Adhyaya 6
Devas in Dvārakā, Brahmā’s Petition, and Uddhava’s Appeal (Prabhāsa Departure Set-Up)
যাদৱবংশৰ নিৰ্ধাৰিত অন্ত ওচৰ চাপোঁতেই ব্ৰহ্মা শিৱ, ইন্দ্ৰ আৰু দেৱগণসহ দ্বাৰকাত আহি শ্ৰীকৃষ্ণৰ দৰ্শন কৰি স্তৱ কৰে। দেৱতাসকলে তেওঁক মায়া-গুণৰ পৰা অলিপ্ত অধীশ্বৰ, সাধাৰণ কৰ্মকাণ্ড-পুণ্যৰো অতীত একমাত্ৰ পবিত্ৰকাৰী, আৰু যাঁৰ পদপদ্ম ভোগতৃষ্ণা দহি পেলায়—এনে শৰণ্য বুলি গায়; ত্ৰিবিক্ৰমৰ বিশ্বব্যাপী পদক্ষেপ স্মৰণ কৰে আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰা কালক তেওঁৰ শক্তি বুলি মানে। ব্ৰহ্মাই জনায় যে পৃথিৱীৰ ভাৰ নামিল; এতিয়া প্ৰভু স্বধামলৈ উভতি যাওক, তথাপি জগত-প্ৰশাসন ৰক্ষা কৰক। কৃষ্ণে কয়—দেৱতাসকলৰ উদ্দেশ্য পূৰ্ণ হ’ল; যাদৱসকলৰ অতিবল যেন জগতৰ ওপৰত ভাৰ নপৰে, সেয়েহে ব্ৰাহ্মণ-শাপৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ প্ৰত্যাহাৰ আগতেই আৰম্ভ কৰিছোঁ। দেৱগণ গ’লেই দ্বাৰকাত অশান্তি আৰু অমঙ্গল-চিহ্ন বাঢ়ে; শুদ্ধিকৰ্মৰ বাবে তৎক্ষণাৎ প্ৰভাসক্ষেত্ৰলৈ যাবলৈ কৃষ্ণে জ্যেষ্ঠসকলক আদেশ দিয়ে। যাত্ৰাৰ প্ৰস্তুতিত উদ্ধৱ অশুভ লক্ষণ দেখি ব্যাকুল হৈ একান্তত প্ৰভুক ধৰি সৈতে যোৱাৰ অনুৰোধ কৰে—ইয়াৰ পৰাই আগন্তুক গোপন উপদেশৰ ভূমিকা গঢ় লয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ब्रह्मात्मजै: देवै: प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् । भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृत: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা নিজৰ পুত্ৰসকল, দেৱতাসকল আৰু মহান প্ৰজাপতিসকলৰ সৈতে পৰিবৃত হৈ দ্বাৰকাৰ দিশে ৰাওনা হল। আৰু সকলো ভূত-ভৱিষ্যৰ অধীশ্বৰ, মঙ্গলদাতা ভগৱান শিৱো ভূতগণৰ সৈতে ঘেৰাই গৈছিল।
Verse 2
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
মৰুতসকলৰ সৈতে ইন্দ্ৰ; আদিত্য, বসু, অশ্বিনী-কুমাৰ; ঋভু, অঙ্গিৰস, ৰুদ্ৰ, বিশ্বেদেৱ, সাধ্য—এই সকলো দেৱতা; লগতে গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, নাগ, সিদ্ধ, চাৰণ, গুহ্যক; ঋষি, পিতৃসকল, বিদ্যাধৰ আৰু কিন্নৰ—সকলোৱে শ্ৰীকৃষ্ণৰ দৰ্শন কামনাৰে দ্বাৰকাত উপস্থিত হল। যাঁৰ দিব্য ৰূপে ভগৱানে নৰলোকক মোহিত কৰে, তেঁৱেই সকলো লোকৰ মলিনতা হৰণকাৰী নিজৰ যশ লোকসমূহত বিস্তাৰ কৰিলে।
Verse 3
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ইন্দ্ৰ মৰুতসকলৰ সৈতে, আদিত্য, বসু, অশ্বিনী, ঋভু, অঙ্গিৰস, ৰুদ্ৰ, বিশ্বেদেৱ আৰু সাধ্য আদি দেৱতা; লগতে গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, নাগ, সিদ্ধ, চাৰণ, গুহ্যক, ঋষি, পিতৃসকল, বিদ্যাধৰ আৰু কিন্নৰ—সকলেই শ্ৰীকৃষ্ণৰ দৰ্শনলাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে দ্বাৰকাত উপস্থিত হ’ল। ভগৱান কৃষ্ণৰ দিব্য ৰূপে মানবলোক মোহিত হয়; তেওঁৰ যশ সকলো লোকত বিস্তৃত হৈ বিশ্বৰ কলুষ নাশ কৰে।
Verse 4
