Adhyaya 13

Verse 1

ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मद‍ृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥

ব্ৰাহ্মণে ক’লে—হে ৰজা ৰাহূগণ, জীৱ মায়াৰ বশত এই দুঃসাধ্য সংসাৰপথত প্ৰৱেশ কৰে। ত্ৰিগুণৰ প্ৰভাৱত সি কৰ্মফলৰ তিন ৰূপ—শুভ, অশুভ আৰু মিশ্ৰ—মাত্ৰ দেখে আৰু ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষবাদত আসক্ত হয়। লাভৰ আশায় বনত সোমোৱা বণিকৰ দৰে সি ভবাটবীত দিন-ৰাতি ঘূৰি ফুৰে, কিন্তু সত্য সুখ নাপায়।

Verse 2

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव: सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥

হে নৰদেৱ, এই ভবাটবীত ছয় শক্তিশালী দস্যু আছে; সিহঁতে বণিকসদৃশ বন্ধজীৱক বলপূৰ্বক কুপথত নি লুণ্ঠন কৰে। যেনেকৈ বনত নেকড়ে ৰক্ষকৰ হাতৰ পৰা মেষশাবক কেঢ়ি লয়, তেনেকৈ স্ত্রী-পুত্ৰাদি গোমায়ুৰ দৰে তাৰ হৃদয়ত সোমাই প্ৰমত্ত গৃহস্থক নানা ধৰণে লুটে।

Verse 3

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्‍वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्‍वचित्‍क्‍वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥

এই ভব-অৰণ্যত লতা, ঘাঁহ আৰু ঝোপঝাড়েৰে ঘন গহ্বৰ আছে; তাত কঠোৰ কামোৰা মশা (ঈৰ্ষান্বিত লোক) জীৱক সদায় উপদ্ৰৱ কৰে। কেতিয়াবা সি বনত গন্ধৰ্বপুৰ সদৃশ মৃগমৰীচিকা-প্ৰাসাদ দেখে, আৰু কেতিয়াবা আকাশত উল্কাৰ দৰে ক্ষণিক ভূতছায়া দেখি মোহিত হৈ বিভ্ৰান্ত হয়।

Verse 4

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्‍वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥

হে ৰাজন, সংসাৰ-অৰণ্যৰ পথত গৃহ, ধন, স্বজন আদি বস্তুত আত্মবুদ্ধিৰে মোহিত বণিক সফলতাৰ সন্ধানত তাতো-ইতো দৌৰি ফুৰে। কেতিয়াবা ঘূৰ্ণিবতাহে উৰুৱা ধূলিয়ে তাৰ চকু ঢাকি দিয়ে—অৰ্থাৎ কামবশে, বিশেষকৈ পত্নীৰ ঋতুকালত তাইৰ সৌন্দৰ্যত আকৃষ্ট হৈ দিশা নাজানে।

Verse 5

अद‍ृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्‍वचित् ॥ ५ ॥

সংসাৰ-অৰণ্যত ভ্ৰমণ কৰা বন্ধ জীৱে কেতিয়াবা অদৃশ্য ঝিঁঝিঁ পোকাৰ কৰ্কশ শব্দ শুনি কাণত বেদনা পায়। কেতিয়াবা শত্রুৰ কটু বাক্যৰ দৰে উলুকৰ ডাকত তাৰ অন্তৰ ব্যথিত হয়। ভোকত কাতৰ হৈ ফল-ফুল নথকা অপুণ্য গছৰ আশ্ৰয় লয় আৰু কষ্ট ভোগে। পানীৰ আশাত মৃগতৃষ্ণাৰ জলৰ পিছে দৌৰে।

Verse 6

क्‍वचिद्वितोया: सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्‍वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्‍व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥

কেতিয়াবা সি অল্পজলীয়া নদীত জাঁপ দিয়ে; কেতিয়াবা ধান্যৰ অভাৱত নিৰুপায় হৈ দান নকৰা লোকৰ ওচৰতো ভিক্ষা মাগে। কেতিয়াবা গৃহস্থজীৱনৰ দাবানল সদৃশ দহন তাপত সি দগ্ধ হয়। আৰু কেতিয়াবা ভাৰী কৰৰ নামত ৰজাই প্ৰাণপ্ৰিয় ধন কেঢ়ি নিলে সি বিমর্ষ হয়।

Verse 7

शूरैर्हृतस्व: क्‍व च निर्विण्णचेता: शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्‍वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट: प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥

