Adhyaya 7
Kṛṣṇa’s Impending Departure; Uddhava’s Surrender; King Yadu and the Avadhūta’s Twenty-Four Gurus (Beginnings)
ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে উদ্ধৱৰ বুজাবুজি নিশ্চিত কৰে যে যদুবংশ সঁহাৰ হ’ব আৰু দেৱতাসকলে তেওঁৰ বৈকুণ্ঠলৈ প্ৰত্যাৱর্তনৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিছে। তেওঁ আগবঢ়াই কয় যে ব্ৰাহ্মণসকলৰ শাপৰ ফলত যদুসকলৰ মাজত অন্তৰ্কলহ উঠি তেওঁলোকৰ বিনাশ ঘটিব, আৰু সাত দিনৰ ভিতৰত দ্বাৰকা প্লাৱিত হ’ব। কলিযুগৰ প্ৰাবল্য আগত ৰাখি কৃষ্ণে উদ্ধৱক আদেশ দিয়ে—স্বজন আৰু সামাজিক পৰিচয়ৰ আসক্তি ত্যাগ কৰা, সমদৃষ্টি গঢ়ি তোলা, আৰু জগতক মায়া বুলি দেখা—শুভ-অশুভ দ্বৈতভ্ৰমে ভুলকৈ ধৰা ক্ষণভঙ্গুৰ বস্তু। উদ্ধৱে দেহাভিমানজনিত বন্ধন স্বীকাৰ কৰি সহজ বৈৰাগ্যৰ উপায় বিচাৰে আৰু একমাত্ৰ পূৰ্ণ গুৰু হিচাপে শ্ৰীকৃষ্ণৰ শৰণ লয়। তাৰপিছত প্ৰভুৱে এক আদৰ্শ শিক্ষা আৰম্ভ কৰে—কেতিয়াবা নিজৰ তীক্ষ্ণ বুদ্ধিয়েই গুৰু হৈ শিকায়—আৰু ৰজা যদুৰ সৈতে এজন অৱধূত ব্ৰাহ্মণৰ সাক্ষাৎৰ কাহিনীত প্ৰৱেশ কৰে। অৱধূতে কয় যে তেওঁ প্ৰকৃতি আৰু সমাজৰ চব্বিশজন গুৰুৰ পৰা শিক্ষা লৈছে—পৃথিৱী, বায়ু, আকাশ, জল, অগ্নি, চন্দ্ৰ, সূৰ্য আদি—আৰু পৰিয়াল-আসক্তিৰ অতিৰিক্ততাৰ বিপদ দেখুৱাবলৈ কবুতৰৰ উপাখ্যান দাঙি ধৰে। এই অধ্যায়ে উদ্ধৱলৈ কৃষ্ণৰ অন্তিম উপদেশ আৰু অৱধূতৰ বিস্তৃত শিক্ষাৰ মাজত সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে মহাভাগ উদ্ধৱ! তুমি মোৰ ইচ্ছা যথার্থভাৱে প্ৰকাশ কৰিছা—যদুবংশক প্ৰত্যাহাৰ কৰি পৃথিৱীৰ ভাৰ হটাই মই বৈকুণ্ঠধামলৈ উভতি যাব লাগিব; সেয়ে ব্ৰহ্মা, ভব (শিৱ) আৰু লোকপালসকলে মোৰ স্বধাম-নিবাসৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিছে।
Verse 2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
মই ইয়াত দেৱতাসকলৰ সকলো কাৰ্য সম্পূৰ্ণকৈ সম্পাদন কৰিলোঁ; ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাৰ্থনাত যি উদ্দেশ্যে মই মোৰ অংশ (বলদেৱ) সহ অৱতীৰ্ণ হৈছিলোঁ, সেই উদ্দেশ্য এতিয়া সিদ্ধ হৈছে।
Verse 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলৰ শাপৰ ফলত যদুকুল নিশ্চিতভাৱে পৰস্পৰৰ বিবাদত বিনষ্ট হ’ব; আৰু আজিৰ পৰা সপ্তম দিনত সাগৰ উঠি দ্বাৰকা-নগৰীক প্লাৱিত কৰিব।
Verse 4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
হে সাধু উদ্ধৱ! মই যেতিয়া এই লোক ত্যাগ কৰিম, তেতিয়া এই পৃথিৱী অচিৰেই কলিৰ প্ৰভাৱত আচ্ছন্ন হৈ সকলো মঙ্গল আৰু ধৰ্মৰ পৰা বঞ্চিত হ’ব।
Verse 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ! মই এই পৃথিৱী ত্যাগ কৰাৰ পিছত তোৰ ইয়াত থকা উচিত নহয়। হে নিৰ্দোষ ভক্ত, কলিযুগত মানুহ পাপকর্মত আসক্ত হ’ব; সেয়ে ইয়াত নাথাকিবি।