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ । ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवता: ॥ २ ॥ गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धचारणगुह्यका: । ऋषय: पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नरा: ॥ ३ ॥ द्वारकामुपसञ्जग्मु: सर्वे कृष्णदिदृक्षव: । वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरम: । यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ॥ ४ ॥
ইন্দ্ৰ মৰুতসকলৰ সৈতে, আদিত্য, বসু, অশ্বিনী, ঋভু, অঙ্গিৰস, ৰুদ্ৰ, বিশ্বেদেৱ আৰু সাধ্য আদি দেৱতা; লগতে গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, নাগ, সিদ্ধ, চাৰণ, গুহ্যক, ঋষি, পিতৃসকল, বিদ্যাধৰ আৰু কিন্নৰ—সকলেই শ্ৰীকৃষ্ণৰ দৰ্শনলাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে দ্বাৰকাত উপস্থিত হ’ল। ভগৱান কৃষ্ণৰ দিব্য ৰূপে মানবলোক মোহিত হয়; তেওঁৰ যশ সকলো লোকত বিস্তৃত হৈ বিশ্বৰ কলুষ নাশ কৰে।
Verse 5
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभि: । व्यचक्षतावितृप्ताक्षा: कृष्णमद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥
মহা ঐশ্বৰ্যৰে সমৃদ্ধ আৰু দীপ্তিময় দ্বাৰকা-নগৰীত দেৱসকলে তৃপ্তি নোহোৱা নয়নে শ্ৰীকৃষ্ণৰ আশ্চৰ্য দৰ্শন কৰিলে।
Verse 6
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् । गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ ६ ॥
দেৱসকলে স্বৰ্গোদ্যানৰ পৰা অনা পুষ্পমালাৰে যদুকুলশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীকৃষ্ণক আচ্ছাদিত কৰিলে, আৰু তাৰ পিছত মনোহৰ শব্দ-ভাবসমৃদ্ধ বাক্যৰে জগদীশ্বৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 7
श्रीदेवा ऊचु: नता: स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभि: । यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभि: कर्ममयोरुपाशात् ॥ ७ ॥
শ্ৰীদেৱসকলে ক’লে— হে নাথ! আমি বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ, মন আৰু বাক্য সমৰ্পণ কৰি আপোনাৰ পদাৰবিন্দত প্ৰণাম কৰোঁ। কৰ্মবন্ধনৰ কঠোৰ পাশৰ পৰা মুক্তি কামনা কৰা ভাবযুক্ত যোগীসকলে অন্তৰহৃদয়ত যাঁৰ ধ্যান কৰে, সেই আপোনাৰ চৰণকমল।
Verse 8
त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ: । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत् स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्य: ॥ ८ ॥
হে অজিত প্ৰভু, আপুনি ত্ৰিগুণময় মায়াক নিজৰেই আত্মসত্তাত নিয়োজিত কৰি প্ৰকাশিত জগত সৃষ্টি, পালন আৰু লয় কৰে। গুণৰ ক্ৰিয়াত অৱস্থিত যেন দেখা দিলেও আপুনি কৰ্মত কেতিয়াও লিপ্ত নহয়, কিয়নো আপুনি নিজৰ অব্যাহত নিত্য আধ্যাত্মিক আনন্দত ৰত, নিৰ্দোষ।
Verse 9
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतप:क्रियाभि: । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ॥ ९ ॥
হে পূজ্য প্ৰভু, মায়াৰে কলুষিত চেতনা আৰু দুঃআশা ধৰা মানুহৰ শুদ্ধি কেৱল সাধাৰণ পূজা, বেদ অধ্যয়ন, দান, তপস্যা আৰু আচার-ক্ৰিয়াৰে নহয়। হে ঋষভ, যিসকল শুদ্ধাত্মাই আপোনাৰ যশ শ্ৰৱণ কৰি দৃঢ় সদ্শ্ৰদ্ধা বৃদ্ধি কৰিছে, তেওঁলোকেই শ্ৰদ্ধাহীনৰ অপ্রাপ্য পবিত্ৰ অৱস্থা লাভ কৰে।
