মফলৰ বাবে নানাবিধ দেহৰ পৰম্পৰা লাভ কৰে আৰু সংযোগ-বিয়োগ আদি দ্বাৰা অনাদি সংসাৰৰ অভিজ্ঞতা ভোগ কৰে। এই অভিজ্ঞতাৰ দ্বাৰ হৈছে ছয় ইন্দ্ৰিয়; সিহঁতৰ জৰিয়তে সি দুৰ্গম পথৰ দৰে এই ভৌতিক অৰণ্যত পতিত হয়। ভগৱান বিষ্ণুৰ অধীন বহিঃশক্তি মায়াই তাক বশ কৰে। ধনলোভী বণিকে শ্মশানসদৃশ অশিৱতম সংসাৰ-অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰি নিজৰ কৰ্মফল ভোগ কৰি ভ্ৰমণ কৰাৰ দৰে, জীৱও দেহপৰম্পৰাত কেতিয়াবা তীব্ৰ, কেতিয়াবা মিশ্ৰ দুখ ভোগ কৰে। উপশম বিচাৰিলেও সি অধিকাংশ সময় ব্যৰ্থ হয় আৰু হৰিৰ পদপদ্মত মধুকৰৰ দৰে সেৱাৰত শুদ্ধ ভক্তসকলৰ সঙ্গ এতিয়াও নাপায়।
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
এই সংসাৰ-অৰণ্যত এই ছয় ইন্দ্ৰিয় কৰ্মৰ দ্বাৰা দস্যু (লুটেরা) হৈ উঠে। মানুহে বহু কষ্টে যি ধন ধৰ্মৰ বাবে অৰ্জন কৰে—যাৰ দ্বাৰা পৰমপুৰুষৰ আৰাধনা-লক্ষণ ধৰ্ম আচৰণ কৰিব পাৰি—সেই ধনকেই আত্মনিয়ন্ত্ৰণহীন আৰু দুৰ্বল নাথ থকা মানুহৰ পৰা এই লুটেরা ইন্দ্ৰিয়সমূহ দেখা, স্পৰ্শ, শ্ৰৱণ, আস্বাদন, ঘ্ৰাণ, ইচ্ছা-সঙ্কল্প আৰু গৃহ-গ্ৰাম্য ভোগৰ নামত, যেন কোনো সাৰ্থক লুটি লয়, তেনেকৈ লুটি লয়।
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
হে ৰাজন, এই সংসাৰত পত্নী‑পুত্ৰ আদি পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়, কিন্তু প্ৰকৃততে সিহঁত বাঘ আৰু শিয়ালৰ দৰে আচৰণ কৰে। যেনে গোপালকে ভেড়া ৰক্ষা কৰিলেও হিংস্ৰ জন্তু কেঢ়ি নিয়ে, তেনেকৈ কৃপণ গৃহস্থৰ ধন সতৰ্ক থাকিলেও ঘৰৰ মানুহে জোৰেৰে হৰণ কৰে।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
যেনে প্ৰতি বছৰে খেতি চাষ কৰি আগাছা উপড়াই পেলালেও, বীজ সম্পূৰ্ণ দগ্ধ নোহোৱালে বপনৰ সময়ত পুনৰ ঘাঁহ‑ঝোপ ঘন হৈ উঠে; তেনেকৈ গৃহস্থাশ্ৰম কৰ্মৰ ক্ষেত্ৰ। ভোগ‑ইচ্ছাৰ বীজ দগ্ধ নোহোৱালৈকে কৰ্ম নাশ নহয়; যেনে পাত্ৰৰ পৰা কৰ্পূৰ আঁতৰালেও তাৰ গন্ধ ৰৈ যায়।
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
গৃহস্থ জীৱনত আবদ্ধ জীৱ কেতিয়াবা ডাঁশ‑মশাৰ দৰে নীচ মানুহে, কেতিয়াবা পঙ্গপাল, শিকারী পাখি, চোৰ আৰু ইঁদুৰ আদিয়ে কষ্ট দিয়ে; তথাপি সি সংসাৰৰ পথত ঘূৰি ফুৰে। অবিদ্যাৰ বাবে কামত ৰঞ্জিত হৈ কৰ্ম কৰে, আৰু মন তাতেই ডুবি থাকি এই নশ্বৰ লোকক গন্ধৰ্ব‑নগৰৰ দৰে মিথ্যা হ’লেও স্থায়ী বুলি দেখে।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