Verse 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
তই স্বজন-বন্ধুসকলৰ প্ৰতি সকলো স্নেহ ত্যাগ কৰি মনক সম্পূৰ্ণভাৱে মোৰ মাজত স্থাপন কৰ; তাৰ পিছত সমদৃষ্টিৰে সকলো দেখি পৃথিৱীজুৰি বিচৰণ কৰ।
Verse 7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
হে উদ্ধৱ! মন, বাক্য, চকু, কাণ আদি ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা যি জগত ধৰা পৰে, তাক মায়াজনিত আৰু নশ্বৰ বুলি জান; ইন্দ্ৰিয়বিষয় সকলো ক্ষণভঙ্গুৰ।
Verse 8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
যাৰ চিত্ত মায়াত অযুক্ত, সি বস্তুত নানা অৰ্থ-ভেদ দেখে; গুণ-দোষৰ ধাৰণাত আবদ্ধ হৈ কৰ্ম, অকৰ্ম আৰু বিকৰ্ম বুলি চিন্তা কৰে।
Verse 9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
সেয়ে ইন্দ্ৰিয়সমূহ সংযত কৰি আৰু চিত্ত একাগ্ৰ কৰি, এই সমগ্ৰ জগতক সৰ্বত্ৰ বিস্তৃত আত্মাত অৱস্থিত বুলি চোৱা; আৰু সেই আত্মাকো মোৰ ভিতৰত—পৰম অধীশ্বৰত—চোৱা।
Verse 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
বেদৰ নিৰ্ণায়ক জ্ঞান আৰু তাৰ প্ৰত্যক্ষ উপলব্ধিৰে যুক্ত হৈ তুমি দেহধাৰীৰ আত্মস্বৰূপ বুজিবা; আত্মানুভৱে তৃপ্তচিত্ত হৈ জীৱনৰ কোনো বিঘ্নত ব্যাহত নহ’বা।
Verse 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
যি গুণ-দোষৰ দ্বৈতবুদ্ধিৰ পৰা ওপৰলৈ উঠিছে, সি নিষিদ্ধ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত নহয়; আৰু ‘গুণ’ গণনা কৰি বিধিত কৰ্মো নকৰে—নিষ্কলংক শিশুৰ দৰে স্বতঃস্ফূর্তভাৱে ধৰ্মানুসাৰে চলে।
Verse 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
যি সকলো জীৱৰ সুহৃদ, শান্ত আৰু জ্ঞান-উপলব্ধিত দৃঢ়, সি সমগ্ৰ বিশ্বক মোৰেই স্বৰূপ বুলি দেখে; তেনে ভক্ত পুনৰ কেতিয়াও পতিত নহয়।
Verse 13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে ৰাজন! ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে এইদৰে নিজৰ পৰম ভক্ত উদ্ধৱক উপদেশ দিলে। তত্ত্ব জানিবলৈ আগ্ৰহী উদ্ধৱে অচ্যুতক প্ৰণাম কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ ক’লে—হে যোগেশ! হে যোগবিন্যাসৰ অধিপতি, যোগাত্মন আৰু যোগশক্তিৰ উৎস! মোৰ পৰম মঙ্গলৰ বাবে আপুনি সন্ন্যাস-লক্ষণ ত্যাগৰ পথ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
হে ভূমন! বিষয়াসক্ত কামনাপৰায়ণ লোকৰ বাবে, আৰু বিশেষকৈ হে সৰ্বাত্মন, যিসকল আপোনাৰ ভক্ত নহয়—তেওঁলোকৰ বাবে এই ত্যাগ অতি দুষ্কৰ; এইয়াই মোৰ মত।
Verse 16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
হে ভগৱান! আপোনাৰ মায়াই গঢ়া এই দেহ আৰু সম্পৰ্কত ডুবি মই ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ বুলি মোহত আবদ্ধ এক মূঢ়বুদ্ধি। সেয়ে আপুনি সহজে কোৱা তত্ত্ব মই কেনেকৈ সাধন কৰিম? দয়া কৰি আপোনাৰ দাসক অনুশাসন কৰক।