Verse 10
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमान: । य: सात्वतै: समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चित: सवनश: स्वरतिक्रमाय ॥ १० ॥
আমাৰ মঙ্গলৰ বাবে আপোনাৰ পদপদ্ম অশুভ বাসনা ভস্ম কৰা অগ্নিশিখাৰ দৰে হওক। প্ৰেমত গলিত হৃদয়ৰ মুনিসকলে সেয়া সদায় অন্তৰত ধাৰণ কৰে। তেনেদৰে সংযমী সাত্বত ভক্তসকলে স্বৰ্গীয় ভোগ অতিক্ৰম কৰি আপোনাৰ সমান ঐশ্বৰ্য লাভৰ ইচ্ছাৰে প্ৰাতে, মধ্যাহ্নে আৰু সায়াহ্নে আপোনাৰ চতুৰ্ব্যূহ স্বৰূপত আপোনাৰ পদপদ্মৰ আৰাধনা কৰে।
Verse 11
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभि: परमभागवतै: परीष्ट: ॥ ११ ॥
ঋগ্-যজুঃ-সাম বেদৰ বিধি অনুসাৰে হবি লৈ যজ্ঞাগ্নিত আহুতি দিবলৈ উদ্যত লোকসকলে আপোনাৰ পদপদ্ম চিন্তা কৰে। তেনেদৰে অধ্যাত্মযোগৰ যোগীসকলে আপোনাৰ আত্মমায়া জানিবলৈ ইচ্ছুক হৈ আপোনাৰ পদপদ্ম ধ্যান কৰে; আৰু পৰম ভাগৱত ভক্তসকলে আপোনাৰ মায়া অতিক্ৰম কৰিব বিচাৰি আপোনাৰ পদপদ্মৰ সম্পূৰ্ণ আৰাধনা কৰে।
Verse 12
पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नीवच्छ्री: । य: सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतु: ॥ १२ ॥
হে বিভু, আমি আপোনাৰ বক্ষস্থলত দিয়া শুকাই যোৱা বনমালাও আপুনি গ্ৰহণ কৰিলে—ই আপোনাৰ কৃপা। আপোনাৰ দিৱ্য বক্ষত শ্ৰীলক্ষ্মীৰ নিত্য নিবাস; তাত আমাৰ নিবেদন দেখিলে তেওঁ ঈৰ্ষ্যালু সহপত্নীৰ দৰে বিচলিত হ’ব পাৰে। তথাপি আপুনি দয়াময় হৈ, যেন নিত্যসঙ্গিনী লক্ষ্মীক উপেক্ষা কৰি, আমাৰ অৰ্হণক শ্ৰেষ্ঠ আৰাধনা বুলি গ্ৰহণ কৰে। কৃপানিধি, আপোনাৰ পদপদ্ম সদায় আমাৰ অন্তৰৰ অশুভ বাসনা ভস্ম কৰা অগ্নিশিখা হওক।
Verse 13
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वो: । स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पाद: पुनातु भगवन् भजतामघं न: ॥ १३ ॥
হে ভগৱান! ত্ৰিবিক্ৰম অৱতাৰত আপুনি ধ্বজদণ্ডৰ দৰে পদ উচলাই তিনিও লোকত বিজয়-পতাকাৰ ন্যায় ত্ৰিধাৰা গংগা প্ৰবাহিত কৰিলে। আপোনাৰ কমলচৰণ অসুৰক ভয় আৰু ভক্তক অভয় দিয়ে; আমি ভজন কৰোঁ, সেয়ে আমাৰ পাপ নাশ কৰক।
Verse 14
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमाना: । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयो: परस्य शं नस्तनोतु चरण: पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥
ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলো দেহধাৰী জীৱ; আপোনাৰ কালতত্ত্বৰ কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণত তেওঁলোকে পৰস্পৰে কষ্ট পাই নাকত ৰছী লগোৱা বলদৰ দৰে টান খায়। প্ৰকৃতি আৰু ভোক্তাৰো ওপৰত থকা হে পুৰুষোত্তম, আপোনাৰ কমলচৰণে আমাক পৰমানন্দ দিওক।
Verse 15
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहु: । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्त: कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥
এই জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ কাৰণ আপুনি; আপোনাকেই ‘কাল’ বুলি কোৱা হয়, যিয়ে অব্যক্ত-ব্যক্ত প্ৰকৃতি আৰু সকলো জীৱক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ত্ৰিনাভি কালচক্ৰৰূপে আপুনি অগোচৰ ক্ৰিয়াৰে সকলোকে ক্ষয় কৰে; সেয়ে আপুনিই উত্তম পুৰুষ, পৰমেশ্বৰ।
Verse 16
त्वत्त: पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्य: । सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥
হে প্ৰভু! আদ্য পুৰুষাৱতাৰ মহাবিষ্ণুৱে সৃষ্টিশক্তি আপোনাৰ পৰাই লাভ কৰে; সেই অচ্যুত শক্তিৰে তেওঁ প্ৰকৃতিত গৰ্ভাধান কৰি মহত্তত্ত্ব উৎপন্ন কৰে। তাৰ পিছত সেই মহত্তত্ত্ব প্ৰভুশক্তিযুক্ত হৈ বিভিন্ন আৱৰণেৰে আচ্ছাদিত সোণালী ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড সৃষ্টি কৰে।
Verse 17
तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वत: परिहृतादपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥
হে হৃষীকেশ! চল আৰু অচল সমগ্ৰ জগতৰ অধীশ্বৰ আপুনি। আপোনাৰ মায়াজাত গুণবিকাৰে উপস্থিত বিষয়সমূহ তত্ত্বাবধান কৰিলেও আপুনি কেতিয়াও লিপ্ত নহয়। কিন্তু অন্য জীৱ—যোগী আৰু দাৰ্শনিকো—ত্যাগ কৰা বিষয়ৰ স্মৰণমাত্ৰে বিচলিত আৰু ভীত হয়।
Verse 18
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्य: ॥ १८ ॥
হে প্ৰভু, আপুনি ষোল হাজাৰ অতি সুন্দৰ আৰু কুলীন পত্নীৰ সৈতে বাস কৰে। তেওঁলোকৰ লাজভৰা হাঁহি-চাৱনি আৰু বেঁকা ভ্ৰূৰ মধুৰ সংকেতে দাম্পত্য প্ৰেমৰ বাৰ্তা পঠায়; তথাপি কামবাণেও আপোনাৰ মন আৰু ইন্দ্ৰিয় কঁপাব নোৱাৰে।
Verse 19
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्या: पादावनेजसरित: शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥
হে প্ৰভু, আপোনাৰ অমৃতময় কথাৰ প্ৰবাহ আৰু আপোনাৰ পদপদ্ম ধোৱাঁ জলৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পবিত্ৰ নদীসমূহ—এই দুয়োটাই ত্ৰিলোকৰ সকলো কলুষ নাশ কৰিব পাৰে। যিসকলে শুদ্ধি বিচাৰে, তেওঁলোকে কাণেৰে আপোনাৰ মহিমা শুনি কথাসঙ্গ কৰে আৰু স্নান কৰি পদজ নদীৰ তীৰ্থসঙ্গ লাভ কৰে।
Verse 20
श्रीबादरायणिरुवाच इत्यभिष्टूय विबुधै: सेश: शतधृतिर्हरिम् । अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रित: ॥ २० ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: এইদৰে ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু অন্যান্য দেৱতাসকলৰ সৈতে গোৱিন্দ হৰিৰ স্তৱ কৰিলে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা আকাশত অৱস্থিত হৈ প্ৰণাম কৰি গোৱিন্দক এইদৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापित: प्रभो । त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम् ॥ २१ ॥
শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ক’লে: প্ৰভু, আগতে আমি পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ আপোনাক নিবেদন কৰিছিলোঁ। হে অনন্ত পৰমাত্মা, আমাৰ সেই প্ৰাৰ্থনা আপুনি নিশ্চয়েই যথাযথভাৱে সম্পন্ন কৰিছে।
Verse 22
