Adhyaya 8
Avadhūta’s Teachers: Python, Ocean, Moth, Bee, Elephant, Deer, Fish—and Piṅgalā’s Song of Detachment
অৱধূত-ব্ৰাহ্মণে ৰজা যদুক উপদেশ দি থাকোঁতে, প্ৰকৃতি আৰু মানৱ সমাজত পোৱা “গুৰু”সকলৰ পৰা বৈৰাগ্য শিকাৰ পদ্ধতি এই অধ্যায়ত অধিক গভীৰ কৰে। তেওঁ কয় যে ভৌতিক সুখৰ বাবে অতিপ্ৰচেষ্টা বৃথা, কিয়নো সুখ-দুখ বিধিৰ অধীন; অজগৰৰ দৰে জ্ঞানী চিন্তা নকৰাকৈ যি পায় তাকেই গ্ৰহণ কৰি জীৱন চলায় আৰু উপবাস আহিলেও ধৈৰ্য ধৰে। তাৰ পিছত সাগৰৰ দৰে ভক্তৰ স্থিৰতা বৰ্ণনা কৰে—ঐশ্বৰ্যত ন ফুলা, দাৰিদ্ৰ্যত ন শুকোৱা। ইন্দ্ৰিয়পতনৰ দৃষ্টান্ত দিয়ে: অগ্নিত আকৃষ্ট পতঙ্গৰ বিনাশ (কাম), মৌমাখিৰ শিক্ষা (সাৰ লোৱা, সঞ্চয় নকৰা), স্পৰ্শৰ ফাঁদত পৰা হাতী (স্ত্ৰী-সঙ্গ), মধুৰ শব্দত মোহিত হৰিণৰ মৃত্যু (বিষয়-শ্ৰৱণ/বিনোদন), আৰু স্বাদত নষ্ট মাছ (জিহ্বা দমন কঠিন)। পাছত পিঙ্গলা নামৰ গণিকাৰ কাহিনিত, মধ্যৰাত্ৰিৰ হতাশাই তাক দৃঢ় বৈৰাগ্যলৈ আনে; তাইৰ “বৈৰাগ্য-গীত” ক্ষণস্থায়ী প্ৰেমীৰ পৰা আশা আঁতৰাই অন্তৰ্যামী ভগৱানত স্থাপন কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা ভক্তি-আধাৰিত বিবেকসহ স্থিত ত্যাগৰ বাবে ভূমিকা তৈয়াৰ হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्राह्मण उवाच सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च । देहिनां यद् यथा दु:खं तस्मान्नेच्छेत तद् बुध: ॥ १ ॥
শ্ৰীব্ৰাহ্মণে ক’লে: হে ৰাজন, দেহধাৰী জীৱে স্বৰ্গতেই হওক বা নৰকতেই—নিজ নিজ বিধি অনুসাৰে দুখ স্বয়ং ভোগ কৰে; তেনেদৰে সুখো নোখুজিলেও আহে। সেয়ে বিবেকী জনে এনে জড় সুখৰ বাবে চেষ্টা নকৰে।
Verse 2
ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा । यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रिय: ॥ २ ॥
অজগৰৰ দৃষ্টান্ত অনুসৰি ভৌতিক চেষ্টা ত্যাগ কৰি, যি আহাৰ আপোনা-আপুনি আহে—সোৱাদযুক্ত হওক বা নিৰস, বেছি হওক বা অলপ—সেইটোৱে গ্ৰহণ কৰি জীৱনধাৰণ কৰা উচিত।
Verse 3
शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रम: । यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक् ॥ ३ ॥
যদি কোনো সময় আহাৰ নাহে, তেন্তে সাধু জনে কোনো চেষ্টা নকৰি বহু দিন উপবাস কৰিব। সি বুজিব—ই ভগৱানৰ ব্যৱস্থাই; সেয়ে অজগৰৰ দৰে শান্ত আৰু ধৈৰ্যশীল হৈ থাকিব।
Verse 4
ओज:सहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् । शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि ॥ ४ ॥
সাধু ব্যক্তি ওজ, সহনশক্তি আৰু বল থাকিলেও অধিক চেষ্টা নকৰাকৈ দেহ ধৰি শান্ত থাকে; ভৌতিক লাভৰ বাবে কৰ্মত নলাগি নিজৰ প্ৰকৃত মঙ্গলত সদা সজাগ থাকে।
Verse 5
मुनि: प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्यय: । अनन्तपारो ह्यक्षोभ्य: स्तिमितोद इवार्णव: ॥ ५ ॥
মুনি বাহ্য আচৰণত প্ৰসন্ন আৰু মনোহৰ, কিন্তু অন্তৰত গভীৰ আৰু চিন্তাশীল। তেওঁৰ জ্ঞান অনন্ত, সেয়ে তেওঁ কেতিয়াও বিচলিত নহয়; তেওঁ অগাধ আৰু অতিক্ৰম-অসাধ্য শান্ত সাগৰৰ দৰে।