Verse 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
হে ঈশ! আপুনি পৰম সত্য, পৰম পুৰুষ; আপুনি নিজৰ ভক্তসকলৰ আগত নিজেই প্ৰকাশ পায়। আপোনাৰ বাহিৰে মোক সম্পূৰ্ণ জ্ঞান বুজাব পৰা কোনো বক্তা মই নেদেখোঁ—দেৱতাসকলৰ মাজতো নহয়। ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেহধাৰী জীৱ আপোনাৰ মায়াই মোহিত কৰি বাহ্য বস্তুকেই সত্য বুলি ধৰে।
Verse 18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
সেয়ে হে প্ৰভু, সংসাৰজীৱনত ক্লান্ত আৰু দুখ-তাপে পীড়িত হৈ মই আপোনাৰ শৰণ লওঁ। আপুনি নিৰ্দোষ, অনন্ত, সৰ্বজ্ঞ পৰমেশ্বৰ; আপোনাৰ বৈকুণ্ঠধাম নিৰ্বিঘ্ন। আপুনি নাৰায়ণ, সকলো জীৱৰ সত্য সখা।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—সাধাৰণতে যিসকল মানুহে জগতৰ সত্য তত্ত্ব বিচক্ষণভাৱে বুজে, তেওঁলোকে নিজৰ বুদ্ধিৰ দ্বাৰাই অশুভ ভোগ-আশাৰ পৰা নিজকে উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
মানুহৰ বাবে বিশেষকৈ নিজৰ আত্মাই নিজৰ গুৰু; কিয়নো প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা আৰু যুক্তি (অনুমান)ৰ দ্বাৰা সি শ্ৰেয়ৰ পথ বিচাৰি পায়।
Verse 21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
মানৱদেহত যিসকল ধীৰ, সংযমী আৰু সাংখ্য-যোগবিজ্ঞানত পাৰদৰ্শী, তেওঁলোকে মোৰ সকলো শক্তিৰে সমৃদ্ধ দিৱ্য স্বৰূপক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে।
Verse 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
এই জগতত একপদ, দ্বিপদ, ত্ৰিপদ, চতুষ্পদ, বহুপদ আৰু অপদ—এনেকুৱা বহু দেহ সৃষ্টি হৈছে; কিন্তু সিহঁতৰ মাজত মানৱদেহ মোৰ বিশেষ প্ৰিয়।
Verse 23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
মই পৰমেশ্বৰ সাধাৰণ ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য নহওঁ; তথাপি মানুহে বুদ্ধি আদি সাধনেৰে প্ৰত্যক্ষ আৰু অনুমেয় লক্ষণৰ দ্বাৰা মোক অনুসন্ধান কৰিব পাৰে।
Verse 24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
এই বিষয়ে ঋষিসকলে এটা প্ৰাচীন ইতিহাস উদাহৰণ দিয়ে কয়—অমিত তেজস্বী যদু ৰজা আৰু এজন অৱধূতৰ সংলাপ।
Verse 25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
মহারাজ যদুৱে এজন নিৰ্ভয়ভাৱে ঘূৰি ফুৰা অৱধূত ব্ৰাহ্মণক দেখিলে; তেওঁ যুৱ আৰু বিদ্বান কবিৰ দৰে লাগিছিল। ধৰ্মতত্ত্বজ্ঞ ৰজাই তেওঁক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
শ্ৰী যদুৱে ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ! আপুনি কোনো ব্যৱহাৰিক ধৰ্মকর্মত লিপ্ত দেখা নাযায়, তথাপি এই জগতৰ সকলো বিষয়ত আপোনাৰ বুদ্ধি অতি নিপুণ। অনুগ্ৰহ কৰি কওক—এই অসাধাৰণ বুদ্ধি আপুনি কেনেকৈ লাভ কৰিলে, আৰু আপুনি কিয় শিশুৰ দৰে মুক্তভাৱে ভ্ৰমণ কৰে?