धर्मश्च स्थापित: सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया । कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ॥ २२ ॥
হে প্ৰভু, সত্যত দৃঢ় থকা সৎজনসকলৰ মাজত আপুনি ধৰ্ম পুনৰ স্থাপন কৰিছে। আপুনি আপোনাৰ কীৰ্তি সকলো দিশত বিস্তাৰ কৰিছে; আপোনাৰ মহিমা শুনিলেই সমগ্ৰ জগতৰ কলুষ দূৰ হয়।
Verse 23
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् । कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथा: ॥ २३ ॥
হে প্ৰভু! যদুবংশত অৱতীৰ্ণ হৈ আপুনি আপোনাৰ অনুত্তম দিব্য ৰূপ ধাৰণ কৰিলে আৰু সমগ্ৰ জগতৰ হিতৰ বাবে মহিমান্বিত দিব্য লীলা-কর্ম সম্পাদন কৰিলে।
Verse 24
यानि ते चरितानीश मनुष्या: साधव: कलौ । शृण्वन्त: कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तम: ॥ २४ ॥
হে ঈশ! কলিযুগত যিসকল সাধুভক্তে আপোনাৰ লীলা শ্ৰৱণ কৰে আৰু কীৰ্তন কৰে, তেওঁলোকে সহজে এই যুগৰ অন্ধকাৰ অতিক্ৰম কৰিব।
Verse 25
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवत: पुरुषोत्तम । शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥
হে প্ৰভু পুৰুষোত্তম! যদুবংশত অৱতীৰ্ণ হৈ আপুনি আপোনাৰ ভক্তসকলৰ সৈতে একশ পঁচিশটা শৰৎকাল অতিবাহিত কৰিলে।
Verse 26
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
হে অখিলাধাৰ! এতিয়া দেৱকাৰ্যৰ বাবে আপোনাৰ একো অৱশিষ্ট নাই; বিপ্ৰশাপত এই কুলো প্ৰায় নষ্ট হৈছে। সেয়ে যদি আপুনি মন কৰে তেন্তে পৰম স্বধামত প্ৰৱেশ কৰক; আৰু লোকপালসকলসহ আমাক—বৈকুণ্ঠৰ কিঙ্কৰসকলক—সদায় ৰক্ষা কৰক।
Verse 27
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् । कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ॥ २६ ॥ तत: स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे । सलोकाँल्लोकपालान् न: पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ॥ २७ ॥
হে অখিলাধাৰ! এতিয়া দেৱকাৰ্যৰ বাবে আপোনাৰ একো অৱশিষ্ট নাই; বিপ্ৰশাপত এই কুলো প্ৰায় নষ্ট হৈছে। সেয়ে যদি আপুনি মন কৰে তেন্তে পৰম স্বধামত প্ৰৱেশ কৰক; আৰু লোকপালসকলসহ আমাক—বৈকুণ্ঠৰ কিঙ্কৰসকলক—সদায় ৰক্ষা কৰক।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर । कृतं व: कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारित: ॥ २८ ॥
শ্ৰী ভগৱানে ক’লে: হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ ব্ৰহ্মা, মই তোমাৰ প্ৰাৰ্থনা আৰু অনুৰোধ বুজি পাইছো। পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণ কৰি মই তোমাৰ হৈ প্ৰয়োজনীয় সকলো কাম সম্পূৰ্ণ কৰিলোঁ।
Verse 29
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णव: ॥ २९ ॥
এই যাদৱ বংশ বীৰ্য, শৌৰ্য আৰু ঐশ্বৰ্যৰ বাবে অত্যন্ত উদ্ধত হৈ পৰিছে। তেওঁলোকে সমগ্ৰ জগতক গ্ৰাস কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল, সেয়েহে সাগৰৰ পাৰে যেনেকৈ সাগৰক ধৰি ৰাখে, মইও তেওঁলোকক তেনেকৈয়ে ৰোধ কৰি ৰাখিছো।
Verse 30
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् । गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥
যদি মই এই অহংকাৰী যাদৱসকলৰ বিশাল বংশক সংহাৰ নকৰাকৈ গুচি যাওঁ, তেন্তে তেওঁলোকৰ সীমাহীন বিস্তাৰৰ ফলত সমগ্ৰ জগত ধ্বংস হ’ব।
Verse 31
इदानीं नाश आरब्ध: कुलस्य द्विजशापज: । यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ॥ ३१ ॥
এতিয়া ব্ৰাহ্মণসকলৰ অভিশাপৰ বাবে মোৰ বংশৰ বিনাশ আৰম্ভ হৈছে। হে নিষ্পাপ ব্ৰহ্মা, যেতিয়া এই বিনাশ সম্পূৰ্ণ হ’ব আৰু মই বৈকুণ্ঠলৈ যাত্ৰা কৰিম, তেতিয়া মই তোমাৰ ধামলৈ আহিম।
Verse 32
श्रीशुक उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भू: प्रणिपत्य तम् । सह देवगणैर्देव: स्वधाम समपद्यत ॥ ३२ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধিপতিয়ে এইদৰে কোৱাত স্বয়ম্ভু ব্ৰহ্মাই ভগৱানৰ চৰণত প্ৰণাম জনালে। তাৰ পাছত সকলো দেৱতাৰ সৈতে ব্ৰহ্মা নিজৰ ধামলৈ উভতি গ’ল।
Verse 33
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् । विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ॥ ३३ ॥
তাৰপিছত ভগৱানে দ্বাৰকাত উঠা মহা অশান্তি-উপদ্ৰৱ দেখি সমবেত যদুবংশৰ জ্যেষ্ঠসকলক এইদৰে ক’লে।
Verse 34
श्रीभगवानुवाच एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वत: । शापश्च न: कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्यय: ॥ ३४ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—ইয়াত চাৰিওফালে এই মহা উপদ্ৰৱ উঠিছে; কিয়নো আমাৰ কুলৰ ওপৰত ব্ৰাহ্মণসকলৰ দুঃঅতিক্ৰম্য শাপ পৰিছে।
Verse 35
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यका: । प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ॥ ३५ ॥
হে পূজ্য জ্যেষ্ঠসকল, যদি আমি প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিব খোজোঁ তেন্তে ইয়াত আৰু নাথাকোঁ। বিলম্ব নকৰি আজিয়েই মহাপুণ্য প্ৰভাসলৈ যাওঁ।
Verse 36
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् । विमुक्त: किल्बिषात् सद्यो भेजे भूय: कलोदयम् ॥ ३६ ॥
য’ত প্ৰভাসক্ষেত্ৰত স্নান কৰাত, দক্ষৰ শাপৰ ফলত ক্ষয়ৰোগে ধৰা চন্দ্ৰও তৎক্ষণাৎ পাপফলৰ পৰা মুক্ত হৈ পুনৰ কলাবৃদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 37
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
আমিো তাত স্নান কৰি পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকলক তৰ্পণ দি তৃপ্ত কৰিম, নানা সুস্বাদু আহাৰে পূজ্য বিপ্ৰসকলক ভোজন কৰাম, আৰু যোগ্য পাত্ৰত শ্ৰদ্ধাৰে মহাদান দিম। এই দানৰূপ নাওঁৰে আমি এই ভয়ংকৰ বিপদসমূহ নিশ্চয় পাৰ হ’ম, যেনেকৈ উপযুক্ত নাওঁৰে মহাসাগৰ পাৰ হয়।
Verse 38
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन् सुरान् । भोजयित्वोषिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ॥ ३७ ॥ तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ॥ ३८ ॥