Verse 6
समृद्धकामोहीनो वा नारायणपरो मुनि: । नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागर: ॥ ६ ॥
নাৰায়ণ-পরায়ণ মুনি কেতিয়াবা সমৃদ্ধি পায়, কেতিয়াবা অভাৱত থাকে; তথাপি তেওঁ ন উল্লসিত হয় ন ম্লান হয়—যেনে বৰষাত নদীবোৰ সাগৰত বাঢ়ি পৰিলেও সাগৰ ন ফুলি উঠে, গ্ৰীষ্মত কমিলেও সাগৰ ন শুকায়।
Verse 7
दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रिय: । प्रलोभित: पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥
যিজনে ইন্দ্ৰিয় নিয়ন্ত্ৰণ নকৰে, সি নাৰীৰ ৰূপ—ভগৱানৰ মায়া—দেখামাত্ৰ আকৃষ্ট হয়। তাইৰ লোভনীয় কথা, হাঁহি আৰু দেহভংগীত মোহিত হৈ সি অগ্নিলৈ ধাৱমান পতঙ্গৰ দৰে অন্ধ ভৌতিক অন্ধকাৰত পতিত হয়।
Verse 8
योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु मायारचितेषु मूढ: । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टि: ॥ ८ ॥
সোণৰ অলংকাৰ, ভাল বস্ত্ৰ আদি সজাই থোৱা কামিনীকে দেখি মূঢ় মানুহ তৎক্ষণাৎ লোভত পৰে। ভোগবুদ্ধিয়ে প্ৰলোভিত কৰি তাৰ বিবেক নষ্ট হয় আৰু সি অগ্নিলৈ ধাৱমান পতঙ্গৰ দৰে বিনষ্ট হয়।
Verse 9
स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता । गृहानहिंसन्नातिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनि: ॥ ९ ॥
সাধুজনাই দেহ ধাৰণ হ’ব পৰ্যন্ত যিমান আহাৰ লাগে সিমানেই গ্ৰহণ কৰিব। তেওঁ ঘৰে ঘৰে গৈ প্ৰতিটো ঘৰৰ পৰা অলপ অলপ লৈ মৌমাখিৰ দৰে মাধুকৰী বৃত্তি পালন কৰিব।
Verse 10
अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्य: कुशलो नर: । सर्वत: सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पद: ॥ १० ॥
যেনেকৈ মৌমাখিয়ে সৰু-ডাঙৰ সকলো ফুলৰ পৰা মধুৰস লয়, তেনেকৈ বিচক্ষণ মানুহে সকলো শাস্ত্ৰৰ পৰা সাৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 11
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् । पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही ॥ ११ ॥
সাধুৱে ‘এইটো আজি ৰাতিৰ বাবে ৰাখিম’ বা ‘এইটো কাইলৈ সাঁচিম’ বুলি নাভাবিব। ভিক্ষাৰে পোৱা আহাৰ সঞ্চয় নকৰিব; হাতেই পাত্ৰ, উদৰেই ভঁৰাল—লোভী মৌমাখিৰ দৰে সঞ্চয়ী নহ’ব।
Verse 12
सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुक: । मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति ॥ १२ ॥
ভিক্ষুকে সেই দিন বা কাইলৈৰ বাবেও আহাৰ সঞ্চয় নকৰিব। যদি তেওঁ মৌমাখিৰ দৰে সোৱাদযুক্ত আহাৰ জমা কৰে, তেন্তে সেই সঞ্চয়েই তেওঁক নাশ কৰিব।
Verse 13
पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद् दारवीमपि । स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गत: ॥ १३ ॥
ভিক্ষুৱে কেতিয়াও কোনো যুৱতীক স্পৰ্শ নকৰিব; আনকি নাৰী-আকৃতিৰ কাঠৰ পুতলীকো পায়েৰে স্পৰ্শ নকৰিব। নাৰীৰ দেহসঙ্গত তেওঁ মায়াত বন্দী হয়, যেনেকৈ কৰিণীৰ দেহস্পৰ্শৰ লোভত হাতী ধৰা পৰে।