কেতিয়াবা এই গন্ধৰ্ব‑নগৰ সদৃশ জগতত পান, ভোজন আৰু মৈথুন আদি ব্যসনত লোভী হৈ, ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ পিছে তেনেকৈ দৌৰে যেনে মৰুভূমিত হৰিণ মৃগতৃষ্ণাৰ পিছে দৌৰে।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
কেতিয়াবা জীৱ হালধীয়া মলৰ দৰে ‘সোণ’ৰ পিছে দৌৰে—ই বহু দোষৰ আশ্ৰয়। ৰজোগুণে আচ্ছন্ন মন সোণৰ বৰ্ণত মোহিত হৈ তাক ল’বলৈ তপে; যেনে বনত শীতে কাতৰ মানুহে জলাভূমিৰ মিচমিচিয়া পোহৰক আগুন বুলি ভাবি দৌৰে।
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
কেতিয়াবা বন্ধ জীৱে বাসস্থান, পানী আৰু ধন-সম্পদ যোগাৰ কৰাতেই মগ্ন হয়। নানা প্ৰয়োজন সংগ্ৰহ কৰোঁতে কৰোঁতে সি সকলো পাহৰি এই সংসাৰ-অৰণ্যত ইফাল-সিফাল অনবৰতে দৌৰি ফুৰে।
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
কেতিয়াবা বতাহৰ ঘূৰ্ণিৰ ধূলিৰ দৰে ৰজসে অন্ধ কৰি দিয়া যেন বন্ধ জীৱে ‘প্ৰমদা’ বুলি কোৱা বিপৰীত লিংগৰ সৌন্দৰ্য দেখি মোহিত হয়। তেতিয়া সি নাৰীৰ কোলাত উঠাই লোৱা হয়, আৰু সেই সময়ত ৰজোগুণৰ বেগে তাৰ শুভ বুদ্ধি আৰু ইন্দ্ৰিয় দমন কৰে। কামান্ধ হৈ সি যৌনজীৱনৰ নিয়ম-নীতি ভাঙে; দিকদেৱতা আদি সাক্ষী আছে বুলি নাজানে, আৰু গভীৰ ৰাতিত অবৈধ ভোগত মত্ত থাকে, আগন্তুক দণ্ড নেদেখি।
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
কেতিয়াবা বন্ধ জীৱে ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ অসাৰতা আৰু দুখময়তা একবাৰ বুজিও পায়; কিন্তু দেহাভিমান আৰু পৰচিন্তনত তাৰ স্মৃতি ভ্ৰষ্ট হয়। তাৰপিছত সি বাৰে বাৰে সেই ভোগৰ পিছে দৌৰে, যেন মৰুভূমিত পশু মৰীচিকাৰ পানীৰ পিছে দৌৰে।
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
কেতিয়াবা শত্রু আৰু ৰাজসেৱকে প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে কোৱা অতি কঠোৰ আৰু ৰূঢ় বাক্যত বন্ধ জীৱে গভীৰ কষ্ট পায়। তেতিয়া তাৰ কাণ-মূল আৰু হৃদয় অত্যন্ত ব্যথিত হয়। এনে তিৰস্কাৰ পেঁচা আৰু ঝিঁঝিঁ পোকাৰ কৰ্কশ ধ্বনিৰ দৰে।
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
পূৰ্বজন্মৰ পুণ্যফলত বন্ধ জীৱে এই জন্মত ভৌতিক সুবিধা লাভ কৰে; কিন্তু সেয়া শেষ হ’লে সি এনে ধনৰ আশ্ৰয় লয় যি ইহলোকতো নহয়, পৰলোকতো নহয়—কোনো কামত নাহে। সেয়ে সি সেই ধনধাৰী ‘জীৱন্ত-মৃত’ লোকসকলৰ ওচৰলৈ দৌৰে। তেওঁলোক অপবিত্ৰ গছ-লতা আৰু বিষকূপৰ দৰে, আৰু সি নিজেও জীৱন্ত অৱস্থাত মৰি যোৱা যেন হয়।
