Adhyaya 9

Verse 1

श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥

শ্ৰী ব্ৰাহ্মণে ক’লে: মানুহৰ যি যি অতি প্ৰিয়, তাৰ পৰিগ্ৰহ (মালিকী-ভাব) দুখৰ কাৰণ হয়। এই কথা বুজি যি আসক্তি-মমতা ত্যাগ কৰে, সি অনন্ত সুখ পায়।

Verse 2

सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥

মাংস ধৰি থকা এটা কুৰৰ পাখীক শিকার নাপাই আন বলৱান পাখিবোৰে আক্ৰমণ কৰিলে। প্ৰাণসঙ্কটত সি মাংস ত্যাগ কৰাতেই প্ৰকৃত সুখ পালে।

Verse 3

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥

মোৰ মান-অপমান নাই, ঘৰ-সন্তানৰ চিন্তাও নাই। মই আত্মাতেই ক্ৰীড়া কৰোঁ, আত্মাতেই ৰতি পাওঁ; সেয়ে শিশুৰ দৰে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰোঁ।

Verse 4

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥

এই জগতত দু’ধৰণৰ মানুহেই চিন্তামুক্ত হৈ পৰমানন্দত নিমগ্ন থাকে—এজন মোহগ্ৰস্ত, জড়, শিশুসদৃশ মূৰ্খ; আৰু আনজন যি ত্ৰিগুণৰ অতীত পৰমেশ্বৰক লাভ কৰিছে।

Verse 5

क्व‍‍चित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्व‍ापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥

এদিনা বিবাহযোগ্য এগৰাকী কুমাৰী ঘৰত একেলগে আছিল, কিয়নো সিদিন তাইৰ পিতৃ-মাতৃ আৰু আত্মীয়সকল অন্য ঠাইলৈ গৈছিল। তেতিয়া বিয়াৰ উদ্দেশ্যে কেইজনমান পুৰুষ তাইৰ ঘৰলৈ আহিল। তাই তেওঁলোকক যথোচিত আদৰ-সত্কাৰ কৰিলে।

Verse 6

तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥

অতিথিসকলৰ আহাৰৰ বাবে তাই গোপনে ধান কুটিবলৈ ধৰিলে। কুটোঁতে তাইৰ বাহুৰ শঙ্খৰ চুড়িবোৰ পৰস্পৰে ঠেকি ডাঙৰ শব্দ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 7

सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥

সেই শব্দক অশোভন বুলি ভাবি তাই বহুত লাজ পালে। বুদ্ধিমতী কুমাৰীয়ে শঙ্খৰ চুড়িবোৰ একে একে ভাঙি পেলাই, দুয়োটা কব্জিত মাত্ৰ দুটা দুটা ৰাখিলে।

Verse 8

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥

তাৰ পাছতো ধান কুটোঁতে দুয়োটা কব্জিত থকা দুটা দুটা চুড়ি ঠেকি শব্দ কৰিছিল। সেয়ে তাই প্ৰতিটো হাতৰ পৰা এটা এটা খুলিলে; আৰু প্ৰতিটো কব্জিত এটা মাত্ৰ থাকিলে আৰু কোনো শব্দ নহ’ল।

Verse 9

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥

হে শত্রুদমন! লোক-তত্ত্ব জানিবৰ ইচ্ছাৰে মই এই লোকসমূহত ভ্ৰমণ কৰি থাকোঁ; সেই ভ্ৰমণত মই সেই কুমাৰীৰ এই উপদেশ নিজে দেখা পাই শিকিলোঁ।

Verse 10

वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥

বহুতে একেলগে থাকিলে নিশ্চয় কলহ হয়; আৰু দুজন থাকিলেও অনর্থক কথা আৰু মতভেদ হয়। সেয়ে কলহ এৰাবলৈ একাই থাকিব লাগে—কুমাৰীৰ কঙ্কণৰ দৃষ্টান্তৰ দৰে।

Verse 11

मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥

আসন সিদ্ধ কৰি আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাস জয় কৰি মনক একেটা লক্ষ্যত সংযুক্ত কৰিব লাগে। বৈৰাগ্য আৰু নিয়মিত যোগাভ্যাসেৰে, অলসতা ত্যাগ কৰি, মনক স্থিৰ কৰিব লাগে।