কেতিয়াবা কোনো শ্ৰেষ্ঠ শক্তিশালী ব্যক্তিৰ দ্বাৰা পৰাজিত বা লুণ্ঠিত হৈ সি সকলো সম্পত্তি হেৰুৱায়। তেতিয়া তাৰ মন অতি বিষণ্ণ হয়; শোক কৰি কৰি কেতিয়াবা অচেতন-সদৃশ হৈ ক্লেশত পৰে। আৰু কেতিয়াবা গন্ধৰ্বপুৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ দৰে এক ভব্য নগৰ কল্পনা কৰি—পৰিয়াল আৰু ধনৰ সৈতে সুখী হ’ম—এই আশাত ক্ষণমাত্ৰ আনন্দিত হয়; কিন্তু সেই সুখ মুহূর্তমাত্ৰ।

Verse 8

चलन् क्‍वचित्कण्टकशर्कराङ्‌घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित: कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥

কেতিয়াবা চলোঁতে কাঁটা আৰু শিলাখণ্ডে তাৰ ভৰি বিদ্ধ কৰে; পাহাৰ বগাব খুজিলেও পাদুকাৰ অভাৱত সি বিমর্ষ হৈ থমকি থাকে। আৰু কেতিয়াবা পৰিয়ালাসক্ত গৃহস্থ ভোক আদি অন্তৰ্দাহে পীড়িত হৈ নিজৰ দীন অৱস্থাৰ বাবে নিজৰ লোকৰ ওপৰতে খং কৰে।

Verse 9

क्‍वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्‍व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥

ভৌতিক অৰণ্যত কেতিয়াবা জীৱ অজগৰে গিলি পেলায় বা চেপি চুৰমাৰ কৰে। তেতিয়া সি মৃতদেহৰ দৰে, চেতনা আৰু জ্ঞানশূন্য হৈ পৰি থাকে। কেতিয়াবা আন বিষধৰ সাপে তাক দংশন কৰে। নিজৰ চেতনাৰ প্ৰতি অন্ধ হৈ সি অন্ধকাৰময় নৰকসম জীৱনৰ কূপত পতিত হয়, উদ্ধাৰৰ আশা নাথাকে।

Verse 10

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥

কেতিয়াবা তুচ্ছ কামসুখৰ বাবে মানুহে দুশ্চৰিত্ৰ নাৰীৰ পিছত দৌৰে। তেতিয়া তেওঁলোকৰ আত্মীয়স্বজনে তাক অপমান আৰু শাস্তি দিয়ে—যেন মধু ল’বলৈ চাকৰ ওচৰলৈ গৈ মৌমাখিৰ আক্রমণ। কেতিয়াবা বহু ধন খৰচ কৰি আন নাৰী পাইলেও, দুৰ্ভাগ্যবশত সেই ভোগ্যবস্তু আন এজন লম্পটে বলপূৰ্বক কেঢ়ি নিয়ে।

Verse 11

क्‍वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्‍वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥

কেতিয়াবা জীৱে কঁপনি ধৰা শীত, দহনকাৰী তাপ, প্ৰবল বতাহ, অতিবৃষ্টি আদি প্ৰাকৃতিক উপদ্ৰৱৰ প্ৰতিকাৰ কৰিব নোৱাৰি অতি দুখী হয়। কেতিয়াবা বাণিজ্যিক লেনদেনত একেৰ পিছত একে ঠগ খায়। এইদৰে ধন-সম্পৰ্কীয় কপটতাই জীৱসমূহৰ মাজত পৰস্পৰ বিদ্বেষ আৰু বৈৰ সৃষ্টি কৰে।

Verse 12

क्‍वचित्‍क्‍वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम: पारक्यद‍ृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥

ভৌতিক জীৱনৰ পথত কেতিয়াবা মানুহ ধনহীন হয়; তেতিয়া তাৰ ঘৰ, শয্যা, আসন-স্থান আৰু পৰিয়ালিক ভোগসুখ নাথাকে। সেয়ে সি আনৰ ওচৰত ধন যাচে; কিন্তু যাচনাত কামনা পূৰ্ণ নোহোৱাত আনৰ সম্পত্তি ধাৰ ল’বলৈ বা চুৰি কৰিবলৈ মন কৰে। এইদৰে পৰায়া দৃষ্টিৰে সি সমাজত অপমান লাভ কৰে।

Verse 13

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥

ধন-লেনদেনৰ বাবে সম্পৰ্কবোৰ অতি টানাপোড়েনত পৰে আৰু শেষত বৈৰত পৰিণত হয়। কেতিয়াবা স্বামী-স্ত্ৰী ভৌতিক উন্নতিৰ পথত একেলগে চলি সম্পৰ্ক টিকাই ৰাখিবলৈ অতি কষ্টে পৰিশ্ৰম কৰে। কেতিয়াবা ধনৰ অভাৱ বা ৰোগব্যাধিৰ বাবে তেওঁলোক লজ্জিত আৰু বিপন্ন হৈ প্ৰায় মৃত্যুমুখী হয়।