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
কেতিয়াবা এই ভৌতিক অৰণ্যৰ দুখ কমাবলৈ বদ্ধ জীৱে নাস্তিকৰ পৰা সস্তা ‘আশীৰ্বাদ’ লয়। তেওঁলোকৰ সঙ্গত বুদ্ধি নষ্ট হয়; যেন অগভীৰ সোঁতত জঁপ দি মূৰ ফাটে। ফলত ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োফালে দুখেই হয়। তেনেদৰে বেদবিৰোধী ভণ্ড তথাকথিত সাধু-স্বামীৰ ওচৰলৈও যায়, কিন্তু কোনো শ্ৰেয় লাভ নকৰে।
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
যেতিয়া বদ্ধ জীৱে আনক পীড়া দি থাকিও নিজৰ জীৱিকা গুছাব নোৱাৰে, তেতিয়া সি অন্ধৰ দৰে নিজৰ পিতৃ বা পুত্ৰকো শোষণ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ সামান্য সম্পদো কেঢ়ি ল’ব খোজে। পিতৃ-পুত্ৰ বা আন আত্মীয়ৰ পৰা একো নাপালে, তেওঁলোকক নানাভাৱে কষ্ট দিবলৈও সাজু হয়।
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
কেতিয়াবা সি গৃহজীৱনক অৰণ্যৰ দাৱানলৰ দৰে অনুভৱ কৰে—য’ত প্ৰিয় সুখ নাই আৰু শেষত দুখেই বাঢ়ে। শোকৰ আগুনে দগ্ধ হৈ সি গভীৰ নিৰ্বেদ/বৈৰাগ্যলৈ যায়। সংসাৰত চিৰস্থায়ী সুখৰ অনুকূল একোৱেই নাই। তাত জড়াই কেতিয়াবা নিজকে অতি দুর্ভাগা বুলি নিন্দা কৰে, কেতিয়াবা ভাবে—পূৰ্বজন্মৰ পুণ্যাভাৱেই এই দুখৰ কাৰণ।
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
কেতিয়াবা কালের বিকৃতি বশত ৰাজকৰ্মচাৰীসকল ৰাক্ষসৰ দৰে হৈ তাৰ প্ৰিয় সঞ্চিত ধন সকলো কেঢ়ি লয়। জীৱনভৰ সাঁচি থোৱা ধন হেৰাই সি উৎসাহহীন হয়; যেন মৃতপ্ৰায়—জীৱনৰ লক্ষণো ম্লান হয়।
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
কেতিয়াবা বদ্ধ জীৱে মনোৰথত ভাবে—পিতৃ, পিতামহ আদি যেন পুত্ৰ বা পৌত্ৰৰ ৰূপে পুনৰ আহিছে। এইদৰে সি সপোনৰ সুখৰ দৰে ক্ষণিক আনন্দ অনুভৱ কৰে আৰু এনে মানসিক কল্পনাতেই ৰমি থাকে।
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
কেতিয়াবা গৃহস্থাশ্ৰমৰ কৰ্মবিধিৰ অতিভাৰ-পর্বত বগাবলৈ গৈ, লোকব্যসনে টানি নিয়া মনৰ বদ্ধজীৱ কাঁটা-শিলগুটি ভৰা পথত সোমোৱা মানুহৰ দৰে বেদনাত ক্লান্ত হৈ পৰে।
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
কেতিয়াবা দেহৰ ভিতৰৰ অসহ্য ক্ষুধা-তৃষ্ণাৰ অগ্নিয়ে ধৈৰ্য হৰণ কৰিলে, সি নিজৰেই কুটুম্ব—পুত্ৰ, কন্যা আৰু পত্নী—ৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰে; তেওঁলোকৰ প্ৰতি কঠোৰ হৈ অধিক দুখ ভোগে।
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
