Adhyaya 11
Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa: The Mind as Bondage and the Two Kṣetrajñas
ৰাহূগণ ৰজাই জড়ভৰতক অপমান কৰাৰ পিছত লজ্জিত হৈ বিনীতভাবে আধ্যাত্মিক উপদেশ বিচাৰে। জড়ভৰত ‘স্বামী-সেৱক’ আৰু দেহৰ সুখ-দুখক পৰম সত্যৰ বাহ্য বুলি কৈ ভৌতিক যুক্তি খণ্ডন কৰে। তেওঁ ত্ৰিগুণময় মনক নিয়ন্ত্ৰণহীন হাতীৰ দৰে বৰ্ণনা কৰে—ই পুণ্য-পাপ কৰ্ম বৃদ্ধি কৰি কৰ্মবন্ধন আৰু বহু যোনিত পুনর্জন্ম ঘটায়। ইন্দ্ৰিয়, বিষয়, দেহ-সমাজীয় পৰিচয় আৰু অহংকাৰক মনৰ ক্ষেত্ৰ বুলি দেখুৱাই কয় যে অসংখ্য বৃত্তি উঠিলেও সকলো ভগৱানৰ নিয়ন্ত্ৰণত। শেষত দুজন ক্ষেত্ৰজ্ঞ—জীৱ আৰু পৰমাত্মা (নাৰায়ণ/বাসুদেৱ)—ৰ তত্ত্ব স্থাপন কৰি, গুৰুসেৱা আৰু ভগৱানৰ পদপদ্মসেৱাৰ দ্বাৰা মন জয় কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥
ব্ৰাহ্মণ (জড়ভৰত) ক’লে—হে ৰজা! তুমি অজ্ঞ হ’লেও জ্ঞানীৰ দৰে তৰ্ক কৰিছা; সেয়ে তুমি প্ৰকৃততে অভিজ্ঞ নহয়। সত্য জ্ঞানীসকলে পৰম তত্ত্ব বিচাৰ কৰি দাস‑স্বামী সম্পৰ্ক বা ভৌতিক সুখ‑দুখৰ দৰে বাহ্য ব্যৱহাৰক এইদৰে আলোচনা নকৰে।
Verse 2
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥
হে ৰাজন, স্বামী-সেৱক, ৰজা-প্ৰজা আদি সম্পৰ্কৰ কথা মূলত জড় কৰ্মৰ আলোচনা। বেদৰ কৰ্মকাণ্ডত আসক্ত লোকসকলে যজ্ঞাদি কৰ্মত শ্ৰদ্ধা ৰাখে; তেনে লোকৰ বাবে তত্ত্বজ্ঞান আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতি সাধাৰণতে প্ৰকাশ নাপায়।
Verse 3
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥
তেওঁক তত্ত্বৰ প্ৰত্যক্ষ গ্ৰহণ কৰাবলৈ শ্ৰেষ্ঠ বেদবাণীও যথেষ্ট নহয়। যেনেকৈ সপোন নিজে নিজে মিছা বুলি বুজা যায়, তেনেকৈ গৃহমেধী সুখ তুচ্ছ বুলি যেতিয়া নিজে উপলব্ধি হয়, তেতিয়া বেদো সিধাকৈ তত্ত্বজ্ঞান দিবলৈ অপৰ্যাপ্ত হয়।
Verse 4
यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥
যিমানলৈকে জীৱৰ মন ৰজ, সত্ত্ব বা তম—এই ত্ৰিগুণে আবদ্ধ থাকে, সিমানলৈকে ই লাগামহীন হাতিৰ দৰে ইন্দ্ৰিয় আৰু সংকল্পৰ জৰিয়তে পুণ্য-পাপ কৰ্ম বিস্তাৰ কৰে। ফলত জীৱ ভোগ আৰু দুখৰ কাৰণে সংসাৰতেই ঘূৰি থাকে।
Verse 5
स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥
মন বাসনাময় হৈ বিষয়াসক্ত হয় আৰু গুণপ্ৰবাহে বিকৃত হয়; ষোড়শ তত্ত্বৰ ভিতৰত মনেই প্রধান। নাম-ৰূপৰ ভেদে ই অন্তৰ-বাহিৰ ভাব আৰু দেহ-নগৰ বিস্তাৰ কৰে; সেয়ে দেৱ, মানুহ, পশু, পাখি আদি উচ্চ-নীচ দেহত জন্ম ঘটায়।
Verse 6
दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥
মায়াৰে গঠিত ভৌতিক মন জীৱাত্মাক ঢাকি নানা যোনিত বহন কৰে—এইয়েই সংসাৰচক্ৰ। মনৰ কাৰণে কালানুসাৰে তীব্ৰ সুখ-দুখৰ ফল ভোগ হয়; মোহগ্ৰস্ত হৈ মন পুনৰ পুণ্য-পাপ কৰ্ম সৃষ্টি কৰে আৰু আত্মা অধিক বদ্ধ হয়।
Verse 7
तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥
এই সংসাৰিক ব্যৱহাৰ সদায় ক্ষেত্ৰজ্ঞ (আত্মা)ৰ সাক্ষীভাৱে স্থূল আৰু সূক্ষ্ম ৰূপে ঘটে। সেয়ে পণ্ডিতসকলে কয়—মনেই লিঙ্গ (সূক্ষ্ম দেহ); গুণ-অগুণ অনুসাৰে বন্ধন আৰু মুক্তিৰ কাৰণ মনেই।
Verse 8
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो: क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥
মন যেতিয়া গুণত আসক্ত হৈ ইন্দ্ৰিয়ভোগত লীন হয়, তেতিয়া সি জীৱৰ বাবে ব্যসন আৰু দুখৰ কাৰণ হয়; কিন্তু মন যেতিয়া নিৰ্গুণ হৈ অনাসক্ত হয়, তেতিয়া সিয়েই কল্যাণ আৰু মুক্তিৰ কাৰণ হয়। যেনে দীপত ঘী-শলাকা ঠিকমতে জ্বলিলে উজ্জ্বল পোহৰ হয়, আৰু ভুলকৈ জ্বলিলে ধোঁৱা আৰু কালিমা লাগে; তেনেদৰে ভোগাসক্ত মন ক্লেশ আনে, আৰু ভোগবিৰক্ত মন কৃষ্ণচৈতন্যৰ স্বাভাৱিক দীপ্তি প্ৰকাশ কৰে।
Verse 9
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥
মনোৰ বৃত্তি এগাৰ—পাঁচ আকূতি (সঙ্কল্প-প্ৰৱণতা), পাঁচ ধী (জ্ঞানেন্দ্ৰিয়-সম্পৰ্কীয় বুদ্ধি) আৰু অহংকাৰ। হে বীৰ! শব্দাদি বিষয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ ক্ৰিয়া, আৰু দেহ-সমাজাদি ‘পুৰ’—এই সকলোকে পণ্ডিতসকলে মনবৃত্তিৰ কৰ্মক্ষেত্ৰ বুলে।
Verse 10
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥
শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ—এইবোৰ পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়। বাক্, গ্ৰহণ, গমন, মলবিসৰ্জন আৰু মৈথুন—এইবোৰ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়। ইয়াৰ উপৰিও ‘এইটো মোৰ’—এই দেহ মোৰ, সমাজ মোৰ, পৰিয়াল মোৰ, দেশ মোৰ—এই ধাৰণাই অহংকাৰৰ বৃত্তি। কিছুমান দাৰ্শনিক একে দ্বাদশ বৃত্তি বুলে আৰু ইয়াৰ ক্ষেত্ৰ দেহকেই মানে।
Verse 11
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥
দ্ৰব্য, স্বভাৱ, আশয় (মূল কাৰণ), কৰ্ম, কাল আদি ভৌতিক কাৰণত মনোৰ এই এগাৰ বিকাৰ ক্ষুব্ধ হয়। সেই ক্ষোভত সি শত শত, সহস্ৰ সহস্ৰ, কোটি কোটি ৰূপান্তৰ লাভ কৰে; কিন্তু এই পৰিবৰ্তন ন স্বয়ংক্ৰিয়, ন পৰস্পৰ সংযোগে নিজে নিজে ঘটে। সকলো পৰমাত্মা—ভগৱানৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিৰ্দেশত হয়।
Verse 12
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥
কৃষ্ণচেতনা-বিহীন জীৱৰ মনত বাহ্য মায়াই ৰচনা কৰা বহু ধাৰণা আৰু কৰ্মপ্ৰবৃত্তি অনাদি কালৰ পৰা আছে। জাগ্ৰত আৰু স্বপ্নত সিহঁত প্ৰকাশ পায়, গভীৰ নিদ্ৰা বা সমাধিত লুপ্ত হয়; জীৱন্মুক্ত শুদ্ধজন সিহঁত স্পষ্টকৈ দেখে।
Verse 13
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ক্ষেত্ৰজ্ঞ আত্মা আদিপুৰুষ, স্বয়ংজ্যোতি, অজ আৰু পৰমেশ্বৰ। তেৱেঁই ভগৱান নাৰায়ণ, বাসুদেৱ; স্বমায়াশক্তিৰে সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত।
Verse 14
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