Verse 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
সাধাৰণতে মানুহে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু আত্মজ্ঞান লাভৰ বাবে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰে; তেওঁলোকৰ সাধাৰণ উদ্দেশ্য হয় আয়ুস বৃদ্ধি, খ্যাতি লাভ আৰু ভৌতিক ঐশ্বৰ্য ভোগ কৰা।
Verse 28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
তুমি সক্ষম, কবি, দক্ষ, সুদৰ্শন আৰু অমৃতময় বাক্যবক্তা; তথাপি তুমি একো নকৰা, একো নোখোজা—যেন জড়, উন্মত্ত ভূতসদৃশ।
Verse 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
লোকসকল কাম-লোভৰ দাৱানলত জ্বলি থাকোঁতে, তুমি মুক্ত হৈ সেই অগ্নিত নতপে। গঙ্গাজলত থিয় হোৱা হাতীৰ দৰে তুমি দাহৰ পৰা আশ্ৰয় পাইছা।
Verse 30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
হে ব্রাহ্মণ! আমি দেখোঁ যে তুমি ভোগৰ স্পৰ্শবিহীন, কেৱল আত্মাত স্থিত, সঙ্গী-পরিয়াল নোহোৱাকৈ একা বিচৰণ কৰিছা। সেয়ে আন্তরিকভাৱে সুধোঁ—তোমাৰ অন্তৰৰ মহা আনন্দৰ কাৰণ কোৱা।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে—ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰা সুমেধা ৰজা যদুৱে সেই মহাভাগ দ্বিজক এইদৰে সুধি সন্মান জনালে। ৰজাৰ বিনয়ভৰা নতশিৰ ভঙ্গি দেখি সন্তুষ্ট হৈ দ্বিজে উত্তৰ দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—হে ৰাজন, মোৰ বহু গুৰু আছে; বুদ্ধিৰ আশ্ৰয় লৈ মই তেওঁলোকক গ্ৰহণ কৰিছোঁ। তেওঁলোকৰ পৰা পৰম বোধ পাই মই মুক্ত অৱস্থাত পৃথিৱীত বিচৰণ কৰোঁ। এতিয়া তেওঁলোকৰ কথা শুনা।
Verse 33
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
হে ৰাজন, মই চৌব্বিশজন গুৰুৰ আশ্ৰয় লৈছোঁ—পৃথিৱী, বায়ু, আকাশ, জল, অগ্নি, চন্দ্ৰ, সূৰ্য, কপৌত আৰু অজগৰ; সাগৰ, পতংগ, মৌমাখি, হাতী আৰু মধু-চোৰ; হৰিণ, মাছ, বেশ্যা পিঙ্গলা, কুৰৰ পাখি আৰু শিশু; লগতে কুমাৰী, শৰ-কাৰিগৰ, সাপ, মাকড়সা আৰু ভ্ৰমৰ। তেওঁলোকৰ আচৰণ দেখি মই আত্মবিদ্যা শিকিলোঁ।
Verse 34
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
হে ৰাজন, মই চৌব্বিশজন গুৰুৰ আশ্ৰয় লৈছোঁ—পৃথিৱী, বায়ু, আকাশ, জল, অগ্নি, চন্দ্ৰ, সূৰ্য, কপৌত আৰু অজগৰ; সাগৰ, পতংগ, মৌমাখি, হাতী আৰু মধু-চোৰ; হৰিণ, মাছ, বেশ্যা পিঙ্গলা, কুৰৰ পাখি আৰু শিশু; লগতে কুমাৰী, শৰ-কাৰিগৰ, সাপ, মাকড়সা আৰু ভ্ৰমৰ। তেওঁলোকৰ আচৰণ দেখি মই আত্মবিদ্যা শিকিলোঁ।
Verse 35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
হে ৰাজন, এঁৱেই মোৰ আশ্ৰয় লোৱা চৌব্বিশজন গুৰু। তেওঁলোকৰ স্বভাৱ আৰু আচৰণৰ পৰা মই ইয়াত আত্মতত্ত্বৰ শিক্ষা লাভ কৰিলোঁ।
Verse 36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
হে নহুষ-পুত্ৰ, হে পুৰুষ-ব্যাঘ্ৰ! মই যি যি গুৰুৰ পৰা যি শিক্ষা পাইছোঁ, সেয়া যথাযথ শুনা; মই তোমাক ক’ম।
Verse 37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