সেই জীৱ পুনৰ নিদ্ৰাৰূপ অজগৰে গ্ৰাস কৰি অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰত ডুবাই দিয়ে; শূন্য অৰণ্যত পেলাই থোৱা শৱৰ দৰে সি পৰি থাকে, আন একো নাজানে।
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
কেতিয়াবা দুৰ্জনৰূপ দংশুক—সাপ আদি—তাক দংশন কৰি তাৰ মান-গৌৰৱ ভাঙে; উদ্বেগে সি এক মুহূৰ্তও শুব নোৱাৰে। হৃদয় ব্যথিত হৈ বুদ্ধি-চেতনা ক্ষয় পায় আৰু সি অজ্ঞানৰ অন্ধকূপত অন্ধৰ দৰে পৰে।
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
কেতিয়াবা ইন্দ্ৰিয়সুখৰ অলপ মধুৰতা বিচাৰি সি পৰস্ত্ৰী আৰু পৰধন হৰণ কৰে; তেতিয়া ৰজা (চৰকাৰ) বা সেই নাৰীৰ স্বামী/ৰক্ষকৰ দ্বাৰা দণ্ডিত হৈ সি অপাৰ নৰক অৱস্থাত পতিত হয়।
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
সেয়ে পণ্ডিত আৰু তত্ত্বদৰ্শীসকলে ফলকামনাময় ভৌতিক কৰ্মপথক নিন্দা কৰে, কিয়নো ইহাই ইহলোক আৰু পৰলোকৰ দুখৰ মূল আৰু উৎপত্তিস্থান।
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
বন্ধিত জীৱে কাৰোবাৰ ধন চুৰি বা ছল কৰি শাস্তিৰ পৰা বাচি নিজৰ ওচৰত ৰাখে; তাৰ পিছত দেবদত্ত নামৰ আন এজন সি ধন ঠগি লৈ যায়; তাৰ পিছত বিষ্ণুমিত্ৰ নামৰ আন এজন দেবদত্তৰ পৰা সেই ধন চুৰি কৰে। এইদৰে ধন ক’তো স্থিৰ নাথাকে, হাত বদল হৈ থাকে। শেষত কোনেও তাক ভোগ কৰিব নোৱাৰে; সেয়া পৰম পুৰুষ ভগৱানৰেই সম্পত্তি।
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
কেতিয়াবা শীতল বতাহ আদি বহু আধিদৈৱিক, আধিভৌতিক আৰু আধ্যাত্মিক দুখৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰি বন্ধিত জীৱে অন্তহীন চিন্তাত বিষণ্ণ হৈ বিলাপময় জীৱন যাপন কৰে।
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
ধনৰ লেনদেনত যদি কোনোবাই আনজনক এক কাকিণী বা তাতকৈও কমত ঠগে, তেন্তে তেওঁলোক পৰস্পৰৰ শত্রু হৈ পৰে।
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
এই ভৌতিক জীৱনৰ পথত, মই কোৱা দৰে, বহু অতিক্ৰম-অসাধ্য উপসৰ্গ আছে; তাৰ উপৰিও তথাকথিত সুখ-দুখ, ৰাগ-দ্বেষ, ভয়, অহংকাৰ, অসাৱধানতা, উন্মাদনা, শোক, মোহ, লোভ, মত্সৰ, ঈৰ্ষ্যা, অপমান, ক্ষুধা-পিপাসা, উদ্বেগ, ৰোগ, জন্ম, জৰা আৰু মৃত্যু আদি আছে। এই সকলো একেলগে ভোগলোলুপ বন্ধিত জীৱক কেৱল দুখেই দিয়ে।
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