Verse 14

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥

হে ৰাজন, ভৌতিক জীৱনৰ অৰণ্য-পথত মানুহে প্ৰথমে পিতৃ-মাতৃক হেৰুৱায়, আৰু তেওঁলোকৰ মৃত্যুৰ পিছত নতুনকৈ জন্ম লোৱা সন্তানত আসক্ত হয়। এইদৰে সি ভৌতিক প্ৰগতিৰ পথে ঘূৰি ফুৰি শেষত বিপন্ন হয়; তথাপি মৃত্যুলৈকে এই পথৰ পৰা পাৰ হোৱাৰ উপায় কোনেও নাজানে।

Verse 15

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्‌व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥

পৃথিৱীত বহু মনস্বী বীৰে সমশক্তিৰ শত্রুক জয় কৰিছে; তথাপি ‘এই ভূমি মোৰ’ এই অজ্ঞতাত তেওঁলোকে বৈৰ বেঁধি পৰস্পৰে যুদ্ধত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। ত্যাগাশ্ৰমে গ্ৰহণ কৰা আধ্যাত্মিক পথ তেওঁলোকে ধৰি নোৱাৰে; সেয়ে আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ পথে আগবাঢ়ে নোৱাৰে।

Verse 16

प्रसज्जति क्‍वापि लताभुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्‍वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥

কেতিয়াবা জীৱ এই ভৌতিক অৰণ্যত লতাৰ ডাল-পাতৰ আশ্ৰয় লয় আৰু তাত থকা পখীৰ মধুৰ কূজন শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰে। কেতিয়াবা বনত সিংহৰ গর্জনত ভয় পাই বক, কাঁক আৰু গৃধ্ৰৰ সৈতে সখ্য গঢ়ে।

Verse 17

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय: परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥

তেওঁলোকৰ দ্বাৰা প্ৰতাৰিত হৈ জীৱ কেতিয়াবা সত্য ভক্ত—হংসকুল—ৰ সঙ্গলৈ যাব খোজে; কিন্তু দুর্ভাগ্যবশতঃ গুৰু আৰু উন্নত ভক্তৰ উপদেশ মানি চলিব নোৱাৰে। সেয়ে সি তেওঁলোকৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰি পুনৰ ইন্দ্ৰিয়সুখত মত্ত বানৰৰ দৰে লোকৰ সঙ্গলৈ ঘূৰি যায়; কাম আৰু মদত ৰমি জীৱন নষ্ট কৰে আৰু ভোগীৰ মুখ চাই চাই মৃত্যুৰ ওচৰলৈ যায়।

Verse 18

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्‍वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥

যেতিয়া জীৱ ডালৰ পৰা ডাললৈ জঁপিওৱা বানৰৰ দৰে হয়, তেতিয়া সি গৃহস্থজীৱনৰ গছত লাভ নোহোৱাকৈ কেৱল কামসুখৰ বাবে ৰমি নিজৰ বন্ধনত অসহায় হৈ থাকে। কেতিয়াবা অসাৱধানতাত সি অসাধ্য ৰোগৰ দৰে পৰ্বতগুহাত পৰে; পিছফালে মৃত্যুৰ দৰে হাতীৰ ভয় দেখি সি লতাৰ ডাল ধৰি অটকি থাকে।

Verse 19

अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद: पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥

হে অৰিন্দম ৰহূগণ! বন্ধ জীৱ কোনোপৰী বিপদৰ পৰা মুক্ত হলেও আসক্তিৰ বশে পুনৰ গৃহলৈ উভতি গৈ বিষয়সুখ, বিশেষকৈ কামভোগ, উপভোগ কৰে। প্ৰভুৰ মায়াশক্তিৰ মোহত সি সংসাৰ-অৰণ্যত ঘূৰি ফুৰে আৰু মৃত্যুকালতো নিজৰ প্ৰকৃত হিত নাজানে।

Verse 20

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥

হে রহূগণ! তুমিও এই বিষয়াকর্ষণৰ পথত বাহ্যশক্তিৰ কবলত আছা। সেয়ে সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমমিত্ৰ হ’বলৈ—ৰাজপদ আৰু দণ্ডধাৰণ ত্যাগ কৰা। বিষয়াসক্তি এৰি হৰিসেৱাৰে শাণিত জ্ঞান-খড়্গ ধাৰণ কৰা; তেতিয়া মায়াৰ কঠিন গাঁঠ কাটি অজ্ঞান-সাগৰৰ পাৰলৈ পাৰ হ’ব পাৰিবা।