ধীৰ ব্যক্তি, আন জীৱে পীড়া দিলেও, আক্রমণকাৰীসকল ঈশ্বৰৰ অধীন বাধ্য হৈ তেনে কৰে বুলি বুজি, নিজৰ পথৰ পৰা নচলিব। এই ব্ৰত মই পৃথিৱীৰ পৰা শিকিলোঁ।
Verse 38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
সাধুৱে পৰ্বতৰ পৰা এই শিক্ষা ল’ব লাগে—সদায় পৰাৰ্থ-সেৱাতেই প্ৰয়াস কৰা আৰু আনৰ মঙ্গলকেই নিজৰ অস্তিত্বৰ একমাত্ৰ কাৰণ কৰা। তদ্ৰূপ গছৰ শিষ্যৰ দৰে নিজকে পৰহিতত অৰ্পণ কৰা।
Verse 39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
মুনিয়ে কেৱল প্ৰাণধাৰণৰ বাবে যিমান প্ৰয়োজন তাতেই সন্তুষ্ট থাকিব লাগে; ইন্দ্ৰিয়সুখে তৃপ্তি বিচাৰিব নালাগে। দেহৰ যত্ন এনেদৰে কৰা উচিত যাতে জ্ঞান নষ্ট নহয় আৰু বাক্-মন আত্মসাক্ষাৎকাৰৰ পৰা বিচ্যুত নহয়।
Verse 40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
যোগী নানাবিধ বিষয় আৰু নানা ধৰ্মৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰিলেও, যি গুণ-দোষৰ ঊৰ্ধ্বত উঠিছে সি সংস্পৰ্শত থাকিও জড়াই নপৰে; সি বায়ুৰ দৰে নিৰ্লিপ্ত থাকে।
Verse 41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
আত্মদৰ্শী যোগী এই জগতত বিভিন্ন পাৰ্থিৱ দেহত বাস কৰি সিহঁতৰ গুণ-কাৰ্য অনুভৱ কৰিলেও, সি গুণৰ সৈতে যুক্ত নহয়; যেনেকৈ বায়ু বহু গন্ধ বহন কৰিও তাত মিশি নাযায়।
Verse 42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
বিবেচক মুনিয়ে দেহৰ ভিতৰত বাস কৰিলেও নিজকে ব্ৰহ্মস্বভাৱ শুদ্ধ আত্মা বুলি জানিব লাগে। সি চল-অচল সকলো জীৱত জীৱাত্মাৰ প্ৰৱেশ দেখিব আৰু পৰমাত্মা—ভগৱান—অন্তৰ্যামী ৰূপে সকলোতে একেলগে উপস্থিত বুলি ভাবিব। আকাশ যেন সৰ্বব্যাপী হৈও অসঙ্গ আৰু অবিভাজ্য, তেনেকৈ আত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ স্বৰূপ ধ্যান কৰিব।
Verse 43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
যেনেকৈ বায়ুৰে চালিত মেঘ-ধুমুহাই আকাশক স্পৰ্শ নকৰে, তেনেকৈ কালসৃষ্ট গুণৰ সংযোগতো আত্মা প্ৰকৃততে ন সলনি হয়, ন লিপ্ত হয়।
Verse 44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
হে ৰাজন, সাধুজন পানীৰ দৰে—নির্মল, স্বভাৱতে মৃদু আৰু মধুৰ বাক্যযুক্ত। তেওঁৰ দৰ্শন, স্পৰ্শ বা তেওঁৰ কীৰ্তন শ্ৰৱণমাত্ৰেই জীৱ পবিত্ৰ হয়; তীৰ্থৰ দৰে তেওঁ সকলোকে পাৱন কৰে।
Verse 45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
তপস্যাৰে সাধুজন তেজস্বী আৰু অদম্য হয়; তেওঁলোকে ভোগৰ লালসা নকৰে। ভাগ্যদত্ত আহাৰ গ্ৰহণ কৰে; কেতিয়াবা অশুদ্ধ আহাৰ হ’লেও অগ্নিৰ দৰে লিপ্ত নহয়।
Verse 46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
অগ্নিৰ দৰে সাধু কেতিয়াবা গোপন, কেতিয়াবা স্পষ্ট ৰূপে দেখা দিয়ে। যিসকলে পৰম শ্ৰেয় বিচাৰে, তেওঁলোকৰ বাবে তেওঁ গুৰুৰূপে পূজ্য হয়; অৰ্পণ গ্ৰহণ কৰি অগ্নিৰ দৰে উপাসকৰ পূৰ্ব আৰু ভৱিষ্য পাপফল দহন কৰে।
Verse 47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
নিজ মায়াৰে সৃষ্ট এই সদ-অসদ জগতত সর্বশক্তিমান পৰমাত্মা দেহসমূহত প্ৰৱেশ কৰি, যেনেকৈ ভিন্ন ভিন্ন কাঠত অগ্নি ভিন্ন ৰূপে প্ৰকাশ পায়, তেনেকৈ প্ৰতিটোত তত্তৎ স্বৰূপে প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
