Adhyaya 10
Rahūgaṇa Meets Jaḍa Bharata: The Shaking Palanquin and the Teaching Beyond Body-Identity
পঞ্চম স্কন্ধৰ আগৰ কাহিনী আগবঢ়াই শুকদেৱে কয়—ৰাজা ৰহূগণ কপিলাশ্ৰমলৈ যাত্ৰা কৰোঁতে পালকীত গৈ আছিল। ইক্ষুমতী নদীৰ ওচৰত বাহক কমি যোৱাত দাসসকলে জড়ভৰতক জোৰকৈ ধৰি আনে; তেওঁৰ সাধুত্ব নুবুজি কেৱল শক্ত দেহ দেখি। অহিংসাৰ বাবে জড়ভৰত পিঁপৰা আদি জীৱক আঘাত নলাগে বুলি সাৱধানে খোজ দিয়ে, ফলত পালকী কঁপে। ৰজোগুণ আৰু দেহাভিমানত ৰাজাই কঠোৰভাৱে গালি দিয়ে। জড়ভৰত তীক্ষ্ণ আত্মজ্ঞানৰে বুজায়—‘বাহক’ দেহ, আত্মা নহয়; মোটা-পতা, ক্লান্তি, স্বামী-দাস আদি ভেদ প্ৰকৃতিৰ ক্ষণস্থায়ী উপাধি। তেওঁৰ শান্ত সহনশীলতা আৰু যুক্তিয়ে ৰজাৰ হৃদয়-গ্ৰন্থি ঢিলা কৰে; ৰাজা নামি সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি বৈষ্ণৱাপৰাধ স্বীকাৰ কৰি ক্ষমা আৰু উপদেশ বিচাৰে। শেষত ৰজাৰ গভীৰ প্ৰশ্নসমূহে পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত আত্মসাক্ষাৎ, ভক্তি আৰু সাধু-অপমানৰ বিপদ বিষয়ে বিস্তৃত উপদেশৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক'লে: ৰজা ৰহূগণৰ সেৱকসকলে ইক্ষুমতী নদীৰ পাৰত জড ভৰতক দেখিলে। তেওঁক যুৱক আৰু বলদৰ দৰে শক্তিশালী দেখি, সেৱকসকলে সেই মহাপুৰুষক পালকি কঢ়িয়াবলৈ জোৰকৈ ধৰি লৈ গ'ল।
Verse 2
यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥
অহিংসাৰ ভাবত জড়ভৰত প্ৰতি তিনিখন পদক্ষেপত আগলৈ চাই চলিছিল, পিঁপৰা নচাপি। সেয়ে তেওঁ অন্য বাহকসকলৰ লগত তাল মিলাব নোৱাৰিলে আৰু পালকি দুলিবলৈ ধৰিলে। ৰজা রহূগণে ক’লে—“হে বাহকসকল, ঠিককৈ আগবাঢ়া; পালকিখন অসমভাৱে কিয় বহন কৰিছা? সোজাকৈ বহন কৰা।”
Verse 3
अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥
মহাৰাজ রহূগণৰ ধমকনি-ভৰা বাক্য শুনি পালকি-বাহকসকল শাস্তিৰ ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু তাৰ পিছত ৰজাক এইদৰে নিবেদন কৰিলে।
Verse 4
न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥
হে নৰদেৱ! আমি কেতিয়াও কৰ্তব্যত অবহেলা কৰা নাই। আপোনাৰ নিয়ম-আদেশ অনুসৰি আমি পালকি ঠিকেই বহন কৰিছোঁ; কিন্তু এই মানুহজন, যাক এতিয়াই আমাৰ লগত নিযুক্ত কৰা হৈছে, দ্ৰুত নচলে। সেয়ে তেওঁৰ সৈতে আমি পালকি ঠিকমতে বহন কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 5
सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥
শাস্তিৰ ভয়ত কাতৰ বাহকসকলৰ কথা শুনি ৰজা রহূগণে বুজিলে—এজনৰ দোষতেই সকলোৰে বহন অসম হৈছে। এই কথা নিশ্চিত কৰি আৰু তেওঁলোকৰ আবেদন শুনিও, ৰাজনীতি-বিদ্যাত পাৰদৰ্শী আৰু অভিজ্ঞ হ’লেও, ৰজাস্বভাৱবশত তেওঁৰ মনত অলপ ক্ৰোধ উঠিল। ৰজোগুণে আচ্ছন্ন বুদ্ধিৰে তেওঁ জড়ভৰতক ক’লে—যাৰ ব্ৰহ্মতেজ ছাইঢকা অগ্নিৰ দৰে স্পষ্ট দেখা নাছিল।
Verse 6
अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥
ৰজা রহূগণে জড়ভৰতক ক’লে—“আহা ভ্ৰাতা, কিমান কষ্ট! তুমি স্পষ্টকৈ বৰ ক্লান্ত দেখিছা; ইমান দীঘল পথ তুমি বহু সময় একেলগে পালকি বহন কৰিছা। তুমি ন তেনেই পুষ্ট, ন দেহে দৃঢ়; ওপৰত বাৰ্ধক্যেও তোমাক কষ্ট দিছে, বন্ধু। তোমাৰ এই সহবাহকসকলে তোমাক সহায় নকৰে নেকি?”—এনে বহু ভ্ৰান্তি-ভৰা কথা শুনিলেও, জড়ভৰত ‘মই-মোৰ’ মিথ্যা ধাৰণাৰহিত, দেহক দ্ৰব্য-গুণ-কৰ্মে গঢ়া শেষ আৱৰণ বুলি জানি, ব্ৰহ্মভাবত স্থিত হৈ, নীৰৱে আগৰ দৰে পালকি বহন কৰি থাকিল।
Verse 7
अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥
ৰাজা ৰহূগণে দেখিলে যে পালংকি এতিয়াও দুলিছে, তেতিয়া তেওঁ ক্ৰোধে ক’লে—অ’ দুষ্ট! কি কৰিছা? জীয়াই থাকিও মৰা যেন কিয়? মই তোমাৰ স্বামী বুলি নাজানানে? মোৰ আদেশ অমান্য কৰিছা; সেয়ে যমৰাজে পাপীক দণ্ড দিয়ে যেনে, তেনেকৈ মই তোমাক শাস্তি দি সুধাৰিম, যাতে তুমি বুদ্ধি পাই কৰ্তব্য কৰাঁ।
Verse 8
एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥
ৰজ-তম গুণে আচ্ছন্ন মদৰ বাবে দেহাভিমানী ৰজা ৰহূগণে ৰাজগৰ্বে জড় ভৰতক অযথা আৰু বিৰোধী কথাৰে তিৰস্কাৰ কৰিলে। কিন্তু জড় ভৰত আছিল ভগৱানৰ পৰম প্ৰিয় ভক্ত; তেওঁৰ হৃদয়ত সদা ভগৱানৰ নিবাস। তেওঁ ব্ৰহ্মভূত, সকলো জীৱৰ সুহৃদ, দেহবোধশূন্য। ৰজাই ভক্তৰ অৱস্থা নাজানিলে। জড় ভৰত মৃদু হাঁহিৰ দৰে, কিন্তু অহংকাৰবিহীন হৈ, এই কথা ক’লে।
Verse 9
ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥
ব্ৰাহ্মণ জড় ভৰত ক’লে—হে বীৰ ৰাজন! তুমি ব্যঙ্গ কৰি যি কৈছা, সেয়া স্পষ্টভাৱে মিছা নহয়। এই ভাৰ যদি মোৰ হ’লেহেঁতেন, তেন্তে মই বাহক হ’লোহেঁতেন; কিন্তু ভাৰ বহে দেহে, আত্মাই নহয়। গন্তব্য আৰু পথ যদি মোৰ হ’লেহেঁতেন, কষ্ট হ’লেহেঁতেন; কিন্তু সেয়া দেহ-সম্পৰ্কীয়। ‘মোটা’ ‘পাতল’ দেহৰ কথা; জ্ঞানীয়ে আত্মাৰ বিষয়ে তেনে নকয়।
Verse 10
स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥
স্থূলতা, কৃশতা, ৰোগ, মানসিক দুখ, ক্ষুধা-তৃষ্ণা, ভয়, কলহ, ভোগ-ইচ্ছা, বাৰ্ধক্য, নিদ্ৰা, আসক্তি, ক্ৰোধ, শোক, মোহ আৰু ‘মই’ বুলি দেহাভিমান—এই সকলো আত্মাক ঢাকি থকা ভৌতিক আৱৰণৰ বিকাৰ। দেহবোধত আবিষ্ট জন এইবোৰত প্ৰভাৱিত হয়; কিন্তু মই দেহাভিমানমুক্ত, সেয়ে এইবোৰ মোৰ নহয়।
Verse 11
जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥
হে ৰাজন! তুমি মোক জীয়াই থাকিও মৰা বুলি কৈছা—আদি আৰু অন্ত থকা বিকাৰী ভৌতিক বস্তুত এইটো নিয়মে দেখা যায়। আৰু ‘মই স্বামী, তুমি দাস’ এই ভাবো স্থায়ী নহয়; আজি তুমি ৰজা, কাইলৈ অৱস্থা সলনি হ’ব পাৰে। এই সকলো বিধি (দৈৱ) ৰচিত অস্থায়ী সংযোগ।
Verse 12
विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥
হে ৰাজন, যদি আপুনি এতিয়াও ভাবে যে আপুনি ৰজা আৰু মই আপোনাৰ সেৱক, তেন্তে মোক আজ্ঞা দিয়ক; মই সেই আজ্ঞা পালন কৰিম। এই ভেদবুদ্ধি কেৱল ব্যৱহাৰ আৰু ৰীতিৰ পৰা বিস্তাৰ পায়; আন কোনো কাৰণ মই নেদেখোঁ। তেন্তে তাত স্বামী কোন, সেৱক কোন? সকলোৱে ভৌতিক প্ৰকৃতিৰ নিয়মে বাধ্য; সেয়ে কোনো স্বামী নাই, কোনো সেৱকো নাই। তথাপি আপুনি যদি মোক সেৱক বুলি ভাবে, মই মানি লওঁ—কওক, মই আপোনাৰ বাবে কি কৰোঁ?
Verse 13
उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥
হে বীৰ ৰাজন, আপুনি ক’লে—“অ’ মূৰ্খ, জড়, উন্মত্ত! মই তোক শাস্তি দিম, তেতিয়া তোৰ বুদ্ধি আহিব”—এই বিষয়ে শুনক। মই বাহিৰে জড়, বধিৰ-মূকৰ দৰে থাকোঁ, কিন্তু প্ৰকৃততে মই আত্মতত্ত্বত স্থিত। মোক শাস্তি দি আপোনাৰ কি লাভ? আপোনাৰ গণনা সঁচা আৰু মই সঁচাকৈ পাগল হ’লে, আপোনাৰ শাস্তি পিষ্টক পুনৰ পেষাৰ দৰে—ফল নাথাকিব। পাগলক দণ্ড দিলে তাৰ পাগলপন সাৰে নাযায়।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত, ৰজা ৰহূগণে কঠোৰ বাক্যে মহাভক্ত জড়ভৰতক তিৰস্কাৰ কৰিলেও, সেই শান্তস্বভাৱী মুনিবৰে সকলো সহি যথাযথ উত্তৰ দিলে। অজ্ঞান দেহাত্মবুদ্ধিৰ পৰা জন্মে; কিন্তু জড়ভৰত সেই মিথ্যা ধাৰণাত স্পৰ্শিত নাছিল। স্বাভাৱিক বিনয়ে তেওঁ নিজকে মহাভক্ত বুলি নাভাবিলে আৰু পূৰ্বকৰ্মৰ ফল ভোগ কৰিবলৈও সন্মত হ’ল। সাধাৰণ মানুহৰ দৰে, পালকি বহন কৰি পুৰণি পাপফলৰ প্ৰতিক্ৰিয়া ক্ষয় কৰিছোঁ বুলি ভাবি, আগৰ দৰে পুনৰ ৰাজযান বহন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 15
स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী আগবঢ়াই ক’লে—হে পাণ্ডৱবংশশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত, সিন্ধু আৰু সৌবীৰৰ ৰজা ৰহূগণ পৰমতত্ত্বৰ জিজ্ঞাসাত দৃঢ় শ্ৰদ্ধাৱান আছিল; সেয়ে তেওঁ যোগ্য আছিল। জড়ভৰতৰ দ্বিজবচন—যি বহু যোগগ্ৰন্থে সম্মত আৰু হৃদয়ৰ গ্ৰন্থি মোচনকাৰী—শুনি তেওঁৰ ‘মই ৰজা’ এই অহংকাৰ ভাঙি গ’ল। তেওঁ তৎক্ষণাৎ পালকীৰ পৰা নামি, জড়ভৰতৰ পদপদ্মত শিৰ ৰাখি দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে, মহাব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি কোৱা অপমানজনক কথাৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰি। তাৰপিছত তেওঁ এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 16
कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥
ৰজা ৰহূগণে ক’লে—হে দ্বিজ, আপুনি এই জগতত অতি গোপনে, আনৰ অচিনাকৈ বিচৰণ কৰিছে; লোকসকলে আপোনাক চিনিব নোৱাৰে। আপুনি কোন? আপুনি পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ নে অবধূত মহাত্মা? মই দেখিছোঁ আপুনি যজ্ঞোপবীত ধাৰণ কৰিছে; সেয়ে ব্ৰাহ্মণ যেন লাগে। দত্তাত্ৰেয় আদি মুক্ত, উচ্চ সন্ন্যাসী-মহাত্মাসকলৰ মাজৰ এজন নেকি আপুনি? আপুনি কাৰ শিষ্য, ক’ৰ, আৰু ক’ত বাস কৰে? আপুনি ইয়ালৈ কিয় আহিছে? আমাৰ ক্ষেমৰ বাবে আহিছে নেকি? কৃপা কৰি কওক—আপুনি সত্যতে কোন?