Verse 21

राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्‌धृषीकेशयश:कृतात्मनां महात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥

ৰাজাই ক’লে: আহা! মানৱজন্ম সকলো জন্মৰ শোভা। এই পৃথিৱীত দেৱযোনি আদি অন্য জন্মে কি লাভ? স্বৰ্গলোকত প্ৰচুৰ ভোগসামগ্ৰীৰ বাবে হৃষীকেশৰ যশে কৃতাৰ্থ মহাত্মা ভক্তসকলৰ সঙ্গ সহজে নাপোৱা যায়।

Verse 22

न ह्यद्भ‍ुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥

তোমাৰ পদ্মচৰণৰ ৰেণুৰে পাপ নাশ হৈ অধোক্ষজত নিৰ্মল ভক্তি লাভ হয়—ইয়াত আশ্চৰ্য কি? ই ত ব্রহ্মা আদি দেৱতাসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য। আৰু তোমাৰ সৈতে ক্ষণমাত্ৰ সঙ্গতেই মোৰ বন্ধনৰ মূল—কুতৰ্ক, অহংকাৰ আৰু অবিবেক—নাশ হৈছে; এতিয়া মই এইবোৰৰ পৰা মুক্ত।

Verse 23

नमो महद्‍भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥

মই মহান পুৰুষসকলক নমস্কাৰ কৰোঁ—তেওঁলোক শিশু হওক, যুৱক হওক, অৱটু (ব্ৰহ্মচাৰী) হওক বা অৱধূতবেশে বিচৰণ কৰা ব্ৰাহ্মণ হওক। বিভিন্ন ৰূপত লুকাই থাকিলেও মই সকলোকে প্ৰণাম কৰোঁ। তেওঁলোকৰ কৃপাৰে, যিসকল ৰাজবংশ সদায় তেওঁলোকৰ অপৰাধ কৰে, তেওঁলোকৰো মঙ্গল হওক।

Verse 24

श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন, উত্তৰাৰ পুত্ৰ! ৰহূগণে যেতিয়া জড়ভৰতক পালকি বহিবলৈ বাধ্য কৰি অপমান কৰিলে, তেতিয়া তেওঁৰ মনত ক্ষণিক অসন্তোষৰ ঢৌ উঠিছিল; কিন্তু তেওঁ তাক উপেক্ষা কৰি পূৰ্ণ সাগৰৰ দৰে পুনৰ শান্ত হ’ল। তেওঁ বৈষ্ণৱ পৰমহংস, স্বভাৱতে পৰম দয়ালু; সেয়ে ৰজাক আত্মাৰ স্বৰূপ-তত্ত্ব উপদেশ দিলে। ৰহূগণে কৰুণাভাৱে তেওঁৰ পদপদ্মত ক্ষমা বিচাৰিলে, জড়ভৰত অপমান পাহৰি আগৰ দৰে পৃথিৱীজুৰি বিচৰণ কৰিলে।

Verse 25

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥

জড়ভৰতৰ উপদেশ পাই সৌবীৰৰ ৰজা ৰহূগণে আত্মাৰ পৰম তত্ত্ব সম্পূৰ্ণকৈ বুজি, অবিদ্যাই আৰোপ কৰা দেহাত্ম-বুদ্ধি সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰিলে। হে নৃপ! ভগৱদাশ্ৰিত ভক্তৰ আশ্ৰয়ৰ এই মহিমা—যি প্ৰভুৰ দাসৰ দাসক শৰণ লয়, সি সহজে দেহাভিমান ত্যাগ কৰি গৌৰৱ লাভ কৰে।

Verse 26

राजोवाच यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥

ৰাজাই ক’লে—হে মহাভাগৱত! আপুনি পৰোক্ষ বাক্যৰে জীৱৰ সংসাৰ-পথ অতি সুন্দৰকৈ বৰ্ণনা কৰিছে। বুদ্ধিমানসকলে বুজে যে দেহাভিমানীৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ সেই অৰণ্যত দস্যুৰ দৰে, আৰু পত্নী-পুত্ৰাদি শিয়াল আদি হিংস্ৰ জন্তুৰ দৰে। কিন্তু মন্দবুদ্ধিৰ বাবে এই ৰূপকৰ মৰ্ম উলিয়াবলৈ সহজ নহয়। সেয়ে কৃপা কৰি ইয়াৰ প্ৰত্যক্ষ অৰ্থ স্পষ্ট কৰি কওক।