Verse 14
नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञ: कर्हिचिन्मृत्युमात्मन: । बलाधिकै: स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा ॥ १४ ॥
বিবেকী পুৰুষে কেতিয়াও ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে নাৰীৰ ৰূপ ভোগ কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰিব। যেনেকৈ হাতিনী সঙ্গ কামনা কৰা হাতী অন্য বলৱান হাতীৰ দ্বাৰা নিহত হয়, তেনেকৈ নাৰীসঙ্গ ভোগ কৰিবলৈ যোৱা জনকো তাইৰ অধিক বলৱান প্ৰেমিকসকলে যিকোনো সময়তে হত্যা কৰিব পাৰে।
Verse 15
न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दु:खसञ्चितम् । भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु ॥ १५ ॥
লোভী মানুহে দুখ-কষ্টে ধন সঞ্চয় কৰে, কিন্তু সেয়া ন দান দিব পাৰে, ন নিজে ভোগ কৰিব পাৰে। যেনেকৈ মৌমাখিয়ে কষ্টে মধু জমা কৰে আৰু কোনো চতুৰ মানুহে সেয়া চুৰি কৰি ভোগ কৰে বা বিক্ৰী কৰে, তেনেকৈ লোভীৰ সঞ্চিত ধনো আনৰ ভোগলৈ যায়।
Verse 16
सुदु:खोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिष: । मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम् ॥ १६ ॥
গৃহস্থসকলে পৰিয়াল-সুখৰ আশাত অতি কষ্টে ধন উপাৰ্জন কৰে; কিন্তু যেনেকৈ শিকারীয়ে মৌমাখিৰ শ্ৰমসাধ্য মধু কেড়ে লয়, তেনেকৈ ব্ৰহ্মচাৰী আৰু সন্ন্যাসী আদি যতি গৃহস্থৰ কষ্টাৰ্জিত সম্পদ গ্ৰহণ কৰিবলৈ অধিকাৰী।
Verse 17
ग्राम्यगीतं न शृणुयाद् यतिर्वनचर: क्वचित् । शिक्षेत हरिणाद् बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् ॥ १७ ॥
বনত বাস কৰা যতি কেতিয়াও ভোগ-বিলাস উচটাই দিয়া গাঁৱলীয়া গান নুশুনিব। শিকারীৰ মধুৰ শিঙাৰ সুৰত মোহিত হৈ যি হৰিণ ধৰা পৰি নিহত হয়, তাৰ দৃষ্টান্তৰ পৰা সাৱধানে শিক্ষা ল’ব।
Verse 18
नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् । आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुत: ॥ १८ ॥
সুন্দৰ নাৰীৰ লৌকিক নৃত্য-বাদ্য-গীতত আকৃষ্ট হৈ, মৃগীৰ পুত্ৰ মহর্ষি ঋষ্যশৃঙ্গো পোষা জন্তুৰ দৰে তেওঁলোকৰ বশত পৰিল।
Verse 19
जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहित: । मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा ॥ १९ ॥
যেনেকৈ জিভাৰ ৰস-আসক্তিত উন্মত্ত মাছ জেলাৰ বঁড়শীত ধৰা পৰি নাশ হয়, তেনেকৈ জিভাৰ অতি উদ্ৰেককাৰী তাড়নাত মোহিত মূঢ় মানুহ বিনাশলৈ গতি কৰে।
Verse 20
इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिण: । वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते ॥ २० ॥
নিরাহাৰ থকা মণীষীসকলে অন্য ইন্দ্ৰিয় শীঘ্ৰে জয় কৰে; কিন্তু জিভা বাদ দিলে, অন্নত্যাগ কৰোঁতাত ৰসতৃষ্ণা অধিক বৃদ্ধি পায়।
Verse 21
तावज्जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रिय: पुमान् । न जयेद् रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे ॥ २१ ॥