Verse 17
नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥
হে মহাশয়, ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ, শিৱৰ ত্ৰিশূল, যমদণ্ড, অগ্নি, দহি থকা সূৰ্য, চন্দ্ৰ, বায়ু বা কুবেৰাৰ অস্ত্ৰ—এইবোৰৰ পৰা মোৰ ভয় নাই। কিন্তু ব্ৰাহ্মণক অপমান কৰাটো মই অতি ভয় কৰোঁ; এইয়েই মোৰ মহাভয়।
Verse 18
तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥
অনুগ্ৰহ কৰি কওক—আপুনি তো অসঙ্গ, তথাপি জড়ৰ দৰে কিয় বিচৰণ কৰে? আপোনাৰ গূঢ় আধ্যাত্মিক শক্তি অপাৰ। হে সাধু, যোগে গাঁথা আপোনাৰ বাক্য আমি মন দিয়েও ভেদ কৰিব নোৱাৰোঁ; দয়া কৰি ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 19
अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥
মই আপোনাক যোগেশ্বৰ, আত্মতত্ত্ববিদ মুনিসকলৰ মাজত পৰম গুৰু বুলি মানো। আপুনি লোকহিতৰ বাবে অৱতীৰ্ণ, আৰু জ্ঞানকলাৰ অৱতাৰ সाक्षাৎ হৰি—কপিলদেৱৰ প্ৰতিনিধি। সেয়ে, হে গুৰুদেৱ, এই জগতত সৰ্বাধিক নিৰাপদ আশ্ৰয় কি?
Verse 20
स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥
আপুনি কি সাক্ষাৎ কপিল অৱতাৰৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰতিনিধি নহয়? লোকক নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ আপুনি নিজৰ লক্ষণ গোপন কৰি বধিৰ-মূকৰ দৰে আচৰণ কৰি জগতত বিচৰণ কৰিছে। মই গৃহাসক্তিত বন্দী, আধ্যাত্মিক জ্ঞানত অন্ধ; তথাপি আপোনাৰ সন্মুখত আলোক বিচাৰোঁ। মই কেনেকৈ আধ্যাত্মিক পথত আগবাঢ়িম?