Verse 12

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥

যেতিয়া মন পৰম ভগৱানত স্থিৰ আশ্ৰয় পায়, তেতিয়া ই ধীৰে ধীৰে কৰ্মৰ ধূলি ত্যাগ কৰে। সত্ত্ব বৃদ্ধি পালে ৰজ আৰু তম ধুই যায়; শেষত সত্ত্বকো অতিক্ৰম কৰি, ইন্ধনহীন নিৰ্বাণ অৱস্থালৈ ক্ৰমে উপনীত হয়।

Verse 13

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥

এইদৰে যাৰ চিত্ত আত্মস্বৰূপত (পৰম সত্যত) সম্পূৰ্ণৰূপে আবদ্ধ, সি বাহিৰ-অন্তৰৰ দ্বৈত একো নাজানে। যেনে তীৰ-সাজোঁতা তীৰত তন্ময় হৈ, কাষেদি যোৱা ৰজাকো নেদেখিলে।

Verse 14

एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥

সাধুজন একাই বিচৰণ কৰিব লাগে আৰু স্থিৰ বাসস্থান নথাকিব লাগে। তেওঁ সাৱধান হৈ নিৰ্জনত থাকিব আৰু এনে আচৰণ কৰিব যাতে লোকেহে তেওঁক চিনিব নোৱাৰে। সঙ্গবিহীন চলিব আৰু প্ৰয়োজনতকৈ বেছি কথা নক’ব।

Verse 15

गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥

অস্থায়ী দেহধাৰী মানুহে সুখৰ ঘৰ সাজিবলৈ চেষ্টা কৰিলে সেয়া দুখদ আৰু নিষ্ফল হয়। কিন্তু সাপ আনৰ সাজি থোৱা ঘৰত সোমাই সুখেৰে বাঢ়ে।

Verse 16

एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥

একমাত্ৰ নাৰায়ণেই সকলো জীৱৰ আৰাধ্য দেৱ। তেওঁ স্বমায়াৰে জগত সৃষ্টি কৰে আৰু কল্পান্তত কালশক্তিৰ দ্বাৰা সকলো সংহাৰ কৰি বিশ্ব আৰু জীৱসমূহক নিজৰ ভিতৰতে লীন কৰে। তেতিয়া তেওঁ অদ্বিতীয়, সৰ্বাশ্ৰয় পৰমাত্মা একাই অৱস্থিত থাকে।

Verse 17

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

যেতিয়া ভগৱানে নিজৰ শক্তিক কালৰূপে প্ৰকাশ কৰি সত্ত্ব আদি গুণশক্তিসমূহক সাম্যাৱস্থালৈ আনে, তেতিয়া তেওঁ প্ৰধান নামৰ তটস্থ অৱস্থা আৰু জীৱসমূহৰো পৰম নিয়ন্তা হৈ থাকে। মুক্ত, দেৱতা আৰু বদ্ধ জীৱসহ সকলোৰে পৰম আৰাধ্য তেওঁ; তেওঁ উপাধিৰহিত আৰু নিজৰ দিব্য ৰূপদৰ্শনত অনুভৱ হোৱা শুদ্ধ আনন্দৰ সমগ্ৰ সঞ্চয়—ইয়াই কৈবল্য, পূৰ্ণ মুক্তি।

Verse 18

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

যেতিয়া ভগৱানে নিজৰ শক্তিক কালৰূপে প্ৰকাশ কৰি সত্ত্ব আদি গুণশক্তিসমূহক সাম্যাৱস্থালৈ আনে, তেতিয়া তেওঁ প্ৰধান নামৰ তটস্থ অৱস্থা আৰু জীৱসমূহৰো পৰম নিয়ন্তা হৈ থাকে। মুক্ত, দেৱতা আৰু বদ্ধ জীৱসহ সকলোৰে পৰম আৰাধ্য তেওঁ; তেওঁ উপাধিৰহিত আৰু নিজৰ দিব্য ৰূপদৰ্শনত অনুভৱ হোৱা শুদ্ধ আনন্দৰ সমগ্ৰ সঞ্চয়—ইয়াই কৈবল্য, পূৰ্ণ মুক্তি।