যেনেকৈ বায়ু স্থাৱৰ-জংগম সকলো দেহত নিজৰ স্বৰূপে প্ৰৱিষ্ট হৈ সিহঁতক চলায় আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তেনেকৈ পৰম ভগৱান বাসুদেৱ ক্ষেত্ৰজ্ঞ-আত্মা ৰূপে সকলো শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰি শাসন কৰে।
Verse 15
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥
হে নৰেন্দ্ৰ ৰাহূগণ! যেতিয়ালৈকে দেহধাৰী বিবেক-জ্ঞানোদয়ে মায়া ঝাৰি আছক্তিমুক্ত নহয়, ছয় শত্রুক জয় নকৰে আৰু আত্মতত্ত্ব নাজানে, তেতিয়ালৈকে সি এই সংসাৰত নানা যোনি আৰু স্থানত ভ্ৰমি থাকে।
Verse 16
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
মনেই জীৱৰ আত্মলিংগ (উপাধি) আৰু সংসাৰতাপৰ মূল কাৰণ। এই সত্য অজ্ঞাত থাকিলৈকে জীৱে দেহদুঃখ ভোগ কৰি নানা অৱস্থাত ভ্ৰমি থাকে; কিয়নো মন শোক, মোহ, ব্যাধি, ৰাগ, লোভ আৰু বৈৰত আক্রান্ত হৈ বন্ধন আৰু মিথ্যা মমতা গঢ়ে।
Verse 17
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥
এই অনিয়ন্ত্ৰিত মনেই জীৱৰ সৰ্ববৃহৎ শত্রু। ইয়াক অৱহেলা কৰিলে বা সুযোগ দিলে ই অধিক শক্তিশালী হৈ জয়ী হয়; সত্য নহ’লেও ই প্ৰবল আৰু আত্মাৰ স্বৰূপ ঢাকি দিয়ে। হে ৰাজন, গুৰু আৰু শ্ৰীহৰিৰ চৰণকমল-সেৱা নামৰ অস্ত্ৰে সাৱধানতাৰে মনক জয় কৰা।
Frequently Asked Questions
He rejects it because such roles are grounded in bodily designation and social convention, not in ātma-tattva. From the standpoint of the Absolute Truth, pain/pleasure and hierarchy belong to the field of guṇa and karma; the realized person speaks from the level of the self and Bhagavān’s presence, not from temporary material relations.
When the mind is attached to sense enjoyment and shaped by lust and anger, it manufactures karma and compels the jīva into repeated bodies. When the same mind becomes detached from enjoyment and aligned with Kṛṣṇa consciousness—through devotion and disciplined attention—it ceases producing binding desires and becomes an instrument for realization, thus functioning as the cause of liberation.
They are (1) the individual living entity (jīva), the knower of a particular body/field, and (2) the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā/Nārāyaṇa/Vāsudeva, the all-pervading knower and controller present within all bodies. The chapter stresses the Lord’s self-effulgence, freedom from material change, and governance of all beings.
Jaḍa Bharata prescribes conquering the mind by the ‘weapon’ of service to the lotus feet of the spiritual master and the Supreme Personality of Godhead. The emphasis is careful, sustained guru-bhakti: devotion that disciplines attention, dissolves false ego, and reorients desire away from sense objects toward Bhagavān.