কেতিয়াবা দেৱমায়াৰূপিণী স্ত্ৰীৰ আলিঙ্গনত আকৃষ্ট হৈ জীৱৰ বিবেক আৰু জীৱনলক্ষ্যজ্ঞান নষ্ট হয়। তেতিয়া সি সাধনা ত্যাগ কৰি পত্নী/প্ৰেয়সী আৰু গৃহস্থালিত অতিশয় আসক্ত হয়; পত্নী-সন্তানৰ কথা, দৃষ্টি আৰু আচৰণে হৃদয় হৰণ কৰি কৃষ্ণচেতনা হেৰুৱাই ঘোৰ অন্ধকাৰময় সংসাৰত নিজকে নিক্ষেপ কৰে।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
ভগবান বিষ্ণুৰ চক্র—হৰিচক্র—এই কালোচক্র; পৰমাণুৰ আদিৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ অন্তকাললৈ বিস্তৃত হৈ ই সকলো কৰ্ম নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণস্তম্ভলৈ সকলো জীৱৰ আয়ু হৰণ কৰি নিৰন্তৰ ঘূৰি থাকে। মৃত্যুভয়ে জীৱে ৰক্ষক বিচাৰে, কিন্তু কালোচক্রৰূপ নিজৰ আয়ুধসহ সাক্ষাৎ যজ্ঞপুৰুষ ভগবানক অৱজ্ঞা কৰি পাখণ্ড শাস্ত্ৰৰ মনগড়া দেবতাৰ আশ্ৰয় লয়; সিহঁত গিধ-কাক সদৃশ, বৈদিক নহয়, আৰু মৃত্যুৰ গ্ৰাসৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
পাখণ্ডী ছদ্ম-স্বামী-যোগী আদি নিজেই পথভ্ৰষ্ট আৰু প্ৰতাৰিত; তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গ’লে মানুহো প্ৰতাৰিত হয়। এইদৰে প্ৰতাৰিত হোৱা জীৱে কেতিয়াবা ব্ৰাহ্মণ বা কৃষ্ণচেতনা-সম্পন্ন বৈদিক অনুগামীসকলৰ আশ্ৰয় লয়, যিসকলে উপনয়ন আদি শ্ৰৌত-স্মাৰ্ত কৰ্মৰ দ্বাৰা যজ্ঞপুৰুষ ভগবানৰ আৰাধনা শিকায়। কিন্তু সেই নীতিত স্থিৰ থাকিব নোৱাৰি সি পুনৰ পতিত হৈ কামভোগৰ ব্যৱস্থা কৰাত নিপুণ শূদ্ৰকুলৰ আশ্ৰয় লয়; য’ত মৈথুন আৰু কুটুম্বভৰণ বানৰজাতিৰ দৰে প্ৰধান।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
তাতো তেওঁলোকে বাধাহীনভাৱে স্বেচ্ছাই ঘূৰি ফুৰে; অতি কৃপণ বুদ্ধিৰ বাবে জীৱনৰ লক্ষ্য নাজানে। পৰস্পৰৰ মুখ চোৱা আদি কথাই ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ স্মৃতি জগাই তোলে আৰু তেওঁলোকে কেৱল গ্ৰাম্যকৰ্ম—ভৌতিক কৰ্মত—লিপ্ত থাকে; ফলত নিজৰ স্বল্প আয়ুৰ সীমা সম্পূৰ্ণ পাহৰি যায়।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
কেতিয়াবা জীৱ দেহগত স্বাৰ্থৰ গৃহস্থালিত গছৰ পৰা গছলৈ জঁপিওৱা বানৰৰ দৰে ৰমে; পুত্ৰ-দাৰাত অতিশয় মমতা কৰি ক্ষণিক মৈথুনসুখৰ দাস হয়। যেনেকৈ বানৰ শেষত শিকাৰীৰ বন্ধনত পৰে, তেনেকৈ এই বদ্ধজীৱ এক দেহৰ পৰা আন দেহলৈ জঁপিয়াই, ক্ষণিক কামসুখত মোহিত হৈ পৰিয়াল-কাৰাগাৰত আবদ্ধ হয় আৰু ভৌতিক পাশৰ পৰা ওলাই আহিব নোৱাৰে।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