জন্মৰ পৰা শ্মশানলৈ জীৱনৰ সকলো অৱস্থা দেহৰ ধৰ্ম, আত্মাৰ নহয়। যেনেকৈ কালে অদৃশ্য গতিত চন্দ্ৰৰ কলা বাঢ়ে-কমে দেখা যায়, কিন্তু চন্দ্ৰ নিজে অক্ষুণ্ণ থাকে।
Verse 49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
কালে প্ৰবল সোঁতত জীৱৰ উৎপত্তি আৰু লয় নিত্য ঘটে, তথাপি দেখা নাযায়—যেনেকৈ অগ্নিৰ শিখা ক্ষণে ক্ষণে জ্বলি উঠে আৰু নিভে, কিন্তু সাধাৰণ লোকে টেৰ নাপায়। তেনেদৰে কালের তরংগে অসংখ্য দেহৰ জন্ম-বৃদ্ধি-মৃত্যু ঘটায়, আৰু আত্মাই কালের ক্ৰিয়া উপলব্ধি নকৰে।
Verse 50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
যোগীয়ে ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা বিষয় গ্ৰহণ কৰে আৰু সময়মতে ত্যাগ কৰে; তথাপি তাত জড়িত নহয়। যেনেকৈ গোপাল গাইৰ মাজত থাকিও গাইয়ে বাঁধি নধৰে, তেনেদৰে সি গুণৰ মাজত থাকিও অসঙ্গ।
Verse 51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
সূৰ্য বহু বস্তুত প্ৰতিফলিত হ’লেও নাভাগে, ন প্ৰতিফলনত লীন হয়; এনে ধাৰণা স্থূলবুদ্ধিৰ। তেনেদৰে আত্মা বিভিন্ন দেহত প্ৰতিফলিত যেন লাগিলেও সি অবিভক্ত আৰু নিৰ্লেপ, সূৰ্যৰ দৰে স্থিত।
Verse 52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
কোনো ব্যক্তি বা বস্তুৰ প্ৰতি ক’তো অতিস্নেহ বা আসক্তি কৰা উচিত নহয়; নহ’লে ডাঙৰ দুখ ভোগ কৰিব লাগে। যেনেকৈ দীনবুদ্ধিৰ কবুতৰ আসক্তিৰ ফলত সন্তাপ পায়, তেনেদৰে মানুহেও পায়।
Verse 53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
এবাৰ অৰণ্যত এজন কপোতে গছত নীড় সাজি নিজৰ কপোতী পত্নীৰ সৈতে বহু বছৰ তাতে বাস কৰিলে।
Verse 54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
দুয়োটা কপোত গৃহধৰ্মত নিষ্ঠ আছিল; স্নেহে গাঁথা হৃদয়ে তেওঁলোকে পৰস্পৰৰ দৃষ্টি, দেহলক্ষণ আৰু মনোভাৱত আসক্ত হৈ সম্পূৰ্ণৰূপে একে-অন্যক বান্ধিলে।
Verse 55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
ভৱিষ্যৎলৈ সৰল বিশ্বাস ৰাখি, তেওঁলোকে প্ৰেমযুগল হৈ অৰণ্যৰ গছগছনিত শোৱা, বহা, খোজ কঢ়া, থিয় হোৱা, কথা-বতৰা, খেল, আহাৰ আদি নিশ্চিন্তে কৰি থাকিল।
Verse 56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
হে ৰাজন, তাই যি যি বিচাৰে, কপোতীয়ে স্নেহেৰে স্বামীক মানাই তুষ্ট কৰে; আৰু ইন্দ্ৰিয়-নিয়ন্ত্ৰণহীন কপোতে বহু কষ্ট হলেও তাৰ কামনা পূৰণ কৰে।
Verse 57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
তাৰ পিছত কপোতীয়ে প্ৰথম গৰ্ভ ধাৰণ কৰিলে; সময় আহিলে সেই পতিব্ৰতা স্বামীৰ সন্মুখতে নীড়ত কেইবাটাও ডিম পাৰিলে।
Verse 58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
সময় পূৰ্ণ হোৱাত সেই ডিমবোৰৰ পৰা প্ৰভুৰ অচিন্ত্য শক্তিৰে গঢ়া কোমল অংগ আৰু পাখি থকা কপৌট পোৱালি জন্মিল।
Verse 59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