প্ৰভাস-ক্ষেত্ৰত স্নান কৰি, পিতৃ আৰু দেৱতাসকলক তৰ্পণ-যজ্ঞে তৃপ্ত কৰি, নানাবিধ সুস্বাদু অন্নে পূজনীয় ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাই আৰু তেওঁলোকক দানৰ যোগ্য পাত্ৰ বুলি জানি শ্ৰদ্ধাৰে মহাদান দি, আমি দানৰূপ নাওঁৰে যেনেকৈ মহাসাগৰ পাৰ হয় তেনেকৈ এই ভয়ংকৰ বিপদসমূহ নিশ্চিতভাৱে অতিক্ৰম কৰিম।
Verse 39
श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवा: कुरुनन्दन । गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ॥ ३९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে কুৰুনন্দন! ভগৱানৰ এই আদেশ শুনি যাদৱসকলে প্ৰভাস-তীৰ্থলৈ যোৱাৰ সংকল্প কৰিলে আৰু ৰথত অশ্ব জুৰিলে।
Verse 40
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
হে ৰাজন! সদায় কৃ্ষ্ণৰ অনুব্ৰত উদ্ধৱে যাদৱসকলৰ সন্নিকট প্ৰস্থান, ভগৱানৰ আদেশৰ কথা আৰু ভয়ংকৰ অমঙ্গল-লক্ষণ দেখি, নিৰ্জনত জগতৰ পৰম নিয়ন্তা প্ৰভুৰ ওচৰলৈ গৈ, তেওঁৰ পদপদ্মত মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে আৰু কৰজোড়ে এইদৰে ক’লে।
Verse 41
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् । दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रत: ॥ ४० ॥ विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् । प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥ ४१ ॥
হে ৰাজন! সদায় কৃ্ষ্ণৰ অনুব্ৰত উদ্ধৱে যাদৱসকলৰ সন্নিকট প্ৰস্থান, ভগৱানৰ আদেশৰ কথা আৰু ভয়ংকৰ অমঙ্গল-লক্ষণ দেখি, নিৰ্জনত জগতৰ পৰম নিয়ন্তা প্ৰভুৰ ওচৰলৈ গৈ, তেওঁৰ পদপদ্মত মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে আৰু কৰজোড়ে এইদৰে ক’লে।
Verse 42
श्रीउद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन । संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् । विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वर: ॥ ४२ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ ক’লে—হে দেৱদেৱেশ, হে যোগেশ! তোমাৰ দিৱ্য মহিমাৰ শ্ৰৱণ-কীৰ্তনেই পৰম পুণ্য। প্ৰভু, যেন লাগে এতিয়া তুমি এই বংশক সংহৃত কৰি এই লোকত তোমাৰ লীলা সমাপ্ত কৰি বিদায় ল’ব। তুমি সৰ্বেশ্বৰ আৰু যোগশক্তিৰ অধিপতি; তথাপি ব্ৰাহ্মণসকলৰ শাপ প্ৰতিহত কৰিবলৈ সক্ষম হৈও তুমি তাক নিবারণ কৰা নাই—সেয়ে তোমাৰ তিৰোভাব নিকটৱৰ্তী।
Verse 43
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ॥ ४३ ॥
হে কেশৱ, হে নাথ! মই ক্ষণমাত্ৰও তোমাৰ পদপদ্ম ত্যাগ কৰিব নোৱাৰোঁ; কৃপা কৰি মোকো তোমাৰ স্বধামলৈ লৈ যোৱা।
Verse 44
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् । कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जना: ॥ ४४ ॥
হে কৃষ্ণ! তোমাৰ লীলা মানুহৰ বাবে পৰম মঙ্গলময় আৰু কাণৰ বাবে অমৃতসদৃশ; সেয়া আস্বাদন কৰিলে লোকসকলে অন্য কামনা ত্যাগ কৰে।
Verse 45
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु । कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ॥ ४५ ॥
শোৱা, বহা, খোজ কঢ়া, থিয় হোৱা, স্নান, ক্ৰীড়া, আহাৰ আদি সকলোতে—হে প্ৰিয় পৰমাত্মা! আমি ভক্তসকলে তোমাক কেনেকৈ ত্যাগ কৰিম?