এই ভৌতিক জগতত বদ্ধ জীৱে যেতিয়া পৰম ভগৱানৰ সৈতে নিজৰ সম্পৰ্ক পাহৰি কৃষ্ণচেতনা অৱহেলা কৰে, তেতিয়া সি নানা পাপ আৰু দুষ্কৰ্মত লিপ্ত হয়। তাৰ পিছত ত্ৰিবিধ তাপত পীড়িত হৈ, মৃত্যুৰ হাতী-সদৃশ ভয়ত, গিৰিকন্দৰৰ দৰে অন্ধকাৰত পতিত হয়।
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
কেতিয়াবা সি তীব্ৰ শীত, প্ৰবল বতাহ আদি আৰু দৈৱিক, ভৌতিক, আত্মীয় কাৰণজনিত বহু দুখত পীড়িত হয়। সেয়া প্ৰতিনিবারণ কৰিব নোৱাৰি, দুঃসাধ্য বিষয়ভোগৰ লালসাত বিষণ্ণ হৈ, দুখীয়া অৱস্থাতেই থাকি যায়।
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
কেতিয়াবা সিহঁতে পৰস্পৰ লেনদেন কৰি অলপ ধন লাভ কৰে; কিন্তু ধনৰ ক্ষেত্ৰত ছলনাৰ বাবে সময়ৰ সৈতে বৈৰ জন্মে। সামান্য লাভ থাকিলেও বন্ধুত্ব নষ্ট হয় আৰু সিহঁতে শত্রু হৈ পৰে।
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
কেতিয়াবা ধন ক্ষীণ হোৱাত সি শয্যা, আসন, আহাৰ আদি উপভোগৰ পৰা বঞ্চিত হয়; বহিবলৈ ঠাইও নাথাকে। মনোৰথ পূৰণ নোহোৱাত, ন্যায় পথে উপায় নাপাই, সি আনৰ ধন অন্যায়ে কেঢ়ি ল’বলৈ মন স্থিৰ কৰে। ইচ্ছিত বস্তু নাপাই লোকৰ অপমান আদি পাই সি অতি বিষণ্ণ হয়।
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
এইদৰে ধনাসক্তিৰে বৃদ্ধি পোৱা বৈৰৰ বন্ধন থাকিলেও, পূৰ্বৱাসনাৰ টানত সিহঁতে বাৰে বাৰে পৰস্পৰ বিবাহ কৰে। কিন্তু দুর্ভাগ্যবশত এই বিবাহ বেছি দিন নাথাকে, আৰু তালাক বা আন উপায়ে পুনৰ পৃথক হৈ যায়।
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
এই সংসাৰ-পথ নানা ক্লেশ আৰু উপসৰ্গেৰে ভৰা। জীৱে কেতিয়াবা লাভ, কেতিয়াবা ক্ষতি পায়; কেতিয়াবা পিতৃ-বিয়োগ আদি কাৰণে দুখী হৈ তেওঁক এৰি সন্তান আদি আনৰ প্ৰতি আসক্ত হয়। শোক, মোহ, ভয়, কান্দোন, বিবাদ, হর্ষে গীত—এইবোৰত জড়াই অনাদি ভগৱদ্-বিয়োগ পাহৰি যমপথ সদৃশ দুৰ্গম পথে সুখ নাপায়। আত্মজ্ঞানীসকলে ভগৱানৰ শৰণ লৈ ভক্তিমাৰ্গেৰে মাত্ৰ মুক্তি লাভ কৰে; ভক্তি বিনা উদ্ধাৰ নাই—কৃষ্ণচেতনা হে আশ্ৰয়।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
এই যোগানুশাসন তেওঁলোকৰ বাবে সহজ যিসকলে দণ্ড ত্যাগ কৰিছে, সকলো জীৱৰ বন্ধু, শমশীল আৰু ইন্দ্ৰিয়-মন নিয়ন্ত্ৰিত। শান্তচিত্ত সাধুসকলে সহজে মোক্ষমাৰ্গ—ভগৱদ্ধামলৈ উভতি যোৱাৰ পথ—লাভ কৰে। কিন্তু দুখময় ভৌতিক আসক্তিত আবদ্ধ দুৰ্ভাগ্যৱান ব্যক্তিয়ে তেওঁলোকৰ সঙ্গ নাপায়।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