অন্য ইন্দ্ৰিয় জয় কৰিলেও, যেতিয়ালৈকে জিভা জয় নকৰে তেতিয়ালৈকে জিতেন্দ্ৰিয় বুলিব নোৱাৰি; কিন্তু ৰস জয় হ’লে সকলো জয় হয়।
Verse 22
पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेहनगरे पुरा । तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन ॥ २२ ॥
হে নৃপনন্দন! পূৰ্বে বিদেহ নগৰত পিঙ্গলা নামৰ এজনী বেশ্যা আছিল। তাইৰ পৰা মই যি শিকিছোঁ, সেয়া এতিয়া শুনা।
Verse 23
सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती । अभूत् काले बहिर्द्वारे बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ २३ ॥
এদিন সেই স্বৈৰিণী প্ৰিয়জনক সংকেতস্থানলৈ আনি ঘৰলৈ নিবলৈ ইচ্ছা কৰি, ৰাতিৰ সময়ত বাহিৰৰ দুৱাৰত নিজৰ উত্তম ৰূপ ধৰি থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 24
मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ । तान् शुल्कदान् वित्तवत: कान्तान् मेनेऽर्थकामुकी ॥ २४ ॥
হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! ধনৰ লোভত ব্যাকুল সেই বেশ্যাই ৰাতি পথত থিয় হৈ যোৱা-আহা কৰা পুৰুষসকলক চাই ভাবিছিল—“ই ধনী, মূল্য দিব, মোৰ সঙ্গো নিশ্চয় উপভোগ কৰিব।”
Verse 25
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
আহি-যোৱা লোকৰ মাজত, বেশ্যাবৃত্তিৰে জীৱিকা কৰা তাই ভাবিলে—“হয়তো আন কোনো ধনী আহিব, যিয়ে বহুত দিব।” এই ব্যৰ্থ আশাত তাইৰ নিদ্ৰা নষ্ট হ’ল; দুৱাৰত ভৰ দি কেতিয়াবা বাহিৰলৈ ওলাই, কেতিয়াবা ভিতৰলৈ সোমাই—এনেদৰে মধ্যৰাতি আহি পৰিল।
Verse 26
आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी । अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिद: ॥ २५ ॥ एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती । निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत ॥ २६ ॥
আহি-যোৱা লোকৰ মাজত, বেশ্যাবৃত্তিৰে জীৱিকা কৰা তাই ভাবিলে—“হয়তো আন কোনো ধনী আহিব, যিয়ে বহুত দিব।” এই ব্যৰ্থ আশাত তাইৰ নিদ্ৰা নষ্ট হ’ল; দুৱাৰত ভৰ দি কেতিয়াবা বাহিৰলৈ ওলাই, কেতিয়াবা ভিতৰলৈ সোমাই—এনেদৰে মধ্যৰাতি আহি পৰিল।
Verse 27
तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतस: । निर्वेद: परमो जज्ञे चिन्ताहेतु: सुखावह: ॥ २७ ॥
ধনৰ আশাত তাইৰ মুখ শুকাই গ’ল, মনো দীন হ’ল। ধনচিন্তাই কাৰণ হৈ তাইৰ ভিতৰত পৰম নিৰ্বেদ (বৈৰাগ্য) জাগিল, আৰু সেই নিৰ্বেদেই মনত সুখ আনিলে।
Verse 28
तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम । निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसि: ॥ २८ ॥
তাইৰ চিত্ত সংসাৰৰ পৰা বিমুখ হৈছিল; এতিয়া মোৰ পৰা তাই গোৱা গীত শুনা। আশা-ৰূপ পাষবন্ধনৰ জাল কাটিবলৈ বৈৰাগ্য মানুহৰ বাবে তৰোৱালৰ দৰে।
Verse 29