Verse 46
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिता: । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ ४६ ॥
তোমাৰ উপভোগ কৰা মালা, সুগন্ধি, বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ ধাৰণ কৰি আৰু তোমাৰ উচ্ছিষ্ট প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰি আমি দাসসকলে নিশ্চয় তোমাৰ মায়াক জয় কৰিম।
Verse 47
वातवसना य ऋषय: श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन: । ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ता: सन्न्यासीनोऽमला: ॥ ४७ ॥
দিগম্বৰ ঋষি, তপস্বী শ্ৰমণ, ঊৰ্ধ্বৰেতা, শান্ত আৰু নিৰ্মল সন্ন্যাসীসকলে ‘ব্ৰহ্ম’ নামে পৰিচিত তোমাৰ ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 48
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
হে মহাযোগী! আমি কৰ্মপথত ভ্ৰমণ কৰা বন্ধজীৱ হ’লেও, আপোনাৰ ভক্তসকলৰ সঙ্গত আপোনাৰ কথা শুনি এই দুস্তৰ সংসাৰ-অন্ধকাৰ নিশ্চয়েই পাৰ হ’ম।
Verse 49
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्त: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तम: ॥ ४८ ॥ स्मरन्त: कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ४९ ॥
আমি আপোনাৰ আশ্চৰ্য কৰ্ম আৰু মধুৰ বচন সোঁৱৰি কীৰ্তন কৰোঁ; আৰু আপোনাৰ গূঢ় প্ৰিয় সখীসকলৰ সৈতে আপোনাৰ ৰসময় লীলা—আপোনাৰ গতি, নিৰ্ভীক হাঁহি, দৃষ্টি আৰু ক্ৰীড়া—মানৱলোকৰ দৰে দেখা দিলেও ভক্তক পৰমানন্দত মুগ্ধ কৰে।
Verse 50
श्रीशुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुत: । एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ॥ ५० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰজা পৰীক্ষিত! এইদৰে নিবেদন কৰা হ’লে দেবকীসুত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে নিজৰ প্ৰিয় একান্তভক্ত দাস উদ্ধৱক গোপনে উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
They come to directly behold the Lord and to formally conclude the cosmic mandate for His descent: the removal of the earth’s burden and the reestablishment of dharma. Their prayers also articulate siddhānta—Kṛṣṇa as the transcendental āśraya who controls māyā and kāla yet remains untouched—thereby making the impending withdrawal of His manifest līlā intelligible as divine arrangement rather than material compulsion.
They state that worship, Vedic study, charity, austerity, and ritual alone cannot fully cleanse consciousness polluted by illusion unless they mature into transcendental faith (śraddhā) in the Lord’s glories. Hearing and glorifying Kṛṣṇa (īśānukathā) is presented as uniquely potent because it directly connects the jīva to the āśraya, burning anarthas like fire at the Lord’s lotus feet.
Kṛṣṇa explains a governance principle: the Yādavas had become so empowered that, if left unchecked, their pride and expansion could devastate the world. The brāhmaṇa curse becomes the instrument of nirodha (withdrawal), ensuring cosmic balance. The Lord is fully capable of counteracting it, but chooses not to, demonstrating that His līlā follows purposeful divine orchestration rather than reactive necessity.
Prabhāsa is presented as a tīrtha where bathing and associated rites—sacrifice for devas and pitṛs, feeding brāhmaṇas, and dāna—help one cross danger like a boat across an ocean. Narratively, it moves the Yādavas out of Dvārakā and sets the stage for the culminating events of the Lord’s manifest departure, while thematically reinforcing purification (śuddhi) and the inevitability of kāla under divine supervision.
Uddhava is Kṛṣṇa’s intimate devotee and counsel-bearing associate, characterized by unwavering fidelity and deep spiritual aptitude. His private approach signals a shift from public, cosmic concerns (devas’ petitions; dynastic decisions) to the inner transmission of liberating instruction. This confidentiality frames Uddhava as the qualified recipient of teachings meant to guide devotees after the Lord’s visible līlā concludes.