পোৱালিৰ কোমল পাখিৰ স্পৰ্শ, সিহঁতৰ মিঠা কূজন, নিৰ্দোষ চেষ্টাবোৰ আৰু দৌৰি আহি আগবঢ়া দেখা পাই পিতৃ-মাতৃ কপৌট অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
পোৱালিৰ নৰম পাখি, সিহঁতৰ কূজন, বাহত মিঠা নিৰ্দোষ নড়াচড়া আৰু উৰিবলৈ জঁপিয়াই চোৱা চেষ্টা দেখি পিতৃ-মাতৃ আনন্দিত হ’ল; পোৱালি সুখী দেখিলে সিহঁতেও সুখী হ’ল।
Verse 61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
স্নেহে পৰস্পৰে বাঁধ খোৱা হৃদয় লৈ সেই মূঢ় পখীদ্বয় শ্ৰী বিষ্ণুৰ মায়াত সম্পূৰ্ণ বিমোহিত হৈ দীনবুদ্ধিৰে নিজৰ পোৱালিবোৰক লালন-পালন কৰি থাকিল।
Verse 62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
এদিন সেই দুয়োটা কুটুম্বী কপৌট পোৱালিৰ বাবে আহাৰ বিচাৰিবলৈ ওলাই গ’ল; আহাৰৰ চিন্তাত ব্যাকুল হৈ সেই বনখনৰ চাৰিওফালে বহু সময় ঘূৰি ফুৰিল।
Verse 63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
সেই সময় বনত ঘূৰি ফুৰা এজন শিকারীয়ে আকস্মাতে বাসাৰ ওচৰত ঘূৰি ফুৰা সৰু পাৰৌৱাবোৰক দেখিলে। জাল পাতি সি সিহঁত সকলোকে ধৰি পেলালে।
Verse 64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
পাৰৌৱা আৰু পাৰৌৱী নিজৰ পোৱালিৰ পালন-পোষণৰ বাবে সদায় উৎকণ্ঠিত আছিল আৰু সেই উদ্দেশ্যে বনত ঘূৰি ফুৰিছিল। উপযুক্ত আহাৰ পাই এতিয়া সিহঁতে নিজৰ বাসালৈ উভতি আহিল।
Verse 65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
পাৰৌৱীয়ে নিজৰ পোৱালিবোৰক শিকারিৰ জালত আবদ্ধ দেখি অতি দুখত ভাঙি পৰিল। কান্দি-চিঞৰি সিহঁতৰ ফালে দৌৰিলে, আৰু পোৱালিবোৰেও তাক মাতি কান্দি থাকিল।
Verse 66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
পাৰৌৱী তীব্ৰ সংসাৰিক স্নেহৰ ৰছীত বাৰে বাৰে বাঁধ খাই আছিল, সেয়ে তাৰ মন দীন হৈ পৰিল। ভগৱানৰ মায়াশক্তিৰ গ্ৰাসত নিজকে পাহৰি বাঁধা পোৱালিবোৰৰ ফালে দৌৰ দিতেই সি তৎক্ষণাৎ জালত বন্দী হ’ল।
Verse 67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
নিজৰ প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয় পোৱালিবোৰক জালত বাঁধা আৰু নিজ সমান বুলি ভাবা অতি প্ৰিয় পত্নীকো বন্দী দেখি সেই দীন পাৰৌৱা গভীৰ দুখত কৰুণভাবে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
হায়! মোৰ দুৰ্ভাগ্যলৈ চোৱা! মই মন্দবুদ্ধি আৰু কম পুণ্যৰ অধিকাৰী। মই অতৃপ্ত আৰু অকৃতাৰ্থ, মোৰ ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামৰ আধাৰ এই সংসাৰ আজি ধ্বংস হৈ গ’ল।
Verse 69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
মোৰ পত্নী মোৰ বাবে উপযুক্ত আৰু অনুকূল আছিল, তেওঁ মোক দেৱতা বুলি গণ্য কৰিছিল। এতিয়া তেওঁ মোক এই শূন্য ঘৰত এৰি থৈ আমাৰ সাধু সন্তানসকলৰ সৈতে স্বৰ্গলৈ গমন কৰিলে।
Verse 70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
এতিয়া মই এই শূন্য ঘৰত দীনহীন হৈ পৰি আছোঁ। মোৰ পত্নী আৰু সন্তানসকল মৃত। মই এতিয়া বিপত্নীক, মোৰ জীৱন দুখলগা। মই আৰু কিহৰ বাবে জীয়াই থাকিব বিচাৰিম?