न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति । यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप ॥ २९ ॥
হে ৰাজন, যেনেকৈ আধ্যাত্মিক জ্ঞানহীন মানুহে বহু ভৌতিক বস্তুত মমতা ত্যাগ কৰিব নোখোজে, তেনেকৈ বৈৰাগ্য নোহোৱা জনে দেহবন্ধন ত্যাগ কৰিবলৈ নোখোজে।
Verse 30
पिङ्गलोवाच अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मन: । या कान्तादसत: कामं कामये येन बालिशा ॥ ३० ॥
পিঙ্গলা ক’লে—আহা, মোৰ মোহৰ বিস্তাৰ চাওক! মনক জয় কৰিব নোৱাৰি মই মূৰ্খাৰ দৰে এক তুচ্ছ পুৰুষৰ পৰা কামসুখ কামনা কৰোঁ।
Verse 31
सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दु:खभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥ ३१ ॥
মই কিমান অজ্ঞ! হৃদয়ত নিত্য সন্নিহিত, মোৰ পৰম প্ৰিয়, সত্য প্ৰেম-সুখ আৰু সমৃদ্ধি দানকাৰী জগদীশ্বৰক এৰি মই তুচ্ছ লোকৰ সেৱা কৰিলোঁ; সিহঁতে কামনা পূৰণ নকৰে, কেৱল দুখ, ভয়, চিন্তা, শোক আৰু মোহ দিয়ে।
Verse 32
अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया । स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती ॥ ३२ ॥
আহা, মই বৃথাই নিজৰ আত্মাক কষ্ট দিলোঁ! অতি নিন্দনীয় বেশ্যাবৃত্তি কৰি, কামুক-লোভী পুৰুষৰ বাবে দেহ বিক্ৰী কৰি মই ধন আৰু ৰতি-সুখ আশা কৰিছিলোঁ; এতিয়া মই অনুতপ্ত।
Verse 33
यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखै: पिनद्धम् । क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या ॥ ३३ ॥
এই দেহ এটা ঘৰৰ দৰে—মেৰুদণ্ড, পাঁজৰ, হাত-পায়ৰ অস্থি তাৰ কড়ি আৰু স্তম্ভ; ছাল, লোম আৰু নখেৰে ঢকা; নৱদ্বাৰেদি সদায় অপবিত্ৰ স্ৰাৱ ঝৰে, ভিতৰত মল-মূত্ৰে পূৰ্ণ। মোৰ বাহিৰে কোন নাৰী ইমান মূৰ্খ হ’ব যে ইয়াত সুখ-প্ৰেম পাব বুলি ভাবি এই দেহক ভজিব?
Verse 34
विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधी: । यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात् काममच्युतात् ॥ ३४ ॥
নিশ্চয় এই বিদেহ নগৰত মই একাই সম্পূৰ্ণ মূঢ়বুদ্ধি আছিলোঁ। সকলো দান কৰা, আনকি নিজ স্বৰূপো দান কৰা অচ্যুত ভগৱানক অৱহেলা কৰি মই বহু পুৰুষৰ সৈতে ইন্দ্ৰিয়ভোগ কামনা কৰিছিলোঁ।
Verse 35
सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३५ ॥
ভগৱানেই সকলো জীৱৰ পৰম প্ৰিয় সুহৃদ আৰু নাথ; তেৱেঁই সকলোৰে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত পৰমাত্মা। সেয়ে এতিয়া মই সম্পূৰ্ণ শৰণাগতিৰ মূল্য দি, যেন তেঁওক লাভ কৰি, লক্ষ্মীদেৱীৰ দৰে তেঁওৰ সৈতে ৰমিম।
Verse 36
कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नरा: । आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुता: ॥ ३६ ॥
স্ত্ৰীয়ে পুৰুষৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়সুখ পায়; কিন্তু সেই পুৰুষ—আৰু স্বৰ্গৰ দেৱতাও—সকলোৰে আদি-অন্ত আছে, কাল তেওঁলোকক টানি লৈ যায়। তেন্তে এই ক্ষণভঙ্গুৰসকলে পত্নীক কিমান সত্য সুখ দিব পাৰে?