Verse 19

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥

হে অৰিন্দম! সৃষ্টিৰ আদিতে ভগৱানে নিজৰ শক্তিক কালৰূপে প্ৰকাশ কৰি ত্ৰিগুণময়ী মায়াক ক্ষোভিত কৰে আৰু সেই মায়াৰ দ্বাৰাই সূত্ৰৰূপ মহত্তত্ত্ব সৃষ্টি কৰে।

Verse 20

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥

মহর্ষিসকলে কয়—যি ত্ৰিগুণৰ ব্যক্ত আধাৰ-শক্তি হৈ সৰ্বতোমুখী বিচিত্ৰ বিশ্ব প্ৰকাশ কৰে, তাকেই ‘সূত্ৰ’ বা ‘মহত্তত্ত্ব’ বোলা হয়। এই মহত্তত্ত্বতেই বিশ্ব গাঁথা, আৰু তাৰ শক্তিতেই জীৱ সংসাৰত ঘূৰে।

Verse 21

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥

যেনে মাকড়সাই নিজৰ ভিতৰৰ পৰা জাল উলিয়াই মুখেৰে পসাৰে, কিছু সময় তাত ক্ৰীড়া কৰি শেষত পুনৰ তাকেই গিলে পেলায়, তেনেকৈ পৰমেশ্বৰ নিজৰ অন্তৰস্থিত স্বশক্তি প্ৰসাৰিত কৰে। তেওঁ সৃষ্টিৰ জাল প্ৰকাশ কৰি উদ্দেশ্য অনুসাৰে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু অন্তত সম্পূৰ্ণকৈ নিজৰ মাজতেই লয় কৰে।

Verse 22

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्‍नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥

স্নেহ, দ্বেষ বা ভয়ৰ বশে যদি দেহধাৰী জীৱে বুদ্ধিৰে সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰতাৰে কোনো নিৰ্দিষ্ট ৰূপত মন স্থিৰ কৰে, তেন্তে সি নিশ্চিতভাৱে সেই ৰূপেই উপনীত হয়; যাক ধ্যান কৰে, তেনেকুৱাই হয়।

Verse 23

कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥

হে ৰাজন, যেনেকৈ এটা বোলতাই দুৰ্বল পোকাক নিজৰ চাকত সুমুৱাই বন্দী কৰিলে। ভয়ত সেই পোকাই সদায় বন্দীকর্তাকেই ধ্যান কৰিলে, আৰু দেহ নাছাড়িয়েই ধীৰে ধীৰে বোলতাৰ অৱস্থা লাভ কৰিলে। সেয়ে নিৰন্তৰ একাগ্ৰতা অনুসাৰেই অৱস্থা প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 24

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श‍ृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥

হে প্ৰভু (ৰাজন), এই সকলো গুৰুৰ পৰা মই এই মতি লাভ কৰিলোঁ। এতিয়া মোৰ কথা শুনা—নিজৰ দেহৰ পৰা যি শিক্ষা পাইছোঁ, সেই স্বাত্মোপশিক্ষিত বুদ্ধি মই তোমাক কওঁ।

Verse 25

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥

এই দেহো মোৰ গুৰু, কিয়নো ই বৈৰাগ্য আৰু বিবেক শিকায়। সৃষ্টি-নাশৰ অধীন এই দেহৰ অন্ত সদায় দুখময়। সেয়ে দেহেৰে তত্ত্ব-বিচাৰ কৰিলেও, শেষত ই আনৰ ভোগ্য হ’ব বুলি জানি, মই আসক্তিহীন হৈ বিচৰণ কৰোঁ।

Verse 26

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥

দেহাসক্ত মানুহে পত্নী, সন্তান, ধন-সম্পদ, পশু, ভৃত্য, ঘৰ, আত্মীয়-মিত্ৰ আদি বঢ়াবলৈ আৰু ৰক্ষা কৰিবলৈ কঠোৰ কষ্টে ধন সঞ্চয় কৰে—সকলো দেহসুখৰ বাবে। কিন্তু শেষত সেই দেহে গছৰ দৰে বীজ সৃষ্টি কৰি, সঞ্চিত কৰ্মৰূপে পৰৱৰ্তী দেহৰ বীজ প্ৰকাশ কৰে আৰু তাৰপিছত পতিত হৈ নাশ হয়।