Verse 21
दृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥
আপুনি কৈছিল, “মোৰ শ্ৰম নাই।” আত্মা দেহৰ পৰা পৃথক হলেও দেহশ্ৰমৰ বাবে ক্লান্তি হয় আৰু সেয়া আত্মাৰ ক্লান্তিৰ দৰে দেখা যায়; পালকি বহনত শ্ৰম নিশ্চয়—এইটো মোৰ অনুমান। আপুনি এইটোও কৈছিল যে স্বামী-দাসৰ বাহ্য আচৰণ তত্ত্বত সত্য নহয়; তথাপি অসৎ জগতৰ ব্যৱহাৰ-মাৰ্গ মূলসহ মান্য আৰু অভিজ্ঞ, কিয়নো অসত্য প্ৰপঞ্চৰ উৎপন্ন বস্তুবোৰেও প্ৰভাৱ পেলায়। সেয়ে ভৌতিক কৰ্ম অনিত্য হলেও একেবাৰে মিথ্যা বুলি ক’ব নোৱাৰি।
Verse 22
स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥
ৰহূগণ ক’লে—হে মহাভাগ! স্থূলতা‑কৃশতা আদি দেহধৰ্ম, আত্মধৰ্ম নহয় বুলি আপুনি কোৱা কথা সম্পূৰ্ণ সঠিক নহয়; কিয়নো সুখ‑দুখৰ অনুভৱ জীৱাত্মাই কৰে। যেনেকৈ অগ্নিত থোৱা হাঁড়িত প্ৰথমে দুধ গৰম হয় আৰু সেই তাপত চাউলও গৰম হয়, তেনেকৈ দেহৰ সুখ‑দুখৰ সংযোগে ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু অন্তঃকৰণ প্ৰভাৱিত হয়; দেহাসক্তিৰ বাবে পুৰুষৰ সংসাৰবন্ধন চলি থাকে।
Verse 23
शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥
হে মহাভাগ! ৰজা প্ৰজাৰ শাসক আৰু ৰক্ষক; তেওঁ দাস হ’লেও ‘পিষা বস্তু পুনৰ পিষে নাহে’, অৰ্থাৎ নিষ্ফল কৰ্ম নকৰে। ৰজা‑প্ৰজা বা প্ৰভু‑ভৃত্য সম্পৰ্ক অনিত্য হ’লেও, যি জনে নিজৰ স্বধৰ্ম পালন কৰি অচ্যুত ভগৱানক আৰাধনা কৰে, সি ইয়াতেই পাপসমূহ ত্যাগ কৰে। সেয়ে বলপূৰ্বকো কৰ্তব্যত নিয়োজিত হ’লে ধৰ্মাচৰণে পাপক্ষয় হয়।
Verse 24
तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीदृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥
আপোনাৰ কথাবোৰ মোৰ ওচৰত বিৰোধাভাসী যেন লাগে। হে আৰ্তজনৰ বন্ধু! ৰজাদেহৰ মিছা গৌৰৱ‑মদত মই আপোনাক তুচ্ছ জ্ঞান কৰি মহা অপৰাধ কৰিছোঁ। সেয়ে অনুকম্পাৰে মোক মৈত্ৰীদৃষ্টিৰে চাওক; তেনে কৰিলে আপোনাক অপমান কৰাৰ পৰা জন্ম লোৱা পাপৰূপ দুঃখৰ পৰা মই পাৰ হ’ব পাৰিম।
Verse 25
न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि मादृङ्नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি সৰ্বজীৱৰ সুহৃদ সেই পৰমেশ্বৰৰ সখা; সেয়ে আপুনি সকলোৰে প্ৰতি সম আৰু দেহাভিমানমুক্ত। মোৰ অপমানত আপোনাৰ ন লাভ ন ক্ষতি; আপুনি দৃঢ় সংকল্পত স্থিত। কিন্তু মোৰ এই মহা অপৰাধৰ ফলত, মই শূলপাণি শিৱৰ দৰে বলৱান হ’লেও, বৈষ্ণৱৰ পদাপৰাধে অচিৰেই বিনষ্ট হ’ম।
Frequently Asked Questions
He practiced ahiṁsā with extreme care, watching his steps to avoid crushing ants. This compassionate restraint disrupted the synchronized pace of the other carriers, making the palanquin shake. The episode contrasts saintly nonviolence and inner absorption with society’s demand for efficiency, exposing how worldly roles misread realized persons.
Jaḍa Bharata distinguishes the self (ātman) from the body: fatigue, strength, fatness, and thinness belong to the material covering and its transformations, not to the spirit soul. He also points out that master/servant identities are temporary conventions shaped by providence and material nature, not ultimate realities.
Rahūgaṇa is the ruler of Sindhu and Sauvīra traveling to Kapilāśrama. His transformation begins when Jaḍa Bharata’s calm, śāstra-aligned reasoning breaks his royal pride and bodily conception. He recognizes his offense, offers obeisances, and seeks instruction—shifting from coercive authority to submissive inquiry.
Because brāhmaṇa/vaiṣṇava-aparādha obstructs spiritual progress and invites severe karmic consequence. Rahūgaṇa realizes that worldly dangers (weapons, death) affect the body, but offense to a saint damages one’s dharma and bhakti, which are the true assets for liberation.