Verse 37
नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णु: केनापि कर्मणा । निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जात: सुखावह: ॥ ३७ ॥
নিশ্চয় কোনো এটা কৰ্মৰ দ্বাৰা ভগৱান বিষ্ণু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হৈছে। ভৌতিক ভোগৰ দুঃআশা থাকিলেও মোৰ হৃদয়ত বৈৰাগ্য জাগিছে, আৰু সেয়াই মোক সুখ দিছে।
Verse 38
मैवं स्युर्मन्दभाग्याया: क्लेशा निर्वेदहेतव: । येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुष: शममृच्छति ॥ ३८ ॥
এনে নহয় যে বৈৰাগ্যৰ কাৰণ হোৱা ক্লেশ কেৱল মন্দভাগ্যাৰেই হয়। যি দুঃখে আসক্তিৰ বন্ধন কাটি মানুহক শমলৈ লৈ যায়, সেই দুঃখো মঙ্গলকাৰী। মোৰ মহাক্লেশে বৈৰাগ্য জাগিল; তেন্তে মই দুর্ভাগিনী কেনেকৈ? এইটো প্ৰভুৰ কৃপা—তেওঁ মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন।
Verse 39
तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गता: । त्यक्त्वा दुराशा: शरणं व्रजामि तमधीश्वरम् ॥ ३९ ॥
প্ৰভুৱে মোৰ ওপৰত কৰা মহান উপকাৰ মই ভক্তিভাৱে শিৰোধাৰ্য কৰোঁ। ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ গাঁৱলীয়া দুঃআশা ত্যাগ কৰি এতিয়া মই সেই পৰমেশ্বৰ, পৰম পুৰুষৰ শৰণ গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 40
सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथालाभेन जीवती । विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै ॥ ४० ॥
এতিয়া মই সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট, আৰু প্ৰভুৰ কৃপাত মোৰ পূৰ্ণ বিশ্বাস আছে। সেয়ে যি নিজে নিজে লাভ হয়, তাৰে মই জীৱন ধাৰণ কৰিম। প্ৰেম আৰু আনন্দৰ সত্য উৎস প্ৰভু হোৱাত মই কেৱল প্ৰভুৰ সৈতেেই জীৱন উপভোগ কৰিম।
Verse 41
संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् । ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वर: ॥ ४१ ॥
ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ কৰ্মে জীৱৰ বুদ্ধি হৰণ হয় আৰু সি সংসাৰ-ৰূপ অন্ধ কূপত পতিত হয়। সেই কূপত কাল-ৰূপ মৰণসাপ সি গ্ৰাস কৰে। এনে নিৰাশাজনক অৱস্থাৰ পৰা সেই দীন জীৱক পৰমেশ্বৰ বাদে আন কোনে উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে?
Verse 42
आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् । अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत् ॥ ४२ ॥
যেতিয়া জীৱে দেখে যে সমগ্ৰ জগত কাল-ৰূপ সাপে গ্ৰাস কৰিছে, তেতিয়া সি সজাগ হৈ সকলো ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ পৰা বৈৰাগ্য লাভ কৰে। সেই অৱস্থাত জীৱ নিজেই নিজৰ ৰক্ষক হ’বলৈ যোগ্য হয়।
Verse 43
श्रीब्राह्मण उवाच एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् । छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा ॥ ४३ ॥
শ্ৰীব্ৰাহ্মণে ক’লে—এইদৰে মন স্থিৰ কৰি পিঙ্গলায় প্ৰেমিকসকলৰ সৈতে কামসুখ ভোগ কৰাৰ পাপময় দুঃআশা ছিন্ন কৰিলে আৰু পৰম শান্তিত স্থিত হ’ল। তাৰ পাছত সি নিজৰ শয্যাত বহিল।
Verse 44
आशा हि परमं दु:खं नैराश्यं परमं सुखम् । यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला ॥ ४४ ॥
আশাই পৰম দুখ, আৰু নিৰাশা (বৈৰাগ্য) পৰম সুখ। পিঙ্গলায় তথাকথিত প্ৰেমিকৰ আকাঙ্ক্ষা ছিন্ন কৰি আনন্দে শুই পৰিল।
Frequently Asked Questions
The python symbolizes freedom from anxious material endeavor: since happiness and distress arise by providence, the wise do not exhaust themselves chasing sense-based outcomes. The saint maintains the body with what comes naturally, fasting without agitation when nothing comes, cultivating nirodha (withdrawal) and trust in the Lord’s arrangement.
Piṅgalā is a prostitute of Videha whose intense disappointment becomes the catalyst for genuine detachment. The Avadhūta cites her to show that vairāgya can arise from clear insight into the futility of material hopes; when desire collapses, the heart can turn to the Supreme Lord (āśraya), producing peace and real happiness.
It teaches that the tongue’s urge (taste and the habit of indulgence) is especially persistent: even when other senses are restrained, craving for taste can intensify. Conquering the tongue is presented as a practical keystone for indriya-nigraha, enabling broader mastery over the senses and steadiness in sādhana.
The honeybee lesson is twofold: (1) take small amounts from many places without burdening anyone, and (2) do not hoard, because accumulation breeds dependence, fear, and downfall. It supports a minimal-contact, non-possessive mendicant lifestyle rather than social exploitation or total avoidance without purpose.