Verse 27

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्न‍ोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलद‍ृक् क्व‍ च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्‍य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥

যেনে বহু পত্নী থকা পুৰুষক তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ স্বাৰ্থত বেলেগ বেলেগ দিশলৈ টানি কষ্ট দিয়ে, তেনেদৰে ইন্দ্ৰিয়সমূহে বন্ধ জীৱক একেলগে বহু দিশলৈ টানে। জিহ্বাই সোৱাদযুক্ত আহাৰ বিচাৰে, তৃষ্ণাই পানীয়লৈ টানে; যৌনেন্দ্ৰিয় তৃপ্তি চায়, ত্বকে কোমল স্পৰ্শ; উদৰে ভৰালৈকে কষ্ট দিয়ে; কাণে মধুৰ ধ্বনি, নাকে সুগন্ধ, আৰু চঞ্চল চকুৱে মনোৰম দৃশ্য কামনা কৰে। এইদৰে ইন্দ্ৰিয়সমূহে জীৱক বহু দিশলৈ টানি ফুৰায়।

Verse 28

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥

পৰমেশ্বৰে নিজৰ অজেয় মায়া-শক্তি বিস্তাৰ কৰি গছ, সৰীসৃপ, পশু, পক্ষী, সাপ আদি অসংখ্য যোনি সৃষ্টি কৰিলে; তথাপি তেওঁৰ হৃদয় তৃপ্ত নহ’ল। তাৰপিছত ব্ৰহ্মতত্ত্ব উপলব্ধি কৰিব পৰা বুদ্ধি থকা মানৱজীৱন সৃষ্টি কৰাত ভগৱান আনন্দিত হ’ল।

Verse 29

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥

অসংখ্য জন্ম-মৃত্যুৰ অন্তত এই অতি দুৰ্লভ মানৱদেহ লাভ হয়। ই অনিত্য হলেও পৰমাৰ্থ—মুক্তি আৰু ভগৱদ্ভক্তি—সাধনৰ সুযোগ দিয়ে। সেয়ে ধীৰ মানুহে দেহ পতনৰ আগতেই শীঘ্ৰে পৰম শ্ৰেয়ৰ বাবে চেষ্টা কৰিব লাগে; কিয়নো বিষয়ভোগ নীচ যোনিতোও পোৱা যায়, কিন্তু কৃষ্ণচেতনা কেৱল মানৱজীৱনতহে সম্ভৱ।

Verse 30

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्‍कृत: ॥ ३० ॥

গুৰুসকলৰ পৰা শিকি মই বৈৰাগ্যযুক্ত হ’লোঁ; দিব্য জ্ঞানৰ পোহৰত আত্মাত স্থিত হৈ, আসক্তি আৰু অহংকাৰবিহীন এই পৃথিৱীত বিচৰণ কৰোঁ।

Verse 31

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥

এজন গুৰুৰ পৰা জ্ঞান সদায় দৃঢ় আৰু সম্পূৰ্ণ নোহোৱাও পাৰে; কিয়নো অদ্বিতীয় ব্ৰহ্মকো ঋষিসকলে বহু ধৰণে বৰ্ণনা কৰিছে।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्‍त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥

শ্ৰীভগৱান ক’লে— এইদৰে কৈ গম্ভীৰবুদ্ধি ব্ৰাহ্মণজনে যদু ৰজাক বিদায় দিলে। ৰজাই তেওঁক প্ৰণাম আৰু পূজা কৰিলে; তেওঁ অন্তৰত প্ৰসন্ন হৈ যিদৰে আহিছিল তিদৰে গ’ল।

Verse 33

अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥

অৱধূতৰ বচন শুনি, আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলৰো পূৰ্বজ পুণ্য যদু সকলো সঙ্গ-আসক্তিৰ পৰা মুক্ত হ’ল আৰু তেওঁৰ চিত্ত সমভাৱত স্থিৰ হ’ল।