দিগ্বিজয়ী আৰু যজ্ঞত নিপুণ বহু ৰাজর্ষিও ভগৱানৰ প্ৰেমময় সেৱা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে; কাৰণ ‘মই এই দেহ, আৰু এই মোৰ’—এই মিথ্যা অহংকাৰ তেওঁলোকে জয় কৰিব নোৱাৰিলে। দেহাভিমানত বৈৰ বঢ়াই যুদ্ধ কৰি শেষত ৰণভূমিত পৰি জীৱনৰ সত্য লক্ষ্য সম্পন্ন নকৰাকৈ নষ্ট হ’ল।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
জীৱে কৰ্মৰূপী লতাৰ আশ্ৰয় ল’লে, পুণ্যকৰ্মৰ ফলত কোনোভাবে নৰকীয় অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত হৈ স্বৰ্গ আদি উচ্চ লোকলৈ উঠি যায়; কিন্তু তাত স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে। পুণ্যফল ক্ষয় হ’লে সি পুনৰ তললৈ নামি আহে। এইদৰে সি সংসাৰপথত সদায় ওপৰ-তল হৈ থাকে।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
জডভৰতৰ উপদেশ সংক্ষেপে কৈ শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে ৰাজর্ষি পৰীক্ষিত! এই মহাত্মাই দেখুওৱা পথ প্ৰভুৰ বাহন গৰুড়ৰ পথৰ দৰে, আৰু সাধাৰণ ৰজাসকল মাখিৰ দৰে। মাখিয়ে যেন গৰুড়ৰ পথ অনুসৰণ কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ আজিলৈকে মহান বিজয়ী ৰজাসকলেও ভক্তিসেৱাৰ এই পথ মনতেও অনুসৰণ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
যৌৱনতেই মহাৰাজ ভৰত উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ সেৱালালসাৰে পত্নী, পুত্ৰ, বন্ধু আৰু বিশাল ৰাজ্য—ত্যাগ কৰাটো দুৰূহ—মলৰ দৰে তুচ্ছ বুলি ভাবি পৰিত্যাগ কৰিলে।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
হে ৰাজন, ভৰত মহাৰাজে ৰাজ্য, পত্নী, স্বজন আৰু দেৱতাসকলেও ঈৰ্ষা কৰা কৰুণাদৃষ্টিযুক্ত শ্ৰী-সম্পদ—সকলো—ত্যাগ কৰিলে; কিয়নো মধুদ্বিট শ্ৰীকৃষ্ণৰ সেৱাত আসক্ত মহাত্মাসকলৰ বাবে ভোগ আৰু ভবো তুচ্ছ।
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
মৃগদেহতোও ভৰত মহাৰাজে ভগৱানক নাভুলিলে; দেহত্যাগকালে তেওঁ উচ্চস্বৰে ক’লে—“যজ্ঞস্বরূপ, ধৰ্মপতি, বিধিনৈপুণ্য, যোগস্বরূপ, সাংখ্যশিৰোমণি, প্ৰকৃতীশ্বৰ, নাৰায়ণ হৰিক নমস্কাৰ”—বুলি কৈ দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
ভাগৱত-সভাত ৰাজর্ষি ভৰতৰ নিৰ্মল গুণ-কর্মৰ এই সৰ্বমঙ্গল চৰিত্ৰ শ্ৰদ্ধাৰে শুনি, কীৰ্তন কৰি, প্ৰশংসা কৰা ভক্তৰ আয়ু, ঐশ্বৰ্য, যশ, স্বৰ্গলাভ বা মোক্ষ—সকলো লাভ হয়; আন কাৰো ওচৰত কিবা মাগিব নালাগে।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.