Verse 71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
জালত আৱদ্ধ হৈ মৃত্যুৰ মুখত পৰা নিজৰ সন্তানসকলক ছটফটাই থকা দেখি, সেই কপোতটোৱে নিজেও মূৰ্খৰ দৰে সেই জালত গৈ পৰিল।
Verse 72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
সেই নিষ্ঠুৰ চিকাৰীটোৱে গৃহস্থ কপোত, কপোতী আৰু সিহঁতৰ পোৱালিবোৰক ধৰি ল’লে আৰু নিজৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধি কৰি নিজৰ ঘৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
এইদৰে যি গৃহাসক্ত, তাৰ অন্তৰ অশান্ত হয়। সি কপৌতৰ দৰে দ্বন্দ্বত ৰমি ইন্দ্ৰিয়সুখ বিচাৰে; পৰিয়াল পোহপালত ব্যস্ত কৃপণ জনে আত্মীয়সহ গভীৰ দুখ ভোগ কৰে।
Verse 74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
যিয়ে মানৱলোক লাভ কৰিছে, তাৰ বাবে মুক্তিৰ দুৱাৰ খোলা। কিন্তু এই কাহিনিৰ মূঢ় পখীৰ দৰে যি গৃহত আসক্ত থাকে, তাক উচ্চতালৈ উঠি হোঁচট খাই পৰি যোৱা বুলি জানিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa indicates that after His disappearance Kali-yuga will overwhelm society, and people will become addicted to sinful life. Although Uddhava is personally sinless, remaining amid pervasive Kali influences would distract his realization and service. Therefore the Lord instructs him to renounce social attachments, maintain equal vision, and wander with exclusive remembrance of Bhagavān—preserving Poṣaṇa (divine protection) through obedience to the Lord’s final directive.
The Lord explains that a human being capable of sober analysis and sound logic can discern the miseries and instability of sense gratification and thereby rise beyond it. This does not replace śāstra and sādhus; rather, it describes buddhi refined by experience, scriptural principles, and self-control, which can instruct one inwardly to abandon inauspicious habits and seek the Supreme through direct and indirect symptoms.
The avadhūta is a liberated brāhmaṇa mendicant encountered by King Yadu. His method is distinctive because he presents ‘nature and ordinary beings’ as instructors—twenty-four gurus—extracting spiritual axioms from their behaviors. This frames Vedic wisdom as universally legible: the world itself becomes a classroom when viewed through viveka (discernment) and detachment.
The list establishes a structured curriculum of realization: endurance and non-retaliation (earth), non-entanglement (wind/sky), purity and beneficence (water), austerity and transformative power (fire), non-identification amid change (moon/time), and so on. It also signals that the avadhūta’s discourse will unfold progressively across following verses/chapters, making 11.7 the narrative gateway to one of the Bhāgavata’s most cited renunciation and wisdom sections.
The pigeon allegory warns against excessive affection and identity-absorption in spouse and offspring, which produces blindness to mortality and leads to ruin when inevitable loss arrives. The teaching is not a blanket condemnation of household life; rather, it critiques gṛhastha-āsakti (possessive attachment) that eclipses dharma and self-realization. The ‘doors of liberation’ are open in human life, but they close experientially when one lives only for maintenance and sensual bonding.